Кіріспе

1957 жылы Джон Осборнның қойылымы, түпнұсқалық пьеса және бейімделулері. "Көңілді ойыншы" – Джон Осборнның үш актілік пьесасы, алғаш рет 1957 жылы сахнаға қойылған. Оның "Ашулы қарау" атты тұңғыш пьесасы ара-жібір пікірлер тудырды, бірақ үлкен дау-дамақ пен жаңлықтарға айналды. Бұрынғы пьесада "ашулы жас жігітті" сомдаған Осборн, Лоренс Оливьедің өтінішімен "Көңілді ойыншы" пьесасында ашулы орта жастағы адам туралы жазды. Оның басты кейіпкері – Арчи Райс, өнерден қол үзген музыкалық зал әртісі. Біраз жылдар өткен соң, "Көңілді ойыншының" тұңғыш маусымын режиссерлікке алып, Арчиді "ұлттық көңіл-күйдің символы" деп сипаттады Тони Ричардсон. Арчи – болашақ, құлдырау, ащылық, Ұлыбританияның бұрынғы даңқының күлі. Алғашқы қойылым 1957 жылдың 10 сәуірінде Лондонның Корольдік театрында өтті. Бұл театр жаңа және дәстүрлі емес драмаға берілгендігімен танымал болды, ал Вест-Энд жұлдызы Оливьенің актерлік құрамға қосылуы үлкен қызығушылық тудырды.

Қысқаша мазмұны

Пьеса үш актіден тұрады, ол он үш көрініске бөлінген. Көріністердің кейбіреуі Райс отбасының үйінде, ал қалғандары Арчи Райс музыкалық сарайдағы сахнада өтеді.

2-ші акті

Келесі күні үйде қалған отбасы Миктің соғыс тұтқыны екенін газеттен біледі. Олар оның үйге қайтарылатыны туралы хабарламадан кейін көңілдері тынығады. Билли мен Фиби Арчидің түсінбеушілігі туралы сөйлейді. Билли бұрынғы жақсы күндерді еске алып, Фибидің көп сөйлейтініне ашуланады. Фиби Арчидің ағасы Билл туралы, ол Арчиді көп қиындықтан құтқарғанын және Фибиге мейірімділікпен қарағанын айтады. Фрэнк пен Арчи үйге оралады. Арчи Билл оларға жақсылық жасағанын мойындайды. Фрэнк Жанның келгені мен Миктің үйге оралуын тойлауды ұсынады. Арчи отбасының негізсіздігі және Жанның оларды жақсы түсінуінің қиындығы туралы монолог айтады, себебі ол ақылды. Билли асүйден кіріп келеді, ал Фиби Микке қош келдің деу үшін сатып алған тортты жеп жатқанын көреді. Ол өте қатты ренжіп, Арчи отбасын тыныштандыруға тырысады. Музыкалық залда Арчидің сөздері әйеліне қатысты ұятсыздыққа толы еді. Оның "Құдайға шүкір, мен қалыптымын" деген әні – өте қарапайым өмірге арналған гимн. Үйде отбасы мүшелері дауласады. Фрэнк ән салуды бастайды; Райс отбасының үш буыны "Есінен жаңылысқан тілеуші" әнін шырқап, қысқа уақытқа атмосфера қуанышқа толады. Фиби Жанға інісінің қызынан келген хатты көрсетеді. Онда інісінің Канададағы бизнесі туралы жазылған. Ол отбасын Канадаға көшіріп, бизнеске көмектесуді ойлап жүр. Арчи бұл идеяны қабылдамайды. Жанмен жалғыз қалғанда ол көзінің ішінде өлі екенін, енді ештеңе оған әсер етпейтінін айтады. Ол оған сезімдерінің Фибиден әлдеқайда жас әйелге ауысқанын жеткізеді. Фиби келіп, есікте полиция тұрғанын хабарлайды. Арчи бұл кіріс салығын тексерушілер деп ойлайды. Фрэнк келіп, Мик қаза тапқанын айтады.

3-ші акт

Фрэнк жалғыз өзі фортепианода Миктің денесін қайтару туралы ән айтады. Үйде Билли ностальгиямен естеліктерге белсенді. Арчи эмоцияларға қызығушылық танытпайтынын айтады. Жан оны қатты сынға алады, ал Фиби оны айыптауларына қарсы қорғауға тырысады. Жан Фрэнкке Арчидің махаббат өмірі туралы айтады. Арчи музыкалық залдың көрсетілімін жандандыру үшін Биллиді зейнеттен қайта шақыруға тырысады. Жан Биллидің тым қарт және осал болғандықтан оған қарсы шығады. Арчи Жанға Билли оның жас әйелмен болған қарым-қатынасын оның ата-анасына барып, Арчидің үйленгенін айтып бұзғанын айтады. Музыкалық залда Арчи Билли бүгін де, енді ешқашан да көрінбейтінін жариялайды. Ол сахнадан шығып кетеді, көрініс Биллидің жаназа процессиясының суретіне ауысады. Бір жағынан Жан мен оның жігіті Грэм, екінші жағынан Арчи мен оның сәтті ағасы Билл арасында екі жеке әңгіме өтеді. Жан Грэмге оралудан бас тартады және оның орны Фибимен бірге болуы керек деп талап етеді. Билл отбасылық билеттерді Канадаға саяхаттау үшін сатып алды, бірақ Арчи Англияда қалса, оны қиындықтар мен түрме күтіп тұрғанын мойындаса да, барудан бас тартады. Музыкалық залда Арчи әдеттегідей сұңғылық танытпай, философиялық ойлармен бөліседі, ал "Неге маған қамқор болуым керек?" әні қайта орындалғаннан кейін, ол қараңғылықта сахнадан кетеді. "Арчи Райс кетті. Қалғаны – тек музыка", - деп жазылған сахналық көрсетімде.

