Кіріспе

Америка туына жасалатын салюттерге қатысты түрлі сын-пікірлер.

Америка Құрама Штаттарының адалдық серті бірнеше негізде сынға ұшырады. Оның мемлекеттік қаржыландырылатын мектептерде қолданылуы ең көп дау тудырды, себебі сыншылар үкіметтік деңгейде дінге қолдау көрсету АҚШ Конституциясының Бірінші түзетуіне енген дін бостандығы қағидасын бұзады деп есептейді. Адалдық сертіне қарсы ұсынылған аргументтердің арасында серттің өзі демократия мен еркіндікке қайшы келеді, ол ұлтшылдыққа баулудың бір түрі, адалдық серті – қазіргі және бұрынғы тоталитарлық режимдердің, мысалы, нацистік Германияның белгісі және бұл серт ту сату мақсатымен жазылған деген пікірлер бар.

Діни мәселелер

1954 жылы "Құдайға адалдық" деген тіркес қосылғанға дейін де, соттарда дін бостандығы негізге алынып, көптеген таластар туды. Алғашқы шағымдардың негізгі себебі Ехоба куәгерлері болды, олардың нанымы Құдайдан төмен ешбір билікке адал болуға жол бермейді. 1940 жылғы Жоғарғы Соттың "Минерсвилл мектеп округі Гобитиске қарсы" ісінде, 8-ке 1 дауыспен сот мектеп округінің ұлттық бірлікті нығайту мақсатымен, куәгер оқушыларды сыныптастарымен бірге Антты жаттап айтуға міндеттеуге құқылы екенін шешті. Гобити ісі бойынша шешім баспасөзде кеңінен талқыланбады, соның салдарынан Ехоба куәгерлеріне қарсы зорлық-зомбылық пен қорқыту көбейді. Үш жыл өткен соң, "Батыс Вирджиния штатының білім беру кеңесі Барнеттке қарсы" ісінде сот бұрынғы шешімін кері қайтарып, 6-қа 3 дауыспен мектептердің Антты міндетті етуіне тыйым салды. Осыдан бастап, 1943 жылдан бері мемлекеттік мектептерде оқушыларды Антты жаттамағаны үшін жазалауға рұқсат етілмейді. Дегенмен, көптеген мектептерде Ант оқушыларға оқытылып, олардан оны жаттау күтіледі, себебі сот мұндай мәселелердегі көптеген егжей-тегжейлі мәселелерді тиісті штат үкіметтерінің қарауына қалдырады. "Құдайға адалдық" деген тіркес қосылғаннан кейін, Антқа қатысты нақтырақ қарсылықтар туды. Оның қосылған жылы, 1954 жыл, АҚШ-тағы антикоммунистік қозғалыстың басталу кезеңімен бірге келді.

Льюис пен Алленнің арасындағы іс

1954 жылғы 14 маусымда Конгресс Анттың мәтінін өзгертті (АҚШ кодексі, 36-тарау, § 172) "Құдайдың астында" деген сөздерді қосу мақсатында. Осы өзгеріске жауап ретінде Джозеф Л. Льюис Нью-Йорк штатының соттарында жаңа сөз тіркесінің конституциялықтығына қатысты бірнеше сот процесін бастады. Льюис – баспагер, жазушы және Американың еркін ойлаушылары қоғамының негіс қалаушыларының бірі болған. Аталған істерде Джозеф Льюис соттан Нью-Йорк штатының білім беру комиссары Джеймс Э. Аллен кішісіне Анттан жаңа сөздерді алып тастауды бұйыруды сұрағандықтан, бұл істер Льюиске қарсы Аллен ісі ретінде белгілі.

