Кіріспе
Аралас гель және норвег текті жоғалған халық
Норс-гельдер (; Gall Ghaeil; Gall Ghàidheil, 'шетелдік гельдер') – гель және норвег шыққан, мәдениеті араласқан халық. Олар викинг дәуірінде пайда болды, Ирландия мен Шотландияға қоныс аударған викингтер гельдердің тіліне көшіп, олармен үйленді. Норс-гельдер 9-12 ғасырларда Ирландия және Шотландия теңіздерінің көп бөлігін бақылады. Олар Аралдар Корольдігін (Гебрид аралдары мен Мэн аралын қамтиды), Дублин Корольдігін, Галлоуэй билігін (олардың атымен аталған) құрды және қысқа мерзімге (939-944 жж.) Йорк Корольдігін биледі. Ең қуатты Норс-гель әулеті – Уи Имайр немесе Ивар әулеті болды. Уақыт өте келе, Норс-гельдер одан әрі гельденіп, жеке топ ретінде жоғалып кетті. Дегенмен, олар Мэн аралы мен Сыртқы Гебрид аралдарындағы көптеген жер аттарының Норс-гель текті екенін көрсететін, маңызды із қалдырды. Макдональд, Макдугалл және Маклеод кландары сияқты бірнеше шотланд кландарының тамыры Норс-гельдерге жетеді. Осы Норс-гель кландарынан шыққан элиталық жалдамалы әскерлер – галлоглах (gallóglaigh) ирланд соғысында маңызды рөл атқарды. Викингтердің ұзын кемесі 17 ғасырға дейін кеңінен қолданылған гельдік биринн мен ирланд галереясына да әсер етті. Норс-гель текті әскери фамилиялары бүгінге дейін сақталған, оларға Дойл, Макивор, Макаскилл және [Мак]Коттер кіреді.
Атауы
Gall Goídil сөзінің мағынасы – "Шет елдік гаелдер" және теория бойынша ол кез келген шет елдік гаелді білдіре алады, бірақ бұл термин гаелдерге (яғни гаел тілінде сөйлейтіндерге) скандинавиялық тегі барларға қатысты қолданылған. Гаел тілінің хронологиялық және географиялық ерекшеліктеріне байланысты осы терминнің көптеген түрлері бар, мысалы: Gall Gaidel, Gall Gaidhel, Gall Gaidheal, Gall Gaedil, Gall Gaedhil, Gall Gaedhel, Gall Goidel, Gall Ghaedheil және т.б. Қазіргі ирланд тілінде бұл термин Gall Ghaeil немесе Gall Ghaedheil деп, ал шотланд гаэлінде Gall Ghàidheil деп аталады. Норд-гаелдер өздерін жиі Остмендер немесе Остмен деп атаған, яғни "Шығыс адамдары", бұл атау Дублин аймағындағы Оксмантаун деген жер атында бұзылған күйде сақталған (Austmanna tún – "Шығыс адамдарының қосымша жері"). Ал гаелдерді олар Вестмендер ("Батыс адамдары") деп атаған (Vestmannaeyjar және Vestmanna қараңыз). Норд-гаелдерді атау үшін тағы қолданылатын терминдер: Ирландиядағылары үшін – норд-ирландтықтар, гиберно-нордтықтар немесе гиберно-скандинавиялықтар, ал Шотландиядағылары үшін – норд-шотландтықтар немесе ското-нордтықтар.
Тарих
Норс-гейлдер Ирландия және Шотландиядағы викингтердің колонияларында пайда болды, олар норвегиялық иммигранттар мен гаэлдер арасындағы некелерден туған ұрпақтар еді. 9-ғасырдың басынан бастап көптеген колонистер (Кумбрияға қоныстанған норвегиялықтардан басқа) жергілікті гаэлдермен араласып, гаэл тілін және көптеген гаэлдік дәстүрлерді қабылдады. Көптегендері скандинавиялық құдайларға табынудан бас тартып, христиан дініне көшті, бұл гаэлдену процесіне үлкен үлес қосты. Гаэлденген скандинавиялықтар Ирландия теңізі аймағында 12-ғасырға дейінгі нормандық кезеңге дейін үстемдік құрды. Олар Манн, Дублин және Галлоуэй сияқты ұзақ өмір сүрген мемлекеттерді құрды, сондай-ақ Йорк қаласындағы викингтер колониясын бақылауға алды.