Өндіріс

Көп жылдар өткен соң, "Жолы қашықтыққа жүгіруші: Автобиографиясында" Ричардсон пьесаның өміріндегі рөлі туралы ойларын былай жеткізді: "Бұрынғыдай терең ойға батып, оны сөзбен түсіндіре алмадым (бірақ) "Көңілдіргіш" – менің қалыптасуымдағы маңызды кезең болды, себебі кейін жұмыс істейтін барлық идеяларым мен нанымдарым оның жасалу барысында қалыптасты." Томас Гастингстің ("Тас дәуірі"), Артур Салливанның ("Алға, христиан әскерлері" және "Ақылдан ада қайыршы"), Джордж Уэрдің ("Мен сүйетін жігіт галереяда") әндері де қосылған.

Бейімделулер

1960 жылы Найджел Книл мен Джон Осборн киноға бейімдеді. Оны Тони Ричардсон режиссерлік етті, ал Лоренс Оливье, Бренда Де Банзи, Роджер Ливзи, Джоан Плоурайт, Алан Бейтс, Дэниел Масси, Тора Хирд және Альберт Финни түсті. Оливье рөлі үшін «Оскар» сыйлығына «Ең үздік актер» номинациясында ұсынылды. 1976 жылдың 10 наурызында NBC телеарнасы екі сағаттық, жартылай музыкалық нұсқасын көрсетті, онда Джек Леммон Арчи рөлін ойнады. Оқиға орны АҚШ-тағы теңіз жағалауындағы курортқа көшірілді, ал музыкасын Марвин Хамлиш, әндер сөзін Тим Райс (1994 жылдан бері Сэр Тимоти) жазды. Майкл Гэмбон 1993 жылдың 4 желтоқсанында BBC телеарнасында көрсетілген қойылымда ойнады. 2008 жылдың қараша айында BBC Radio 7 Джон Фоулидің бейімдеген радио нұсқасын эфирге шығарды, онда Билл Найги Арчи, Шерил Кэмпбелл Фиби, Дэвид Брэдли Билли, Сара Джейн Холм Жан және Берти Карвел Франк рөлінде ойнады.

Сыни қабылдау

Оливье Арчи рөлін Лондон мен Нью-Йоркте толық залдарға ойнады, бірақ сыншы Джанет Фейстер атап өткендей, фильмге келгенде сыншылар екіге бөлінді және «тамаша өнер көрсетуіне қарамастан, Оливье театрлық қойылымдағыдай кино нұсқасымен үлкен жетістікке және құрметке ие бола алмады».

1957 жылдың сәуірінде «Манчестер Гардиан» пьесаның кульминациясын «баналды» деп бағалап, жылы қабылдамады, бірақ «Сэр Лоренс азап шеккен кейіпкерге кейде керемет күлімсіреп, қайғылы пафос сыйлайды және ақырында кішкентай кейіпкерге трагедиялық мән береді. Бұл ұлы пьеса емес, бірақ жаман кеш те емес» деді. «The Times» газеті 1957 жылдың сәуір айындағы рецензиясында пьеса мен империядан кейінгі Ұлыбританияның жағдайы арасында байланыс жасаған жоқ, оны «Пинероның «Құдықтардағы Трелоньінің» қараңғы, заманауи баламасы» деп қарады. 1974 жылғы қайта қойылымда «The Times» Тайнанмен келісіп: «Барлығы «Көңіл көтерушіні» Ұлыбритания мен қираған ескі музыкалық зал арасындағы керемет теңдеу үшін еске алады», - деді, бірақ бұл пьеса «біздің репертуарымыздағы ең жақсы отбасылық пьесалардың бірі» екенін қосты. 2016 жылдың тамызында Генри Хичингс Бранагтың қатысуымен қойылған спектакль туралы былай деп жазды: «Осборнның пьесасына келсек, ол көп жақсы қартайған жоқ, оның әйелдерге деген жек көрушілік көріністері қазір көтеруге қиын. Дегенмен, ол әлі де Ұлыбританияның құлдырауын бейнелейтін мазасыз портрет ретінде әсерлі».