1957 жылғы іс

Льюис ұсынған алғашқы іс 1957 жылы Нью-Йорк штатының Жоғарғы сотына келіп түсті. Джозеф Льюис Нью-Йорк штатының білім беру комиссарының міндетін орындамағанын, жаңа сөз тіркесімен ант беруді талап ететін ережелерді жоюға және ескі мәтінді қайта орнатуға тиіс екенін мәлімдеді. Льюис Комиссарға қатысты ешқандай штаттық ережелерді келтірмеді, бірақ Комиссар АҚШ Конституциясының Бірінші түзетуіне (он төртінші түзету арқылы штаттық үкіметтерге қолданылған) және Нью-Йорк штаты Конституциясының I және XI баптарына сәйкес әрекет етуге міндетті деп сапты. Сот Комиссардың мемлекеттік немесе федералдық заң шығарушы органдар қабылдаған актілердің конституциялықтығын анықтау құзыретіне кірмейтінін айтты. Содан кейін сот Льюис ұсынған, ант беруді міндеттеуге бұйрық берген Нью-Йорк заңы жаңа сөздермен конституцияға қайшы екені туралы талапқа көшті: «Петиция берушілердің пікірінше, еркін ойлаушылар, дінсіздер, атеистер және агностиктер «Құдайға адалдық» деген сөздерді қамтитын қазіргі антты жаттап айтуға мәжбүр болмауы керек, мұндай мәжбүрлеу жоғарыда аталған конституциялық ережелерді бұзады». 1943 жылғы Батыс Вирджиния штатының Білім беру басқармасы мен Барнетт арасындағы іске сілтеме жасай келе, онда антты айтудан бас тартушыларға айыппұл салу және түрмеге қамау туралы бұйрықтар конституцияға қайшы деп танылды, сот «Бұл жердегі ережеде міндетті сипат жоқ. Антты айтудан бас тарту немесе оны орындамау үшін ешқандай жаза қарастырылмаған. Ант ерікті түрде беріледі және орындалмаған жағдайда жаза санкциясы қолданылмайды» деді. Сот Нью-Йорктің «Энглз против Витале» ісіндегі соңғы шешіміне сілтеме жасады, онда штат мектеп округінің лауазымды тұлғаларына үкіметтік тұрғыдан бекітілген діни емес дұғаны оқушыларға оқытуға және басшылық етуге рұқсат берілді, егер оқушылар мен ата-аналарға балалар дұғаға қатысуды немесе оған қатысудан бас тартуды қаласа сыныптан шыға алатыны туралы толыққанды хабарланса (бұл шешім 1963 жылы АҚШ Жоғарғы сотымен қайта қарастырылды). Нью-Йорк соты 1943 жылғы Батыс Вирджиния штатының Білім беру басқармасы мен Барнетт арасындағы іске байланысты оқушыларды ант беруге немесе оған қатысуға мәжбүрлеуге болмайтыны туралы жалпы түсінік бар екенін анықтады. Сот Льюис анттың дін орнату болып табылатындығы туралы талабын жоққа шығарды, «Зорах против Клаусон» ісіне сілтеме жасай келе: «Бірінші түзету шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі керек деген философияны бейнелейтініне еш күмән жоқ. Алайда, Бірінші түзетуде шіркеу мен мемлекеттің әрқашан бөлек болуы керек делінген жоқ. Керісінше, ол олардың бір-бірімен келісімдесуіне, одақтасуына немесе бір-біріне тәуелді болуына жол бермейтін нақты жолдарды анықтайды. Бұл мәселенің ақылға қонымды түсінігі. Әйтпесе мемлекет пен дін бір-біріне жат, күдікпен қарастыратын, тіпті достықсыз болар еді. Біздің заң шығарушы залдарымыздағы дұғалар; біздің заңдарымыз, қоғамдық рәсімдеріміз, салтанатты шараларымыздағы Құдайға жасалған жалбарынулар Бірінші түзетуді бұзу болар еді».

Мектептегі дұға айтысына сілтеме

Америкалық саналылық анты мемлекеттік мектептердегі үкіметтік дұғаға қатысты маңызды сот істерінде айтылды. 1960 жылдардағы осы шешімдер көбінесе күдікпен қабылданды, себебі олар ресми түрде дінсіз КСРО-ға қарсы Суық соғыс кезінде қабылданған еді. Бұған қоса, көптеген оңтүстік саясаткерлері осы шешімдерді, сондай-ақ нәсілдік азаматтық құқықтарды ілгерілететін шешімдерді штаттардың құқықтарына жасалған шабуыл деп қарады.

