Кіріспе

Гүлді өсімдіктердің күрделі тыңайтқыш механизмі

Қос тыңайтқыш немесе қос тыңайтқыш (айтылу ерекшеліктерін қараңыз) – гүлді өсімдіктердің (ангиоспермалардың) күрделі тыңайтқыш механизмі. Бұл процесс аналық гаметофиттің (мегагаметофит, сондай-ақ эмбрион қапшығы деп те аталады) екі еркек гаметамен (сперматозоидтармен) қосылуын қамтиды. Ол гүлдің аналық репродуктивтік құрылымы – карпельдің түйіршігіне тозаң түйіршігінің жабысуымен басталады. Содан кейін тозаң түйіршігі ылғалды сіңіріп, өсіп, ұрық түтігін құрайды, ол стиль арқылы жұмыртқалыққа қарай созылады. Ұрық түтігінің ұшы жұмыртқалыққа еніп, жұмыртқаның микропиль ашылуы арқылы өтеді. Ұрық түтігі екі сперматозоидты эмбрион қапшығында босатады. Ұрықтанбаған жұмыртқаның эмбрион қапшығында 8 жасуша болады, олар 3+2+3 (жоғарыдан төменге қарай) ретпен орналасқан, яғни 3 антиподальді жасуша, 2 полярлық орталық жасуша, 2 синергид және 1 жұмыртқа жасушасы. Бір сперматозоид жұмыртқа жасушасын ұрықтандырады, ал екінші сперматозоид мегагаметофиттің үлкен орталық жасушасының екі полярлық ядросымен бірігеді. Гаплоидты сперматозоид пен гаплоидты жұмыртқа бірігіп, диплоидты зиготаны құрайды, бұл процесс сингмия деп аталады, ал екінші сперматозоид пен мегагаметофиттің үлкен орталық жасушасының екі гаплоидты полярлық ядросы триплоидты ядроны (үштік бірігу) құрайды. Кейбір өсімдіктер полиплоидты ядроларды қалыптастыруы мүмкін. Гаметофиттің үлкен жасушасы кейін эндоспермге айналады, ол дамитын эмбрионға қоректік заттармен қамтамасыз ететін толыққанды тінді құрайды. Жұмыртқалық, жұмыртқаларды қоршап, жеміске айналады, ол тұқымдарды қорғайды және оларды таратуға көмектеседі. Эндоспермге үлес қосатын екі орталық жасушалық аналық ядро (полярлық ядролар) митоз арқылы жұмыртқаны құраған бір мейоз өнімінен пайда болады. Триплоидты эндоспермнің генетикалық құрамына ананың үлесі сперматозоидқа қарағанда екі есе көп. 2008 жылы Arabidopsis thaliana өсімдігінде жүргізілген зерттеуде in vivo бейнелеуді қолдану арқылы әйел ядроларымен бірігу кезінде еркек ядролардың әйел гаметасының ішіндегі қозғалысы алғаш рет құжатталды. Қозғалыс пен бірігу процестеріне қатысатын кейбір гендер де анықталды. Гүлдемейтін тұқымдық өсімдіктер – Гнетальдерде қос тыңайтқышқа қатысты деректер келтірілген.

Қысқаша тарихы

Екі еселік ұрықтандыруды бір ғасырдан астам бұрын Киевте Сергей Наващин және Францияда Леон Гиннард дербес түрде ашқан. Алғашқы байқаулар үшін Лилиум мартагон және Фритиллярия тенелла түрлері классикалық жарық микроскопы арқылы зерттелді. Жарық микроскопының мүмкіндіктері шектеулі болғандықтан, екі еселік ұрықтандыру процесіне қатысты көптеген сұрақтар жауапсыз қалды. Бірақ электронды микроскоптың дамуымен көптеген сұрақтарға жауап берілді. Атап айтқанда, В. Дженсеннің тобының зерттеулері еркек гаметалардың жасуша қабырғасы жоқ екенін, ал гаметалардың плазмалық мембранасы тозаң түйіршігінің ішінде оларды қоршап тұрған жасушаның плазмалық мембранасына жақын орналасқанын көрсетті.

