Германия Социал-демократиялық партиясының 1959 жылғы бағдарламасы: Годесберг жолы

Кіріспе

1959 жылы Германия Социал-демократиялық партиясының (ГДП) Годесберг бағдарламасы (Godesberger Programm) 1959 жылы Бонн қаласының жанындағы Бад Годесберг қаласында өткен съезде бекітілді. Бұл СДПК-ның бағыты мен мақсаттарындағы түбегейлі өзгерісті білдірді, капитализмді ауыстыру мақсатын қабылдамай, капитализмді реформалауға және этикалық принциптерге, сыныптық емес көзқарастарға негізделген халықтық партия бағытын қабылдады. Сонымен қатар, ол социализмнің маңызды қағидасы ретінде ұлттандырудан бас тартты.

Шолу

Годесберг бағдарламасы партияның қалған ортодоксалды марксистік саясатын жойды, ал СДП өзінің идеологиясын фрайхайтлихер социализм (либералды социализм) деп қайта анықтады. Годесберг бағдарламасын қабылдап, ол ортодоксалды марксистік сыныптық қақтығыстан және экономикалық детерминизмнен бас тартты. СДП оны гуманизмге негізделген этикалық социализммен алмастырды және оның демократиялық, прагматикалық және реформашыл екенін атап өтті. Годесберг бағдарламасының ең даулы шешімі – өндіріс құралдарының жеке меншігі «әлеуметтік әділдікті орнатуға кедергі келтірмеген жағдайда қоғамның қорғауын талап ете алады» деген мәлімдемесі болды. СДП еркін нарық қағидаттарын қабылдап, нағыз еркін нарық олигархияға айналып кетпеу үшін реттелетін нарық болуы керек деп мәлімдеді. Бұл саясат сондай-ақ Кейнстің экономикалық басқаруын, әлеуметтік қамқорлығын және белгілі бір деңгейдегі экономикалық жоспарлауды қолдады. Кейбіреулер бұл социализмнің классикалық тұжырымдамасынан бас тарту деп санайды, себебі бұл капиталистік экономикалық жүйені ауыстыруды қамтиды. Ол «СДПК-ның социалистік экономиканың басты қағидасы ретінде ұлттандыруды қарастырмағанын, бірақ негізгі салалардың экономикалық күшін шоғырландыруды бақылаудың бірнеше (содан кейін тек соңғы) құралдарының бірі екенін» мәлімдеді, сонымен қатар СДПК-ны «мүмкіндігінше көп бәсекелестікті, қажеттілік бойынша көп жоспарлауды» қолданатын экономикалық ұстанымға міндеттеді. Дәстүрлі антикапиталистік саясаттан бас тарту шешімі оны қолдаған көптеген СДПК мүшелерін ашуландырды. Осы өзгерістерден кейін СДПК қазіргі заманғы социал-демократиялық бағдарламаның екі негізгі тірегін қабылдады, атап айтқанда, партияны жұмысшы класын ғана білдіретін партиядан гөрі халықтық партияға айналдырды және капитализмді жоюға бағытталған марксистік саясатты тастап, оларды капитализмді реформалауға бағытталған саясатпен алмастырды. Годесберг бағдарламасы социализм туралы өз тұжырымдамасын марксизмнен ажыратып, Еуропада демократиялық социализм «христиандық этикаға, гуманизмге және классикалық философияға негізделген» деп жариялады. Годесберг бағдарламасы – бұл СДПК саясатының негізгі қайта қаралуы және Германиядан тыс жерлерде де назар аударуды қажет етті. Ол қабылданған кезде көршілес Францияда Годесберг бағдарламасына қатысты ұстаным біркелкі емес еді. Жұмысшылар интернационалының француз секциясы Годесберг бағдарламасына қатысты екіге бөлінген кезде, Біріккен социалистік партия Годесберг бағдарламасын социализмнен бас тарту және СДПК-ның сайлаудағы жеңілістеріне оппортунистік реакция ретінде айыптап отырды. Годесберг бағдарламасы сонымен қатар партияның таптық қақтығыс пен революция туралы марксистік теорияларды тастап, қабылдамауымен ерекшеленді. Бұл Эдуард Бернштейннің марксистік ревизионизміне сәйкес келді. Годесберг бағдарламасын қабылдап, СДП партия идеологиясының негізі болып табылатын капитализмге деген жауыздықты тастап, этикаға негізделген саяси идеологияны қабылдап, әлеуетті сайлаушылардың толық спектрін қамтуға жұмысшы класының бұрынғы базасынан асып түсуге тырысты. Дегенмен, олар Бернштейн сияқты социал-демократтар ұсынған марксистік талдауды ұстанып, социализм капитализмнің эволюциясының нәтижесінде пайда болады деп сенді. Осы мағынада Годесберг бағдарламасы Бернштейннің реформаторлық күн тәртібі Карл Каутскийдің ортодоксалды марксистік күн тәртібіне қатысты соңғы жеңіске ие болды. Еңбек одақтары ескі ұлттандыру талаптарын тастап, оның орнына өнеркәсіппен көбірек ынтымақтасып, корпоративтік кеңестерде еңбек өкілдерін және жалақы мен жәрдемақыларды көбейтуді қолға алды. 1953 және 1957 жылдардағы федералды сайлауда жеңілгеннен кейін, СДПА американдық стильдегі имиджге негізделген сайлау стратегиясына көшті, ол жеке тұлғаларға, атап айтқанда Берлин мэрі Вилли Брандтқа басымдық берді. 1961 жылғы федералды сайлауға дайындалған кезде қарулануға қарсылық білдіруді тоқтатып, НАТО-ны қабылдау қажет болды. Годесберг бағдарламасының орнын 1989 жылы Берлин бағдарламасы алды, бұл шешім 1989 жылы 20 желтоқсанда Берлинде өткен партия съезінде қабылданды.