Engel Vitale ісі бойынша

1962 жылы АҚШ Жоғарғы Соты «Энгельге қарсы Виталь» ісінде үкіметтік мектепте оқылатын, «Адалдық антымен бірге айтылатын» дұғаның конституциялық екендігі мәселесін қарады. Штаттың үкіметтік қағаздарында «Адалдық антына» «Құдайға сенеміз» деген сөздердің қосылуы» «Адамның Жоғарғы Күшке сенуі мен сенімі Америка үкіметінің жоспарының бастапқы және үздіксіз бөлігі болғанын көрсететін сансыз мысалдардың бірі» ретінде келтірілді. Олар «Даулы оқу Адалдық антына, өзі де Құдайға сілтеме жасайды» деп атап өтті. «Мұндай қаржыландыруды» көрсететін түсіндірмеде ол «Қаржы министрлігі «Құдайға сенеміз» деген ұранды қолданады және Конгресс жақында Адалдық антына Құдайды қосты» деп мәлімдеді. Сенатор Герман Талмедж Робертсоннан: «Егер олар өз шешімінің болжаған нәтижесін іске асырса, теория құра аласыз ба? Ол әскери қызметтегі барлық дін қызметкерлерін, Туға адалдық антын, «Жұлдыздар мен жолақтар» әнінен «Құдай» сөзін және Америка Республикасы тарихында біздің еліміз үшін қадірлі болған барлық нәрсені жояды» деп сұрады. Робертсон: «Бұл әділетші Дугластың келісім пікірінің айқын мәні» деп жауап берді.

Эбингтон мектеп округі - Шемпп

Энгельге қарсы Виталь ісінің салдарынан жоюға бағытталған Конституцияға түзетулер Конгресс сот комитеттерінен өте алмады, ал судьяларды қызметтен шеттету туралы ұсыныстар мен «Мемлекеттік сотты» құру туралы талаптар (ол штат өкілдеріне Жоғарғы Соттан жоғары тұрған сот ретінде әрекет етуге мүмкіндік берер еді) қолдау таппады. 1963 жылы сот алдына тағы бір мектепте дұға оқуға қатысты іс келіп түсті. Соттан Пенсильвания және Мэриленд штаттарындағы тәжірибелерге қатысты шешім шығару сұралып еді. «Шимпп» ісінде сот мектеп қызметкерлерінің немесе оқушылардың «ғибадат ету мақсатымен» Киелі кітаптан үзінділерді дауыстап оқуына, содан кейін сыныптастық бірігіп «Пәктілік ант» пен «Құдайға адалдық сертін» оқуына рұқсат беруге бола ма, жоқ па, деген мәселені қарастырды. Сот штаттың қарсылығын білдірді, бірақ бұрын судья Дуглас жазған жоғары даулы мәлімдемелерге ұқсас ештеңе айтпады. Шешімде бірнеше рет антқа сілтеме жасалды. Соттың теориясы бойынша, егер 1954 жылы қосылған «Құдайдың астында» деген сөздер 1963 жылға қарай діни мағынасын жоғалтса немесе жеке адамның адалдығын жариялауды тарихи тұлғаның құжатын оқумен теңестірсе, онда ант конституциялық болуы мүмкін. «Бұл жалпы принцип мемлекеттік мектептерде және басқа жерлерде қолданылатын патриоттық жаттығулар мен шараларды қорғауға көмектеседі, олардың бастапқы мақсаты қандай болса да, қазіргі кезде діни мағынасы жоқ. Мысалы, түзетілген анттағы құдайға сілтеме жасау, біздің елдің «Құдайдың астында» құрылған деген тарихи фактіні мойындау болуы мүмкін. Осылайша, антты оқу Линкольннің Геттисберг сөйлеуін дауыстап оқу сияқты діни акт емес, онда да осы тарихи фактқа сілтеме жасалған». Бұл Лос-Анджелес білім беру кеңесінің (1959 жылы қабылданған) саясатына қатысты, ол 1954 жылғы «Құдайдың астында» деген сөздерді қосып, антты күнделікті оқуды міндетті еткен. Бұл әрекет бұқаралық ақпарат құралдары мен саясаткерлер тарапынан сынға ұшырады. Мысалы, сенатор Сэм Эрвин сілтеме жасаған WBT TC-нің Алан Х. Ньюкомб: «Шимпп шешімі халыққа түсінікті болмас бұрын, Азаматтық бостандықтар одағы сотқа шағым түсірді. Біз тарих пәнінің мұғаліміне өзінің тарихын зерттеуді ұсынамыз. Елдегі барлық ресми құжаттар мен актілерден Құдайға қатысты барлық сілтемелерді жоюға бағытталған үрдіс тек аз ғана топтардың құқықтарының бұзылуынан қорғамайды. Бұл одан да терең мәселе. Егер бұл соңғы шегіне жеткізілсе, онда ол бүкіл американдық адамдық бостандық философиясын құртады». 1963 жылы анттың конституциялық тұрғыда дұрыстығына күдік тудырған жоқ, өйткені Лос-Анджелес білім беру кеңесі сотқа «Паркерден антты оқуды талап етпейтінін» хабарлады.