Гимноспермиялық өсімдіктерде қос ұрықтандыру

Екі еселік ұрықтандырудың әлдеқайда қарапайым түрі, Gnetales деп аталатын гимнаспермдердің жыныстық көбеюінде кездеседі. Ephedra nevadensis-те бір қос ядролы сперма клеткасы жұмыртқа жасушасына енгізіледі. Алғашқы ұрықтандырудан кейін екінші сперма ядросы жұмыртқа цитоплазмасындағы қосымша жұмыртқа ядросын ұрықтандыруға бағытталады. Басқа тұқымдық өсімдіктердің көпшілігінде бұл екінші "желілік канал ядросы" көбінесе функционалды маңызы жоқ. Гнетум гнемонында әйел гаметофитінің ішіндегі әйел цитоплазмасында көптеген бос жұмыртқа ядролары бар. Піскен әйел гаметофитке тозаң түтігі енгеннен кейін, әйел цитоплазмасы мен бос ядролар тозаң түтігін қоршауға жиналады. Қос ядролы сперма клеткасынан екі сперма ядросы босатылып, бос жұмыртқа ядроларымен бірігіп, екі тірі зигота жасайды – бұл Эфедра және Гнетум отбасылары арасындағы ортақ белгі. Екі отбасында да екінші ұрықтандыру оқиғасы қосымша диплоидты эмбрионды тудырады. Бұл артық эмбрион кейін тоқтатылып, тек бір жетілген эмбрион қалады. Эфедрадағы қосымша ұрықтандыру өнімі негізгі эмбрионды қоректендірмейді, себебі аналық гаметофит қоректік заттармен қамтамасыз етуге жауапты. Г. гнемон геномы бойынша салыстырмалы молекулалық зерттеулер гнетофиттердің аңгеректерге, гүлді өсімдіктерге қарағанда жақын екенін көрсетті. Гнетальдар мен аңгеректерді туыс таксондар деп санайтын антофит гипотезасын қабылдамау, екі еселік ұрықтандыру процесінің конвергентті эволюцияның нәтижесі болғаны және гнетофиттер мен аңгеректерде тәуелсіз пайда болғаны туралы болжамға әкеледі.

Екі рет экстракорпоралды ұрықтандыру

In vitro қос ұрықтандыру гүлді өсімдіктерде гаметалардың бірігуінің молекулалық өзара әрекеттесуі мен басқа да аспектілерін зерттеу үшін жиі қолданылады. Екі жынысты гаметалардың in vitro қос ұрықтандыруын жүзеге асырудағы негізгі кедергілердің бірі - сперматозоидтың тозаң түтігінде, ал жұмыртқаның ұрық қуысында шектелуі. Жұмыртқа мен сперматозоидтың бақыланатын бірігуі мак өсімдіктерінде жүзеге асырылды. Тозаңның өнуі, тозаң түтігінің кіруі және қос ұрықтандыру процестерінің барлығы қалыпты жүреді деп байқалды. Шындығында, бұл техника әртүрлі гүлді өсімдіктерде тұқым алу үшін қолданылған және "пробиркада ұрықтандыру" деп аталды.

Мегагаметофит

Гүлді өсімдіктердің қос ұрықтандыруына қатысатын, гаплоидты аналық гаметофит, мегагаметофит, жатыршаның ішіндегі түйіншеде, карпельдің түбінде орналасқан эмбрион қапшығы деп аталады. Мегагаметофитті (бір немесе) екі қабықша қоршайды, олар микропил деп аталатын тесік құрайды. Әдетте гаплоидты мегагаметофит, (әдетте диплоидты) мегаспора аналық жасушасынан, сонымен қатар мегаспороцит деп те аталады, пайда болады. Оқиғалардың келесі тізбегі түрге қарай өзгереді, бірақ көптеген түрлерде келесідей болады. Мегаспороцит мейоздық бөлінуге ұшырайды, нәтижесінде төрт гаплоидты мегаспора пайда болады. Пайда болған төрт мегаспораның тек біреуі ғана тірі қалады. Бұл мегаспора үш рет митоздық бөлінуден өтеді, нәтижесінде сегіз жасуша, сегіз гаплоидты ядромен (орталық жасушада екі ядро болады, олар полярлық ядролар деп аталады) пайда болады. Эмбрион қапшығының төменгі бөлігінде гаплоидты жұмыртқа жасушасы, екі басқа гаплоидты жасушаның арасында орналасқан, олар синергидтер деп аталады. Синергидтер микропил арқылы мегагаметофитке тозаң түтігін тарту және бағыттау функциясын атқарады. Мегагаметофиттің жоғарғы бөлігінде үш антиподты жасуша орналасқан.

Микрогаметофит

Екі еселік ұрықтандыруға қатысатын аталық гаметофиттер немесе микрогаметофиттер тозаң түйіршіктерінде орналасады. Олар тозаңдықтардың микроспорангияларында немесе тозаң қаптарында дамиды. Әрбір микроспорангиумда микроспора аналық жасушалары немесе микроспороциттер болады. Әрбір микроспороцит мейозға түсіп, төрт гаплоидты микроспора құрайды, олардың әрқайсысы кейін тозаң түйіршігіне айналуы мүмкін. Микроспора митоз бен цитокинез процесінен өтіп, екі жеке жасуша – генеративтік жасуша және түтік жасушасын құрайды. Бұл екі жасуша спора қабырғасымен бірге жетілмеген тозаң түйіршігін құрайды. Аталық гаметофит жетілгенде, генеративтік жасуша түтік жасушасына өтеді, содан кейін генеративтік жасуша митозға түсіп, екі сперма жасушасын құрайды. Тозаң түйіршігі піскен соң, тозаңдықтар ашылып, тозаңды шығарады. Тозаң желмен немесе жануарлар арқылы басқа гүлдің аналық торабына жеткізіліп, мойыншаға түседі. Тозаң түйіршігі өне бастағанда, түтік жасушасы тозаң түтігін құрайды, ол ұзарады және карпельдің ұзын жолынан төмен қарай, жұмыртқалыққа дейін созылады, онда оның сперма жасушалары мегагаметофитте босатылады. Екі еселік ұрықтандыру осыдан кейін жүзеге асады.