Кіріспе

Чикана феминизмі – Америка Құрама Штаттарында чиканалар мен чикано қауымдастығына әсер ететін тарихи, мәдени, рухани, білім беру және экономикалық факторлардың өзара байланысын зерттейтін әлеуметтік-саяси қозғалыс, теория және практика. Чикана феминизмі әйелдерге қалыптасқан әлеуметтік нормаларға қарсы тұруға күш береді және қауымда әйелдерді қанауды тоқтату үшін күресетін кез келген адамды феминист деп есептейді. Чикана феминизмі 1960-1970 жылдардағы Чикано қозғалысы мен екінші толқын феминистік қозғалыстар арасында әйелдердің өз өмірлерін қайтаруға шақырып, чиканизмнің жалғасы және кеңейтілуі ретінде дамыды. Ол Xicanx идентитісінің қалыптасуына ықпал етті. Чикана мәдени өнімдері, оның ішінде сурет, әдебиет, поэзия, музыка және кино, чикана феминизмін жаңа бағыттарға қарай дамытуда. Чикана феминизмі көбінесе деколониалды феминизммен байланысты қарастырылады.

Өмірбаян

Кейбір мексикалық американдық әйелдер ертедегі әйелдер сайлау құқығы қозғалысына қатысты. ХХ ғасырдың басында бұл топқа Аделина Отеро Уоррен және Мария де Г. Е. Лопес сияқты әйелдер кірді. Отеро Уоррен элиталық испан отбасында дүниеге келді. 1940 жылдарға дейін мексикалық американдық балалар көбінесе ауыл шаруашылығы саласындағы компаниялық қалалардағы бөлекделген колонияларда өсті. Мексикалық балаларға, әсіресе терісі қараңғыларға, АҚШ үкіметі тек сегрегациялық "мексикалық мектептерге" оқуға рұқсат берді. Ақ мектептерде оқушыларға академиялық дайындық берілгенмен, "мексикалық мектептерде" қыздарға тек үй шаруасын жасау мен тігуді үйретуге рұқсат етілді, ал ұлдар бау-бақшаға және аяқкиім жасауға үйретілді. Бұл сыныптық және табыс аралығын сақтады. 1940 жылдары пачуколарға тең келген пачукалар, кейде, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, гендерлік нормаларға қарсы шығуы үшін феминистік көзқараспен қарастырылды. Пачукаға "қатерлі еркектікке [және] қорқынышты әйелдікке" ие деп қарастырылды. Ақ әйелдерге қарағанда, түрлі терілі әйелдер расизммен жиі күресуге тура келді. Еуропалық американдық немесе ақ әйелдер ақ қоғамдағы сексизмге қарсы феминизм толқындары арқылы күресті; бірінші толқын әйелдердің сайлау құқығын, ал екінші толқын сексуалдық мәселелерді, қоғамдық және жеке өмір аясын, репродуктивтік құқықтарды және некедегі зорлық-зомбылықты қарастырды. Дегенмен, түрлі терілі әйелдер бұл қозғалыстардан көбінесе шеттетілді. Бұл феминистер болған чиканаларды әйелдерді күшейтуге және негізгі чиканалық ұлтшылдық қозғалысынан және екінші толқын феминистік қозғалысынан шеттету туралы сын мен жауап беруге итермеледі, бұл 1960 жылдары чикана феминизмінің негізін құрады.

Чиканалар Чикано қозғалысында (1960-шы жылдар 1970-ші жылдар)