2005 жылғы аудандық шешім

2005 жылдың басында доктор Майкл Ньюдоу өзінің және басқалардың атынан жаңа сот ісі қозғады. 2005 жылдың 14 қыркүйегінде АҚШ округтік судьясы Лоуренс Карлтон мемлекеттік мектептердің оқушыларын АҚШ-қа адалдық сертін оқуға мәжбүрлеуі, Калифорния штатының оқушылардан адалдық сертін оқуды талап етуі Конституцияның дін бостандығы туралы ережесін бұзады деп шешті. Судья 2002 жылғы 9-шы апелляциялық округтік сот шешімімен байланысқан екенін айтты, тіпті бұл шешім Жоғарғы Сот тарапынан күштен шығарылған болатын. Судья Карлтон "бір ұлт, Құдайдың қамқорлығында" деген сөздер "Құдайға сенуге мәжбүрлеуден босану" құқығын бұзады деп санайды. 2005 жылдың 30 қарашасында барлық діндердегі адамдардың діни құқықтарын қорғауды мақсат еткен Бекет діни бостандық қоры бұл істі 9-шы округтік сотқа шағымдады және "[Шағымданушылар] серттің Конституцияның дін бостандығы туралы ережесінің кез келген бөлігін бұзады деген шешімге қарсы екендіктерін" білдірді. Бекет қорының сот ісі жөніндегі директоры Дерек Гобац, егер қажет болса, бұл шешімді өзгертіп, серттің конституциялық екенін қамтамасыз ету үшін Жоғарғы Сотқа шағымданатындарын айтты.

