Кіріспе

Грек философиялық және теологиялық термин
Physis ('/f//aɪ/'/s//ɪ//s/; [wikt:φύσις ; pl. physeis, φύσεις) – грек философиялық, теологиялық және ғылыми термин, әдетте латын тілінен аударғандағы "natura" сөзіне сәйкес ағылшын тіліне "табиғат" деп аударылады. Бұл термин ежелгі грек философиясында пайда болды, кейін христиан теологиясында және Батыс философиясында қолданылды. Сократтан бұрынғы кезеңде физика νόμος, nomos, "заң, адам жасаған ереже" деген ұғымға қарсы қойылды. Аристотельден бастап физикалық (физика ғылымының пәні, нақтырақ айтқанда τὰ φυσικά "табиғи нәрселер") метафизикалықпен салыстырылды.

Тіл білімі

Грек тіліндегі "физис" сөзі латын тіліндегі "натура" сөзімен мағыналас болып саналады. "Физис" деген абстракт ұғым "фиестаи/финаи" етістігінен туындаған, ол "өсу", "дами беру", "қалыптасу" мағыналарын білдіреді (Frisk 2006: 1052; Caspers 2010b: 1068). Ежелгі философияда "физис" атауы "фиестаи/финаи" етістігіндегі өсуді және дамудың бастауын білдіретін мәнде қолданылған (Платон, "Менексенос" 237а; Аристотель, "Метафизика" 1014b16–17). Тілдік тарих тұрғысынан қарағанда, бұл етістік ағылшын тіліндегі "be", неміс тіліндегі "sein" немесе латын тіліндегі "esse" (Lohmann 1960: 174; Pfeifer 1993: 1273; Beekes 2010: 1598) сияқты сөздермен байланысты. Грек тілінде "болу" етістігінің аористік түрі ("финаи") арқылы беріледі. "Болу" мен "фиу/бху" ("өсу") етістігінің түбір мағынасымен байланысты болғандықтан, "физис" сөзінің "табиғат" деп аударылуына ұзақтан бері сын айтылып келеді. Латын тіліндегі "натура", өзі "nasci" ("туылу") етістігіне қатысты, "физис" сөзінің негізгі мағынасын басқа бір қарым-қатынас саласына көшіреді. Осылайша, дамудағы өсім (мысалы, өсімдіктерде) туылу әлеміне ауыстырылады.

Сократқа дейінгі қолданыс

φύσις сөзі φύειν "өсу, пайда болу" (ағылшын тілінде "to be" сөзімен туыс) сөзіне негізделген етістік атау. Гомер грек тілінде бұл сөз нақты бір өсімдік түрінің өсу жолына қатысты қолданылады. Сократқа дейінгі философияда, Гераклиттен бастап, "өсу, болу" этимологиясына сәйкес, физис әрқашан "табиғи" даму мағынасында қолданылады, бірақ назар оның бастауына, процеске немесе процестің соңғы нәтижесіне аударылуы мүмкін. Б.з.д. VI ғасырда, Иония мектебінен бастап, бұл сөз "барлық нәрсеге" қатысты, яғни "Табиғат" – "Әлем" мағынасында қолданылуы мүмкін екендігіне дәлелдер бар. Софистер дәстүрінде бұл термин, адам өмірінің қай бөлігі табиғи, ал қайсысы әдет-ғұрыпқа байланысты деген пікірталас кезінде, номос (νόμος) – "заң" немесе "әдет" сөзіне қарсы қойылды. Физис пен номос арасындағы қарама-қайшылық кез келген мәселеге қолданылуы мүмкін, бұл қазіргі заманғы "табиғат және тәрбие" қарама-қайшылығына ұқсас.

