Елия дель Медиго: Сефард философы және Аверроизмнің ықпалды тұлғасы

Кіріспе

Сефард философы Элия дель Медиго

Элия дель Медиго, сонымен қатар Элия Дельмедиго немесе Элияс бен Моисе дель Медиго деп аталады және кейде замандастары үшін Хелиас Еврей Кретенсис немесе еврейше Элия Ми Кандия (шамамен 1458 – шамамен 1493 ж.ж.) деп белгілі болған. Джейкоб Джошуа Росстің айтуынша, "Дельмедигоның еврей емес студенттері оны "Аверроист" деп санаған болса да, ол өзін Маймонидтің ізбасары деп есептеген". Бірақ, басқа ғалымдардың пікірінше, Дельмедиго Аверроэстің (Ибн Рушд) ілімдерін, тіпті одан да радикалдыларын – ақыл-ойдың бірлігін, әлемнің мәңгілігін, аян етілген діннің шекарасынан ақыл-ойдың тәуелсіздігін – қатты қолдаған. Ол Германиядан отбасымен көшіп келген Крит аралындағы Кандияда (сол кезде Венеция Республикасының билігінде болған) дүниеге келді. Өмірінің соңында Кандияға оралмас бұрын, он жыл Римде және Солтүстік Италиядағы Падуада тұрды. Ол көптеген аудармаларымен, Аверроэстің (араб тілінде Ибн Рушд) түсіндірмелерімен (әсіресе 1485 жылғы "Substantia Orbis" туралы түсіндірмесімен), ерте Ренессанстың итальяндық платониктеріне (әсіресе Джованни Пико делла Мирандолаға) тигізген әсерімен және "Sefer Beḥinat ha Dat" (Дінді зерттеу) атты еврей философиясы туралы трактатымен еске алынады. Бұл трактат оның қайтыс болғаннан кейін көп жыл өткен соң, 1629 жылы жарияланды.

Өмірбаян

Дель Медиго Кандияда дәстүрлі діни тәрбие алды, бұл оның білімі мен көкейтестілігін көрсетеді. Ол раввиндік біліммен қатар философияны оқыды, итальян, грек, латын және еврей тілдерін жақсы меңгерді. Ол медицинаны да оқыған болуы мүмкін, сондықтан бастапқыда Падуаға, Италиядағы дәстүрлі аристотельдік философияның маңызды орталығы болған университетке осы мақсатпен барған болуы мүмкін. 1480 жылы ол Венецияда болды, онда «Quaestio utrum mundus sit effectus» деген еңбегін жазды және Аристотель философиясы бойынша сабақтар беріп өзін асырады. Ол Перуджаға көшіп, «радикалды аристотелизм» пәнінен сабақ берді, яғни Аверроэстің және басқа ислам комментаторларының идеяларын терең зерттеді. Дель Медиго Италиядағы белгілі аверроист ретінде танылды. Перуджада ол Пико делла Мирандоламен кездесіп, оған екі памфлет жазды. Сол кезде дель Медигоның тағы бір маңызды шәкірті – Венециялық Доменико Гримани болды, ол кейіннен Сан-Марко кардиналы атанды. Гримани тұрақты демеуші болды, оның ықпалымен дель Медиго итальян философтары арасында кеңінен таралған бірнеше қолжазба жазды. Ол Пико делла Мирандоламен тығыз байланыста болып, Марсилио Фичиноның Платон академиясы орналасқан Флоренцияға барып, сабақ берді және Пико үшін еврей тілінен латын тіліне қолжазбаларды аударды. Алайда, Дель Медиго каббалист емес еді, ол Пико мен оның әріптестерінің синкретизм бағытына көңілі тоймады, олардың сиқыр, герметизм және каббала ұғымдарын Платон және неоплатонизммен біріктіруге ұмтылуына наразы болды. Пикоға деген көңілінің толуымен қатар, Пиконың түрмеге қамалуы мен Ватиканның оның 900 тезисіне тыйым салуы оның беделін түсірді. Сонымен қатар, дель Медигоның секулярлық зияткерлік қызығушылықтары мен басқа ұлт өкілдерімен байланысы итальяндық еврей қауымымен арада шиеленіс тудырды. Пиконың жақтырмауынан туындаған қаржылық қиындықтарға байланысты дель Медиго Италиядан мүлдем кетуге шешім қабылдады. Ол Критке қайтып, өмірінің соңғы жылдарын сонда өткізді. Осы кезеңде дель Медиго еврей ой-санасына қайта оралып, шәкірттері үшін «Сефер Бехинат Ха-Дат» еңбегін жазды. Онда ол Пиконың «Адамның қадір-қасиеті туралы» сөйлеуіне әсер еткен сиқырлы және каббалистік теориялармен келіспеушілігін түсіндірді және адамның құдай болуға ұмтылуы мүмкін емес екеніне, ал яһудилік адамнан «ақылдылық, салмақтылық және [өз] шектеулерін түсіну үшін күресуді» талап ететінін айтты. Дельмедиго Каббаланың ежелгілігіне қарсы шығып, оның Талмуд ғалымдарына, геонимдерге немесе Рашиге белгілі болмағанын атап өтті. Сондай-ақ, ол раввин Шимон бар Йохайдың «Зохар» кітабының авторы емес екенін жоққа шығарды, өйткені бұл еңбекте раввин Шимон бар Йохай қайтыс болғаннан кейін өмір сүрген адамдар туралы айтылады. Ол сонымен қатар еврей философтары арасындағы эзотерикалық аллегористерді сынады. Өзінің еңбегінің басқа бір бөлімінде Дельмедиго Тораның (таамей ха-мицвот) өсиеттерінің негізінде жатқан зияткерлік ұғымдарды талқылайды. Оның ұрпағы Жозеф Дельмедиго белгілі раввин, философ және Каббаланың жақтаушысы болды.