"Құдайдың қол астында" билік ету

1954 жылдың 14 маусымында АҚШ Президенті Дуайт Эйзенхауэр заңға қол қойған кезде "Құдайға сенім арта отырып" деген сөздер қосылды. Эйзенхауэр сол кезде: "Бұл күннен бастап, біздің миллиондаған мектеп оқушыларымыз күн сайын әрбір қала мен қалашықта, әрбір ауыл мен ауылдық мектепте біздің Ұлттымыз бен халқымыздың Құдіретті Құдайға адалдығын жариялайтын болады" деді. Анттың конституциялықтығы мәселесі ондаған жылдар бойы жұртшылықтың назарынан тыс қалды. 1992 жылы Чикагодағы жетінші апелляциялық округтік сот "Құдайға сенім арта отырып" деген сөздердің конституциялықтығына қатысты алғашқы дауды қарады, Шерман ісі бойынша 21-ші біріктірілген мектеп округіне қатысты шешім шығарды, онда антта "Құдайға сенім арта отырып" деген сөздерді пайдалану Конституцияны бұзбайды деп шешілді. 2002 жылдың 26 маусымында (Ньюдоу АҚШ Конгресіне қарсы) сотқа атеист әке шағым түсірді, ол қызының мектебінде ант оқытылуына қарсы болды. Үкім шығарылғаннан кейін көп ұзамай, 2–1 үкімнің авторы судья Альфред Т. Гудвин тоғызыншы округтік сот апелляциялық шағымды қарау-қарамау туралы шешім қабылдағанша, оның күшіне енуін тоқтата тұру туралы бұйрыққа қол қойды. Үкім шыққан күнінен кейін Сенат анттың бұрынғы нұсқасын қолдады. Өкілдер палатасы да осыған ұқсас қаулыны қабылдады. Сенат 99–0 дауыспен (сенатор Джесси Хелмс қатыса алмады, бірақ "иә" деп дауыс береді деп күтілді); Өкілдер палатасы 416–3 дауыспен, 11 адам дауыс беруден бас тартты. Президент Джордж Буш және көптеген саясаткерлер қолданыстағы антты қолдады. 2003 жылдың 28 ақпанында тоғызыншы округтік сот істі қараудан бас тартқандықтан, үкімге қатысты тоқтату алынды. Алайда, мектеп округінің АҚШ Жоғарғы Сотына шағымдану үшін уақыт беру үшін екінші тоқтату берілді. Егер сот шешімі дұрыс болса, Аляска, Аризона, Калифорния, Гавайи, Айдахо, Монтана, Невада, Орегон, Вашингтон және Гуам штаттарында 9,6 миллионнан астам оқушыға әсер ететін еді. Сот шешімінен кейін барлық 50 штаттың бас прокурорлары АҚШ Жоғарғы Сотына шешімді қайта қарауды сұрап құжаттар тапсырды, олардың 49-ы Оклахоманың бас прокуроры Дрю Эдмондсон және Айдахоның бас прокуроры Лоуренс Уасденнің ұйымдастырған заңдық брифингіне қосылды. Калифорния да Жоғарғы Сотқа қарау үшін жеке брифинг тапсырды. 2004 жылдың 12 қаңтарында Жоғарғы Сот сол жылдың 24 наурызында шағымды қарауға келісті. Әділет министрі Антонин Скалия Ньюдоу ісі бойынша тоғызыншы округтік соттың шешімін сынағаннан кейін істен бас тартты. 2004 жылдың 14 маусымында Жоғарғы Сот Ньюдоудың талабын 8–0 дауыспен қабылдамады, өйткені ол қамқорлықтан айырылған ата-ана ретінде қызының заңды өкілі ретінде әрекет етуге құқығы жоқ деп мәлімдеді. 2005 жылдың тамызында АҚШ-тың төртінші апелляциялық округтік соты Майерс пен Лудун округінің мемлекеттік мектептеріндегі мұғалімдердің ант оқытуы Конституцияны бұзбайды деп 3–0 дауыспен шешім шығарды. Бұл істің талапкері Эдвард Майерс Жоғарғы Сотқа шағымданудан бас тартты.