Чикано қозғалысы үлкен мексикалық-американдық қауымдастықты күшейту мақсатымен ұйымдастырылған болса да, қозғалыстың баяндамалары мен назар аударулары азаматтық мойынсұнбаушылық кезеңінде ұйымдасқан әйелдерге тиісінше көңіл бөлмеді. Осы оқиғалар барысында чикана феминисттері гендерлік мәселелерді Чикано қозғалысының басқа азаттық мақсаттарымен байланыстырудың маңыздылығын түсінді. Чиканалар сонымен қатар, өз саясатына расизм мен сыныптылықты енгізбегендігі үшін бағынышты екінші толқын феминисттік қозғалыстан бас тартты. Осы кезеңде чиканалар өздерін феминисттік қозғалыстардың бағытынан шеттетуді сезінді, себебі олардың қажеттіліктері, алаңдаушылықтары мен талаптары ерекше болды. Өздерінің шеттетуіне қарсылық білдіру арқылы әйелдер «Чикано әйелдері» деп аталудан «Чиканалар» деп аталуға көшті, сондай-ақ қауымдастық туралы сөздерде екі гендерді де тану үшін a/o немесе o/a қолдануды енгізді. Чикана феминисттік қозғалысы көптеген чиканаларды белсендірек болуға және өз құқықтарын жеке әйел ретінде ғана емес, бірігіп, тең үлес қосатын қоғам құратын әйелдер ретінде қорғауға ықпал етті. Студенттер расизм, жеткіліксіз қаржыландыру және қазіргі білім беру жүйесінде мексикалық тарих пен мәдениетін ескермеу туралы ортақ наразылықтарын ұйымдастырды. Кейін, 1990-шы жылдардың ортасында Долорес Дельгадо Берналь сегіз маңызды әйел қатысушылармен немесе көшбасшылармен сұхбаттасты, бұл БАҚ назардан тыс қалдырған әйелдерге назар аударды: Селесте Бака, Вики Кастро, Паула Крисостомо, Мита Куарон, Таня Луна Маунт, Розалинда М. Гонсалес, Рашаэль Очоа Сервера және Кассандра Закариас. Конференцияда әйелдердің қозғалыстағы рөлін талқылау және феминисттік мәселелерді қарастыру үшін семинар ұйымдастырылды. Алайда семинардың қорытындысы бойынша: «Топтың консенсусы бойынша, чикана әйелі босатылуды қаламайды». Анна Нието Гомес сияқты көптеген ғалымдар бұл мәлімдемені Чикана феминисттік қозғалысын тудырған шешуші факторлардың бірі деп санайды. Осы мәлімдемеден кейін 1971 жылдың мамыр айында Хьюстон қаласында (Техас штаты) бірінші Ұлттық Чикана конференциясы өтті. Конференция АҚШ-тың барлық аймақтарынан 600-дан астам әйелдерді білім беруге тең қол жеткізу, репродуктивті құқықтар, балаларға күтім орталықтарын құру және тағы басқа мәселелерді талқылауға шақырды. Конференция тоғыз түрлі семинарға бөлінді: «Секс және чикана: зат есім және етістік», «Чиканалар үшін таңдау: білім және кәсіп», «Неке: чикана стилі», «Дін», «Феминисттік қозғалыс – Біздің орнымыз бар ма?», «Әйелдерді пайдалану – Чикана көзқарасы», «Саясаттағы әйелдер – Бар ма екен?», «Жауынгерлік/консервативтік: алға қарай қай жол?» және «De Colores y Clases: Сыныптық және этникалық айырмашылықтар». Анна Нието Гоместің сөзіне сүйенсек, «бақылау Чикана феминисттері мен адал жақтастар арасындағы қақтығысты анықтады».

Чикананың еңбек ұйымдастырылуы

Эмма Тенеюка – ерте Мексика-Америкалық еңбек ұйымдастырушысы болды, ал Долорес Хуерта шаруалардың еңбек ұйымдастыруында маңызды күш болды. Көшпенді шаруа белсендісі Мария Елена Лукастың куәлігі шаруаларды ұйымдастырудың зор қиындықтарын аңғартады. 1972–1974 жылдарғы "ғасыр ереуілі" деп аталған Фарах ереуілін негізінен Техас штатының Эль-Пасо қаласында Мексика-Америкалық әйелдер ұйымдастырып, жетекшілік етті. Фарах өндіріс компаниясының қызметкерлері жұмыс орнының қауіпсіздігі үшін және кәсіподақ құру мен оған қосылу құқығын қорғау үшін ереуілге шықты.