Ирландия
Скандинавтар Ирландияда алғаш рет 795 жылы Ламбей аралын тонаған кезде тіркелді. Содан кейін 832 жылға дейін үзірлі шабуылдар жасады, одан кейін елдің барлық аймақтарында бекіністі елді мекендер салуды бастады. Нордтардың шабуылдары 10 ғасырда да жалғасты, бірақ оларға қарсылық күшейді. Скандинавтар Дублин, Уотерфорд, Вексфорд, Корк және Лимерикте тәуелсіз мемлекеттер құрды. Бұл мемлекеттер Нормандардың кейінгі басқыншылығынан аман қалмады, бірақ қалалар өсіп, гүлдене берді. 12-14 ғасырларда Ирландиядағы ағылшыздар Ирландияда тұратын скандинавиялық-гелдік халықты атау үшін «остмен» терминін қолданды. Сөзбе-сөз «шығыстан келген адамдар» (яғни Скандинавия) деген мағына беретін бұл термин, көне скандинавия тіліндегі «austr» немесе «шығыс» сөзінен шыққан. Остмендер ағылшыздар мен ирландтардан бөлек топ ретінде қарастырылып, ирландтарға берілмеген артықшылықтар мен құқықтарға ие болды. Олар ерекше аймақтарда тұрды; Дублинде Лиффи өзенінің солтүстік жағалауында, қала қабырғаларының сыртында «Остменттаун» деп аталатын жерде қоныстанды, бұл атау бүгінгі күнге дейін өзгертіліп «Оксмантаун» түрінде сақталған. Бір кезде олардың қонысын ағылшыздар Дублиннен қуған скандинавиялық-гелдіктер құрған деп есептелген, бірақ қазір бұл дұрыс емес екені белгілі. Остмендердің басқа топтары Лимерик және Уотерфордта өмір сүрді. Көптегендері саудагерлер болды немесе жартылай ауылдық өмір салтын ұстанды, балық аулау, қолөнер жасау және мал өсірумен айналысты. Ирландия экономикасындағы олардың ролі оларды құнды азаматтар етті, ал ағылшыл коронасы оларға ерекше құқықтық қорғау берді. Бұл артықшылықтар 13-14 ғасырларда остмендер ағылшын қоныс аударушылар қауымдастығына ассимиляцияланғандықтан, уақыт өте келе тоқтатылды.
Шотландия
Аралдардың иелері, олардың билігі 16 ғасырға дейін сақталды, сондай-ақ Шотландия мен Ирландияның көптеген басқа да гаэльдік билеушілері, олардың тегі Солтүстік-Батыс Шотландиядағы, көбінесе Гебрид аралдарында орналасқан норвегтік-гаэльдік қоныстарға жетеді. Гебрид аралдары бүгінге дейін шотландтық гэль тілінде Innse Gall, "шетелдіктердің аралдары" деп аталады; ирониясы сол, олар Шотландиядағы гаэль тілінің соңғы бекіністерінің бірі болып табылады. MacLachlan кланының аты "көлдік жердің ұлы" дегенді білдіреді, бұл Норвегияның аты екеніне сеніледі. Олардың шотландтық клан ошағы Лох-Файннің шығысында, Стратлахлан орман астында орналасқан. Аталған атау және оның түрлері Шотландияның орталық/оңтүстік аймағынан Ирландияның Доннегал аймағына дейін, ең батысқа қарай кеңінен таралған.
Мифология
Генрих Циммер (1891) ирланд мифологиясының Фианна циклының норвегиялық-гаэльдердің мұрасынан пайда болғанын ұсынды. Ол қаһармандық фианна есімінің ежескі скандинав тіліндегі fiandr "дұшпан" сөзінің ирланд тіліне аударылған түрі екенін айтты және бұл "батыл дұшпандар" > "батыл жауынгерлер" болып дамыған деп санайды. Тіл білімі маманы Ранко Матасович, "Протокельт этимологиялық сөздігінің" авторы, фианна атауын протокельт тіліндегі *wēnā (топ, әскер) деген сөзден шығарса, тіл білімі маманы Ким Маккон оны протокельт *wēnnā (жабайылар) сөзімен байланыстырады.
Қазіргі заманғы атаулар мен сөздер
Тіпті бүгінгі күні де Гельдиямен тығыз байланысты көптеген тегілер көне норвеж тілінен шыққан, әсіресе Хебрид аралдарында және Мэн аралында. Көне норвеж тіліндегі бірнеше сөз қазіргі шотланд тілі мен шотланд гаэль тіліне де әсер етті, мысалы, «bairn» (бала) сөзі норвеж тіліндегі «barn» сөзінен (Дания, Норвегия, Швеция және Исландияда әлі де қолданылатын сөз) алынған.
Тегі
Гейл тіліндегі "Ұл" Mac Asgaill MacAskill, McCaskill, Castell, Caistell Áskell Mac Amhlaibh ((туған Гейл Mac Amhlaidh, Mac Amhalghaidh) MacAulay, MacAuliffe, Cowley, Cawley, MacCamley, McCamley, Kewley Óláf Mac Corcadail McCorquodale, Clan McCorquodale, Corkill, Corkhill, Corkell, McCorkindale, McCorkle, McQuorkell, McOrkil Þorketill Mac Coitir Cotter, MacCotter, Cottier Óttar Mac DubhGhaill, Ó DubhGhaill, Doyle, McDowell, MacDougal Dubgall Mag Fhionnain Gannon “әдемі” (мүмкін, викинг тегі бар біреуге сілтеме) Mac Ìomhair MacIver, Clan MacIver, MacIvor, MacGyver, McKeever, және т.б. Ívar Mac Raghnall Crellin, Crennel Rögnvald Mac Shitrig MacKitrick, McKittrick Sigtrygg Mac Leòid MacLeod Ljótr.