The Godesberg Program eliminated the party's remaining orthodox Marxist policies and the SPD redefined its ideology as freiheitlicher Sozialismus (liberal socialism). With the adoption of the Godesberg Program, it renounced orthodox Marxist class conflict and economic determinism. The SPD replaced it with an ethical socialism based on humanism and emphasized that it was democratic, pragmatic and reformist. The most controversial decision of the Godesberg Program was its declaration stating that private ownership of the means of production "can claim protection by society as long as it does not hinder the establishment of social justice". By accepting free market principles, the SPD argued that a truly free market would in fact have to be a regulated market to not degenerate into oligarchy. This policy also meant the endorsement of Keynesian economic management, social welfare and a degree of economic planning. Some argue that this was an abandonment of the classical conception of socialism as involving the replacement of the capitalist economic system. It declared that the SPD "no longer considered nationalization the major principle of a socialist economy but only one of several (and then only the last) means of controlling economic concentration of power of key industries" while also committing the SPD to an economic stance which promotes "as much competition as possible, as much planning as necessary". The decision to abandon the traditional anti capitalist policy angered many in the SPD who had supported it. After those changes, the SPD enacted the two major pillars of what would become the modern social democratic program, namely making the party a people's party rather than a party solely representing the working class and abandoning remaining Marxist policies aimed at destroying capitalism and replacing them with policies aimed at reforming capitalism. The Godesberg Program divorced its conception of socialism from Marxism, declaring that democratic socialism in Europe was "rooted in Christian ethics, humanism, and classical philosophy". The Godesberg Program was a major revision of the SPD's policies and gained attention from beyond Germany. At the time of its adoption, the stance on the Godesberg Program in neighbouring France was not uniform. While the French Section of the Workers' International was divided on the Godesberg Program, the Unified Socialist Party denounced the Godesberg Program as a renunciation of socialism and an opportunistic reaction to the SPD's electoral defeats. The Godesberg program was also notable because the party abandoned and rejected Marxist theories of class conflict and revolution. This was consistent with Eduard Bernstein's Marxist revisionism. In adopting the Godesberg Program, the SPD dropped its hostility to capitalism which had long been the core of party ideology and sought to move beyond its old working class base to embrace the full spectrum of potential voters, adopting a political ideology grounded in ethical appeals. Nonetheless, they adhered to the Marxist analysis put forward by social democrats such as Bernstein that socialism would arise as a result of the evolution of capitalism. In this sense, the Godesberg Program has been seen as involving the final victory of the reformist agenda of Bernstein over the orthodox Marxist agenda of Karl Kautsky. Labor unions had abandoned the old demands for nationalization and instead cooperated increasingly with industry, achieving labor representation on corporate boards and increases in wages and benefits. After losing federal elections in 1953 and 1957, the SPD moved toward an American style image driven electoral strategy that stressed personalities, specifically Berlin mayor Willy Brandt. As it prepared for the 1961 federal election, it proved necessary as well to drop opposition to rearmament and to accept NATO. The Godesberg Program was superseded in 1989 by the Berlin Program, resolved at the party congress held on 20 December 1989 in Berlin.