Чикана феминисттік ұйымдары (1960-1970 жылдар)

Chicana-ның алғашқы ұйымдарының бірі 1967 жылы Алисия Эскаланте құрған Шығыс Лос-Анджелес Chicana Welfare Rights Organization болды. Ол көршілес аймақтан басқа ешкім қатыспаған науқандар мен жиналыстарда Шығыс Лос-Анджелестің дауысты өкілі болды. Ол әлеуметтік жәрдем алушылардың, әсіресе чикана және афроамерикандық әйелдердің қадір-қасиетін төмендетуіне қарсы шықты. 1968 жылы "Ла Раза" газетінде ол мемлекет әлеуметтік жәрдем алушылардың "өмір сүрулері үшін өзінен-өзі ұялу керек" деп есептейтінін жазды. Олар әйелдер арасындағы мызғыма байланысты жоғары бағалады, әйелдер Berets ұйымындағы басқа әйелдерді "күрестегі қарындастар" (hermanas en la lucha) деп мойындауы тиіс екенін және бір-біріне қолдау көрсетуге шақырады. Brown Berets мүшелігі чикана әйелдеріне тәуелсіздік пен өздерінің саяси көзқарастарын қорқынышсыз білдіру мүмкіндігін берді. Brown Berets ұйымындағы маңызды чикана – Глория Арелланес, ол ұйымның жалғыз әйел дін қызметкері болды. Hijas de Cuauhtémoc бастапқыда белсенді рэп тобы ретінде құрылды, ал 1971 жылы феминистік газетке айналды. Газет шекараның екі жағындағы адамдарды қорғайтын мексикалық феминизмге баса назар аударды. Газетте мынадай тақырыптар қамтылды: қарым-қатынастар, сексуалдық қатынас, билік, әйелдердің мәртебесі, еңбек және басшылық, отбасылық байланыстар және ұйымдық құрылымдарға қатысты гендерлік теңдік және бостандыққа ұмтылыс. CFMN тұжырымы Ұлттық Чикано мәселелері конференциясында пайда болды, онда қатысушы чикана әйелдері конференцияда олардың алаңдаушылықтарына жеткілікті назар берілмейтінін байқады. Әйелдер конференциядан тыс жиналып, CFMN-ның негізгі қағидаларын жасады, олардың халық қозғалысының белсенді және білімді көшбасшылары екенін бекітті. Chicana Rights Project 1974 жылы мексикалық американдық әйелдердің заңдық құқықтарын қорғау мақсатымен құрылған чикана феминистік құқықтық ұйым болды. Жобаны Вильма Мартинес бастады және чикана әйелдерінің жұмыспен қамту, денсаулық сақтау, білім беру және тұрғын үй құқығы мәселелерін қарастырды. Xicanisma-дағы "X" әрпі испандықтар мен үнді халықтары арасындағы отаршылдық кездесуді білдіреді, бұл "X" әрпін жол тоғысқан жерде болудың немесе гибридтілікті бейнелейтін нақты символ ретінде қайтару арқылы. Чикана феминизмінің басты тақырыбы – төзімділік: тек бөліну үшін ғана емес, сонымен қатар теңдіктің жаңа көзқарасын қалыптастыруға қажетті күш. Бұл архетиптер патриархат пен отаршылдық көзқарасымен тарихи тұрғыдан теріс санаттар ретінде бейнеленгендіктен, чикана әйелдерінің сексуалдық және денелік тәуелсіздікке қол жеткізуіне кедергі келтірді. Бұл архетиптерді дәстүрлі (патриархалды) бейнелеуден деколониалды феминистік түсінікке ауыстыру – қазіргі чикана феминизмінің маңызды элементі және чикана әйелдерінің күшін, сексуалдық қатынасын және руханилығын қайтарудың бастапқы нүктесін білдіреді. Глория Анзальдуаның "Borderlands/La Frontera" атты классикалық еңбегі отаршылдық және патриархалдық құрылымдарды және әйелдерге, олардың сексуалдық қатынасына және аналық туралы түсініктеріне қойылған шектеулерді жою үшін үнді руханилығын қайтарудың күшін көрсетеді: "Мен енді өмір сүруім үшін ұялмасам деймін. Мен үнді, испан, ақ түсті болып өсемін".