Кіріспе

Оңтүстік Суданнан босқындар тобы. Суданның жоғалған ұлдары – екінші Судан азаматтық соғысы (1987–2005) кезінде отандық жерлерінен айрылып, немесе жетім қалған нуэр және динка этностарының 20 000-нан астам ұлдары. Қақтығыста екі миллион адам қаза тауып, тағы да көптеген адамдар ауыр зардап шекті. Бұл термин босқындар лагеріндегі медицина қызметкерлері тарапынан қолданылған, және ол Д.М. Барридің «Питер Пэн» балалар әңгімесінен туындаған болуы мүмкін. 2011–2013 жылдары тәуелсіздік алғаннан кейін Оңтүстік Судандағы зорлық-зомбылықтан қашқан балаларға да бұл термин қолданылды. Ұлдар Эфиопия мен Кениядағы босқындар лагерьлеріне қауіпті сапар жасады, онда мыңдаған адам бірнеше жыл бойы баспана тапты. Кейбір жоғалған ұлдар АҚШ-тағы ресми қайта орналастыру бағдарламалары арқылы баспана мен тұру мүмкіндігіне ие болды.

Судандық қақтығыс

Жоғалған ұлдардың саяхатқа шығуына себеп болған Судан қақтығысы араб тілінде сөйлейтін исламдық солтүстік және оңтүстіктегі христиандық, римдік католик және жергілікті діндер арасындағы жіктерден туындады. 1956 жылы Судан Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғаннан кейін бұл жіктер шиеленіске ұшырады. Елдің солтүстік аймағы негізінен мұсылмандық болды, бұл идеологиялық және мәдени тұрғыдан оңтүстікте кең таралған христиандық, римдік католиктік, жергілікті діндер мен атеистерден өзгеше болды. Солтүстіктегілер үшін Оңтүстік әңгімелесуге лайықты орын болды, себебі христиан діні секуляризацияны қолдайды. Әр тарап үшін дін – жеке сәйкестік құрады, бұл қақтығысты барлық қатысушылар үшін жеке басымен байланысты етті. Сонымен қатар, солтүстік халқы негізінен араб тілінде сөйлесе, оңтүстік ағылшын тілінде сөйлейтін халықтан тұрды. Жаңа судандық үкіметке исламдық солтүстікшілер басымдық берді, олар араб мәдениетімен байланысы бар оңтүстікті арабтандыруға және ислам мемлекетіне айналдыруға тырысты. Бұған қоса, қақтығыс экономикалық факторларды күшейтті. Солтүстік елдің қалалық орталықтарына ие болғанымен, олар оңтүстік аймағында табылған мұнай және минералдар сияқты табиғи ресурстарға үлкен тәуелділікте болды. Солтүстік бизнесмендердің осы ресурстарды игеруге деген ықыласы оңтүстік шаруалардың өздерінің жерлерін қорғау және ауыл шаруашылығы үшін пайдалану ниетімен қайшы келді. Осы кезеңде балалар маргиналданды. Осының салдарынан олар елден және соғыстан қашу үшін бірігіп, ұйымдаса бастады.

Қиындықтар

Ата-аналарын жоғалтып, азық-түлік іздеу және қақтығыстан қауіпсіздік табу қажеттілігімен жетелеулі, оңтүстік Суданның шамамен 20 мың баласы Эфиопия мен Кенияға қашып кетті. Саяхаттың көп бөлігі үлкен топтарда, балалар бір қатарда жаяу жүрді. Оңтүстік Суданнан ең жақын босқындар лагеріне дейінгі жол мыңдаған шақырымға созуы мүмкін. Саяхаттың ұзақтығы бірнеше аптадан екі жылға дейін немесе одан да көпке дейін ауысты. Көбінесе балалар өздерімен бірде-бір мүлік алып жүрмей, тек киімдерімен ғана саяхаттайтын. Балалар тамақ, қажетті заттар және ауруларды емдеу үшін өтетін ауылдардың қайырымдылығына сенеді. Дегенмен, олардың көп бөлігі инфрақұрылымы нашар дамыған, шалқақ аймақтардан өтті. Балалардың топтары көбінесе топтағы ең үлкен баланың басшылығымен ұйымдастырылып, басқарылатын, ол жас ересек немесе кейде он немесе он екі жастағы бала болуы мүмкін. Осы көші-қон кезіндегі жоғалған балалардың көпшілігі орташа есеппен нашар тамақтанды, себебі азық-түлік жол бойында кездескен ауылдардан алынған сыйлықтар, аң аулау және ұрлық арқылы қамтамасыз етілді. SPLA әскерлері жағдайды одан да қауіпті етті, олар балаларға шабуыл жасап, оларды бала-жауынгер ретінде күштеп әскери қызметке тартты. SPLA 1200 баланы босқындар тобынан тартқандарын мәлімдеді, бірақ олардың ешқайсысын қақтығысқа мәжбүрлемегенін жоққа шығарды.