Del Medigo had a traditional religious upbringing in Candia, demonstrating considerable breadth. In addition to rabbinic learning, he studied philosophy, and had a good knowledge of Italian, Greek, as well as Latin and Hebrew. It is likely that he also studied medicine, and it may have been with that intention that he originally went to Padua, where the University was the most important center for traditional Aristotelian philosophy in Italy. By 1480, he was in Venice, where he wrote Quaestio utrum mundus sit effectus, and supported himself by giving classes in Aristotelian philosophy attended by the sons of wealthy and important families. He moved to Perugia and taught classes in "radical Aristotelianism," that is, heavily interpreted with the ideas of Averroes and other Islamic commentators. Del Medigo became quite well known as a major Averroist in Italy. While in Perugia, he met Pico della Mirandola, and wrote two pamphlets for him. Another important student of del Medigo's at that time was Domenico Grimani, a Venetian, who eventually became the Cardinal of San Marco. Grimani proved to be a consistent patron, and with his encouragement, del Medigo wrote several manuscripts which received wide distribution among Italian philosophers. He stayed in close contact with Pico della Mirandola, traveling to Florence, the site of Marsilio Ficino's Platonic Academy, to give classes and to translate manuscripts from Hebrew to Latin for Pico. In the end, however, Del Medigo was no Kabbalist, and he became disenchanted with the syncretic direction Pico and his colleagues were moving in, a tendency to combine concepts of magic, Hermeticism and Kabbalah with Plato and Neoplatonism. In addition to his increasing disappointment with Pico, he was somewhat discredited himself by the backlash from Pico's imprisonment and the interdiction by the Vatican of his 900 Theses. Furthermore, tension arose between del Medigo and the Italian Jewish community over his secular intellectual interests and his associations with gentile scholars. As a consequence of the financial difficulties he experienced in the wake of Pico's disfavor, del Medigo decided to leave Italy for good. He went back to Crete, where he spent the last years of his life. During this period, del Medigo returned to Jewish thought, writing the Sefer Bechinat Ha dath for his students, in which he clarified his disagreement with the magical and Kabbalistic theories that inspired Pico's Oration on the Dignity of Man, and expounded his belief that a human being cannot aspire to become a god, and that Judaism requires that a man must "fight for rationality, sobriety and the realization of [his] human limitations." Delmedigo argued against the antiquity of the Kabbalah, noting that it was not known to the sages of the Talmud, or to the geonim, or to Rashi. He also denies that Rabbi Shimon bar Yochai was the author of the Zohar, since that work mentions people who lived after the death of Rabbi Shimon bar Yochai. In addition, he attacks the esoteric allegorists among Jewish philosophers. In another section of his work Delmedigo discusses the intellectual reasoning underlying the commandments of Torah (ta'amei ha mitzvot). His descendant Joseph Delmedigo was a famous rabbi, philosopher and a staunch defender of the Kabbalah.

Танымал мәдениет

Элия дель Медиго, Жаклин Парктің "Грация деи Россидің құпия кітабындағы" Яһуда дель Медигоның ойдан туған кейіпкеріне шабыт көзі болған болуы мүмкін.