Аристотель

Аристотель "физистің" анықтамасын іздеді, оның мақсаты "физистің" бірден көп анықтамасы бар екенін және табиғатты түсіндірудің әртүрлі жолдары бар екенін дәлелдеу болды. "Аристотель "физистің" ежелгі мағынасын – өсуді сақтап қалғанмен, "физистің" толыққанды анықтамасы төрт себептің (aitia) – материалдық, себептік, формалық және мақсаттық – әртүрлі көзқарастарын талап ететінін айтады." Аристотель табиғаттың өзінде зат (материалдық), күш/қозғалыс (себептік), форма және мақсат (мақсаттық) бар деп сенді. Аристотельдің "физис" анықтамасының ерекшелігі – өнер мен табиғат арасындағы байланыс. Аристотель "физис" (табиғат) техникаға (өнерге) тәуелді екенін мәлімдеді. "Өнер мен табиғаттың арасындағы басты айырмашылық – олардың себептік күштерінің өзгешелігінде: табиғат өзінің қозғалыс көзі, ал өнер әрқашан өзінен тыс қозғалыс көзін қажет етеді."

Христиандық теология

Грек философиясында жиі қолданылса да, Жаңа Өсиетте тек 14 рет (оның ішінде 10 рет Пауылдың жазбаларында) кездеседі. Бұл сөздің мағынасы Пауылдың жазбаларында әртүрлі. Бір қолданылуы – қалыптасқан немесе табиғи тәртіп, мысалы, Римдіктерге 2:14-те Пауыл былай деп жазады: «Заңсыз жұрттар, заңды білмей тұрып, табиғатынан заңның талаптарын орындаса, олар өздері үшін заң болып табылады, тіпті заңды білмесе де». Тағы бір қолданылуы «табиғи тәртіп» мағынасында, Римдіктерге 1:26-да: «Ер адамдар да әйелдермен табиғи қарым-қатынастан бас тартып, бір-біріне құмарлықпен ие болды». 1 Коринфтерге 11:14-те Пауыл сұрайды: «Ер адамның шашы ұзын болса, оның ұялуы табиғи емес пе?» Римдіктерге 1:26 және 1 Коринфтерге 11:14-те «табиғи тәртіп» мағынасындағы φύσις сөзінің қолданылуы стоицизмнің ықпалында болуы мүмкін. Бірақ Герхард Киттель стоик философтары νόμος (заң) және φύσις (табиғат) ұғымдарын біріктіре алмай, яһуди-христиан теологиясымен мүмкін болған «табиғи заң» ұғымын жасауға құмар емес еді дейді. Пауылдың рақым арқылы құтқарылу туралы теологиясының бір бөлігі ретінде, Пауыл Ефестіктерге 2:3-те былай деп жазады: «Біздің бәріміз де бір кезде еттің құштарлықтарында өмір сүріп, дене мен сананың тілектерін орындадық және табиғатымыз бойынша басқа адамдар сияқты ашудың балалары едік». Ал келесі тармақта: «Рақым арқылы құтқарылдыңыздар» деп жазады.

Ата-бабалар теологиясында қолданылуы

Алғашқы христиан дәуіріндегі теологтар бұл терминнің қолданысында ерекшеленді. Антиохиялық аймақтарда ол Мәсіхтің адамдық немесе құдайлық сипаттарын, нақты белгілер мен қасиеттер жиынтығы ретінде түсіндірді. Александриялық ой-өрісінде ол нақты жеке тұлғаны немесе тәуелсіз болмысты білдірді және синоним болмаса да, гипостазға жақын болды. Бұл термин оусияға ұқсас нәрсені білдіргенімен, көбірек эмпириялық және сипаттамалық, функцияға баса назар береді, ал оусия метафизикалық және шындыққа көбірек ден қояды. Троица туралы пікірталас контекстінде кездессе де, ол Александриялық Кириллдің христологиясында ерекше маңызға ие. Физиология (physiologia) термині 16 ғасырда (Жан Фернель) пайда болды. "Адамның дене құрылымы" деген мағынаны білдіретін физике термині 19 ғасырда француз тілінен алынған. Медицинада "физис" жұрнағы симфиз, эпифиз және басқа да бірнеше қосылыстарда "өсу" мағынасында қолданылады. Физис сондай-ақ "өсу аймағына" немесе ұзын сүйектердің ұштарындағы өсу орнына да қатысты.