Кіріспе

Орталық Италияда сөйленетін роман тілінің түрлері Орталық итальян (итальянша: dialetti mediani) – Италияның орталық жарты аралының белдеуін қамтитын, Area Mediana деп аталатын аймақта сөйленетін итало-роман тілінің диалектілерін білдіреді. Area Mediana атауы сондай-ақ, оңтүстік бөлігін ғана таңбалау үшін тар мағынада қолданылады, мұндай жағдайда солтүстік бөлігі Ареа Perimediana деп аталады, және осы айырмашылық осы мақаланың барысында ескеріледі. Екі аймақ шамамен Рим (оңтүстік-батыс) және Анкона (солтүстік-шығыс) қалаларын байланыстыратын сызық бойымен бөлінеді.

Өмірбаян

Орта ғасырдың басында Орталық Италия солтүстікке Романьяға дейін созылып, қазіргі Лацио, Абруццо және Молизе аймақтарын қамтыды. Бірақ, содан бері сол аймақтардағы диалекттер тиісінше галло-италикалық және Оңтүстік Итало-роман тілдеріне сіңіп кетті. Сонымен қатар, Рим диалектісі XV ғасырдан бастап күрт тосканизацияға ұшырады, нәтижесінде ол Орталық Италияға тән көптеген ерекшеліктерін жоғалтты.

Морфологиялық ерекшеліктері

Area Mediana аймағының бір бөлігінде, Римнен солтүстік-шығысқа қарай Риети және Норчияға дейін созылатын сызықтың төменінде, бірінші жұптама емес етістердің 3PL аяқталуы, әдеттегідей емес, /u/ (оның орнына /o/) болып келеді, бұл метафонияны тудыратын фактор болып табылады. Мысалы, латын тілінен vēndunt > Leonessan [ˈvinnu] 'сатады'. Осы аймақта, бірқатар ретсіз бірінші жұптама етістер де 3PL /u/ көрсетеді (басқа жерлерде кездесетін /o/ немесе /onno/ -ға қарамастан). Мысалдар: [au, dau, fau, vau] 'олардың бар/береді/жасайды/кетеді'. Латын тіліндегі төртінші жақ есімдер көп жағдайда өзгеріссіз сақталған. Мысалы, латын manum, manūs 'қол(дар)' > Fabrichese [ˈmaːno] (өзгермейтін) және латын fīcum, fīcūs 'инжір(лер)' > Canepinese [ˈfiːko] (өзгермейтін). Латын тіліндегі орталық жақ есімдер Тоскана тіліне қарағанда көбірек сақталған. Мысалы, латын olīvētum, olīvēta > Roiatese [liˈviːtu, leˈveːta] 'зәйтүн тоғайы'. Тіпті бастапқыда орталық жақ емес есімдер де кейде осы топқа кіреді, мысалы, латын hortum, hortī > Segnese [ˈᴐrto, ˈᴐrta] 'бақша(лар)'. Грамматикалық жағынан әйелдік санға ие көпшелік кейбір диалекттерде /e/ жалғауымен алмастырылады, нәтижесінде Spoletine [ˈlabbru, ˈlabbre] 'ерін(дер)' сияқты сөздер пайда болады. Екі көпшелік те бір диалект ішінде ауысуы мүмкін, мысалы, Treiese [ˈᴐːa~ˈᴐːe] 'жұмыртқалар'. Латын тіліндегі орталық жақ көпше /ora/, мысалы, tempora 'уақыттар', орта ғасырларда бірнеше сөздерге таратылды, бірақ бүгінде бұл құбылыс Серроне сияқты аймақтармен шектеледі, онда [ˈraːmo, ˈraːmora] 'бұтақ(тар)' сияқты мысалдар кездеседі. Serviglianese тілінде соңғы дауысты /e/ болып өзгереді, мысалы, [ˈfiːko, ˈfiːkore] 'инжір(лер)'. Бірнеше диалектте /n/, /l/ немесе /r/ әріптерімен басталатын соңғы буын еркек есімдерде жойылуы мүмкін. Matelicese сияқты түрлерінде бұл тек жекеше түрінде, көпше түрінде емес болады, нәтижесінде */paˈtrone, paˈtroni/ > [paˈtro, paˈtruːni] 'ие, иелер' сияқты сөздер пайда болады. Serviglianese сияқты түрлерінде бұл жойылу жекеше және көпше түрінде де болады, нәтижесінде [paˈtro, paˈtru] сөздері шығады, метафония тудырған дауысты айырмашылықтары санның белгісі ретінде сақталады.

Синтаксистік ерекшеліктер

Тікелей толықтырғыштар көбінесе тірі болса, «a» предлогымен белгіленеді.