Дін мен мемлекет мәселелерінің жалпы үлгілері

Бұл мәселедегі көзқарастар, келісімдер және жеке мүдделер көбінесе АҚШ үкіметіндегі діннің рөлі туралы кең ауқымды пікірталасқа мысал ретінде қарастырылады. Бірнеше қарсы дауыс берген Жоғарғы Сот судьялары АҚШ судьяларының дін мәселелерінде өздерінің билігін асырып кеткенін айтты. Жоғарғы Сот судьясы Антонин Скалия «эволюция ғылымын» «жаратылыс ғылымымен» теңестіруді талап ететін заңды төменгі соттардың конституцияға қайшы деп тануына қол қойған кезде «Соттың ұстанымы – репрессивті» деп жазды, ал бас судья Уильям Ренквист оған қосылды. (Эдвардсқа қарсы Агиллард ісі). Судья Скалия сондай-ақ, соттар дінді мемлекеттік мектептер мен басқа да ашық кеңістіктерден шеттетуге тым көп күш жұмсады және адалдық серті мәселесін судьялар емес, заң шығарушылар шешуі керек деді. Жоғарғы Сот мемлекеттік мектептерде «Құдай» деген сөзді қолдануға шектеулер қойды. Мысалы, 1962 жылы Жоғарғы Сот мұғалімнің басшылығымен оқылған «Күллімеңзір Құдай, біз Саған тәуелді екенімізді мойындаймыз және Өзіңнен, ата-анамыздан, ұстаздарымыздан және елімізден нығмет тілейміз» деген дұғаны тыйым салды. Бұл «Күллімеңзір Құдай» дұғасының оқылуы – ерікті болған, адалдық сертіне ұқсас сипаттағы шара. Осы 1962 жылғы істе Сот «Құдай осы құрметті сотты сақтап қалсын!» деген тілек – «дұға» екенін мойындады. Алайда Сот сондай-ақ, «Дінді қабылдағысы келетін адамдарға мектеп мұғалімінің оқыған дұғасын айтуға рұқсат беру арқылы дін әдеттегі мағынада орнатылмайды» деп шешті. Керісінше, Сот мұғалімнің басшылығымен оқылған дұғаны кінәлады, себебі Нью-Йорк штаты мұғалімнің дұға оқуын қаржыландырып, діни амалға қаржы жұмсады. Дегенмен, ата-аналар да, Сот та адалдық сертіне қатысты осындай мәлімдеме жасаған жоқ.

"Діни сенім" ұғымының анықтамасы

2002 жылғы "Құдайға серт" шешіміне қарсы дауыс берген Фердинанд Фернандес судья бұл шешімнің Жоғарғы Соттың "Құдайға серт" тіркесінің тарихи рәсімге қатысты ғана екенін, діни сенімді білдірмейтіні туралы нақты ұстанымына қайшы келетінін мәлімдеді. Оппозиция бұл мәселенің 1954 жылғы заң шығарушылардың "Құдайға серт" тіркесін Антқа енгізу туралы есебіне қайшы келетінін айтады, онда "Құдайға серт" сөздері "халқымыздың және үкіметіміздің Жаратушының моральдық басшылығына тәуелділігін мойындауға" арналған еді. 154 АҚШ заңдары А. N 2339, 2340. Атеист Майкл Ньюдоу американ валютасының монеталарындағы "Біз Құдайға сенеміз" деген тіркеске қарсы болды, өйткені ол бұл тіркесті мемлекеттік қолдаумен жасалған діни сенім деп санайды, бұл шіркеу мен мемлекеттің бөлінуіне қайшы келеді. Ол қызын "мектеп мұғалімдері оның өміріне Құдайды таңуынсыз" тәрбиелеуге құқылы екенін айтты. 2002 жылғы шешімдегі судьялардың кейбіреуі Ньюдоудың қызының діни білімін бағыттуға құқығы бар екенімен келісті. Ньюдоу "дін бостандығы" көзқарасын түсіндіре келе, егер атеистер көпшілік болса және олар адалдық антқа "Құдайсыз бір ұлт" деген тіркесті қосса, христиандар қуана ма деп сұрады.

2006 жылғы аудандық шешім

2006 жылы Флорида штатындағы Фрейзер Александрға қарсы сот ісі, No. 05 81142 (S. D. Fla. 31 мамыр 2006), "Флоридадағы федералды округтік сот 1942 жылғы штат заңының студенттерге тұрып, АҚШ-қа адалдық сертін оқуды талап етуі, АҚШ Конституциясының бірінші және он төртінші поправкаларын бұзады деп шешім шығарды. Бұл шешімге қарамастан, заң студенттерге бас тартуға мүмкіндік бермейді, себебі олар тек жазбаша ата-ана рұқсатымен ғана осыдан бас тарта алады және серт оқылған кезде тұрып отыруға міндетті. Бойнтон Бич жоғары мектебінің оқушысы Камерон Фрейзер, сертті оқуға немесе оқу кезінде тұруға ұсынысқа бағынбағаны үшін сабақтан шығарылды."