Босқындар лагеріне келу

Алғашында қашқан балалардың көпшілігі Эфиопиядағы босқындар лагеріне басты, бірақ 1991 жылғы соғыс оларды Кениядағы Какума деп аталатын тағы бір босқындар лагеріне қашуға мәжбүр етті. Эфиопия мен Кениядағы босқындар лагерьлеріне "Жоғалған балалардың" келуі әртүрлі деңгейде қарсы алынды. Лагерьлер күн сайын келіп жатқан жүздеген балаға жеткілікті тамақпен қамтамасыз етуде қиындыққа тап болды. Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі жоғарғы комиссариаты және атсалысқан үкіметтік емес ұйымдар көбінесе халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру мүмкіндігінен шектеулі болды. "Жоғалған балалар" тарихындағы ерекше мәселе – лагерьлерге келген жастардың көптігінен олардың жас ерекшеліктері мен отбасылық құрылымы қалай өзгерді.

Қазіргі жағдай және қоныс аудару

1992-1996 жылдар аралығында ЮНИСЕФ шамамен 1200 жоғалған баланы отбасыларымен қайта қостырды. Дегенмен, 1996 жылы Эфиопия мен Кениядағы лагерьлерде 17 000-ға жуық бала әлі де тұрып жатты. Бұл лагерьлердің қосымша халық салмағын көтере алмауы үкімет шенеуніктеріне одан да көп жұмыс істеу қажеттігін анық көрсетті. 2001 жылы АҚШ үкіметі мен Біріккен Ұлттар Ұйымының Босқындар жөніндегі жоғарғы комиссары (БҰҰЖК) құрған бағдарлама аясында шамамен 3800 жоғалған балаға АҚШ-та тұруға мүмкіндік берілді. Олар қазір кем дегенде 38 қалада, оның ішінде Чикаго, Даллас, Бостон, Сиэтл және Атланта сияқты ірі қалаларда қоныстанды. Католик қайырымдылық қоры, Лютерандық әлеуметтік қызметтер, Халықаралық құтқару комитеті (IRC), Дүниежүзілік көмек және басқа да жекешелендірілген ұйымдар сияқты көптеген қоныстандыру агенттіктері осы процеске көмектесті. Бұл адамдарға білім беру, медициналық көмек көрсету, Оңтүстік Судандағы отбасыларымен қайта байланысу, елді қайта құру және гуманитарлық көмек беру бағытында түрлі бағдарламалар іске қосылды. Көптеген балалар 18 жастан асқандықтан, оларды асырап алу жүйесіне орналастыру мүмкін болмады. Сондықтан олар Какумадағыдай отбасылық атмосфераны сақтау ниетімен бірге пәтерлерде тұрды. Посттравматикалық стресс, жақындарынан айырылу, мәдени оқшаулану, расизм және босқындарға жасалған кемсітушілік оларды қоғамға бейімдеуді өте қиын етті. Көптеген зерттеулер жоғалған балалардың арасында жиі кездесетін белгісіз жоғалту туралы айтады. Бұл жағдай, адамның отбасы мүшесін жоғалтуын сезінгенде, қайғыру мен алға жылжуға мүмкіндік бермейтін жабылу болмаған кезде туындайды. Алайда, балалар АҚШ-та болса және отбасылары лагерьлерде қалса, оларды қайта қосу қиын болды. Оңтүстік Судан әлемнің кез келген жерінен келген жоғалған балалар мен қыздарға, сондай-ақ судандық диаспораға отанына оралуға толық мүмкіндік береді. Осының нәтижесінде көптеген адамдар қазір Оңтүстік Суданға оралып, соғыстан қираған елді қайта құруға көмектесуде, гуманитарлық көмек пен қолдау көрсетуде. 2011 жылдың қаңтар айында Оңтүстік Судан халқының 99,47%-ы солтүстіктен бөлініп, тәуелсіз мемлекет болуға дауыс берді. Кейбір американдық бұрынғы жоғалған балалар мен қыздар қазір Оңтүстік Суданның қазіргі үкіметінде қызмет етеді.