Кіріспе
Ирландия теңізінің бойындағы тік тұрған тастардағы ежелгі ирланд жазулары
Шамамен 400 белгілі огам жазулары Ирландия теңізінің айналасында шашырап жатқан тас ескерткіштерінде сақталған, олардың көп бөлігі V және VI ғасырларға жатады. Олардың тілі негізінен Ежелгі Ирланд тілі, бірақ кейбір мысалдарда пикт тілінің фрагменттері де кездеседі. Огам өзі ерте ортағасырлық әліпби немесе шифр, кейде "Келттік ағаш әліпбиі" деп аталады. Әртүрлі нөмірлеу жүйелері қолданылады. Ең көп тарағаны – R. A. S. Macalister-дің (Corpus Inscriptionum Insularum Celticarum, латынша "Аралдық кельт жазбаларының корпусы") CIIC жүйесі. Бұл 1940 жылдарға дейін белгілі жазуларды қамтиды. Тағы бір нөмірлеу схемасы – тастардың орналасқан жеріне негіделген Celtic Inscribed Stones Project, CISP; мысалы, CIIC 1 = CISP INCHA/1. Макалистердің (1945) нөмірлері 1-ден 507-ге дейін, сондай-ақ латын және рун жазуларын да қамтиды, ал 1949 жылы тағы үш жазу қосылды. Зиглер Макалистерге белгілі 344 гаэль тіліндегі огам жазуларын (Ирландия және Мэн аралы) және кейіннен табылған жеті қосымша жазуды тізімдейді. Жазуларды «дәстүрлі» және «ғылыми» үлгілерге бөлуге болады. «Дәстүрлі» жазулар Ежелгі Ирланд кезеңіне жатады және жеке тұлғаның атын кенотаф немесе қабір тасы ретінде, немесе жер меншігін куәландырады. «Ғылыми» жазулар ортағасырлық Ескі Ирланд кезеңінен бастап қазіргі уақытқа дейін сақталған. Құтқарылған огам жазуларының басым бөлігі Ирландияның оңтүстігіндегі Керри округінен (әсіресе Корку Дуйбне) Уэльстің оңтүстігіндегі Дайфедке дейін созылған. Қалғандары негізінен Оңтүстік-Шығыс Ирландияда, Шығыс және Солтүстік Шотландияда, Мэн аралында және Англияның Девон/Корнуолл шекарасында орналасқан. Жазулардың көп бөлігі ескерткішпен еске алынған адамның жеке есімдерінен тұрады.
Православ жазулары
Православ жазуларында жазу тастың жиегіне (дроим немесе фаобхар) қашалып, жеке таңбалар кесілетін тік сызықты құрайды. Бұл "Ортодоксальдық Огам" жазуларының мәтіні тастың төменгі сол жағынан бастап, жиекті бойымен жоғары қарай, содан кейін жоғары жағынан төмен қарай, оң жаққа қарай оқылады (ұзын жазулар болған жағдайда). Макманус (1991) барлығы 382 православиелік жазуды тізімдеген. Олар Ирландияның көптеген округтерінде кездеседі, бірақ олардың көп бөлігі Ирландияның оңтүстігінде шоғырланған, Керри округінде (130), Корк округінде (84) және Уотерфорд округінде (48) ең көп саны табылған. Басқа округтердегі саны: Килкенни (14); Майо (9); Кильдер (8); Уиклоу және Мит (әрқайсысы 5); Карлоу (4); Вексфорд, Лимерик және Роскоммон (әрқайсысы 3); Антрим, Каван, Лаут және Типперри (әрқайсысы 2); Армаг, Дублин, Фермана, Лейтрим, Лондондерри және Тайрон (әрқайсысы 1). Басқа мысалдар Уэльсте (шамамен 40: Пемброкшир (16); Бреконшир және Кармартеншир (әрқайсысы 7); Гламорган (4); Кардиганшир (3); Денбигшир (2); Поуис (1) және Кернарвоншир (1)) белгілі. Мэн аралында (5), Англияда, мысалы, Корнуоллда (5), Девонда (2) және Шотландияда (мүмкін 2) да кейбір күмәнді мысалдар белгілі.
Ирландия
Ирландияда 382 жазудың 330-ына жуық жазбалардың басым көпшілігі сақталған. Ирландиядағы ортодоксалды огам жазуларының ең маңызды жинақтарының бірін University College Cork (UCC) университетіндегі 'The Stone Corridor' көрмесінде көруге болады. Жазбаларды 1783–1851 жылдары антиквар Авраам Абель жинаған және олар Корк институтында сақталған, кейін UCC-де көрсетілді. Ол Корк Кувьер қоғамының мүшесі болды, оның мүшелері, соның ішінде Джон Виндел, Фр. Мэт Хорган және Р. Р. Браш 19 ғасырдың ортасында осы салада кең ауқымды жұмыс жүргізді. Тағы бір белгілі жазулар тобы, Дунло Огам Тастары деп аталады, оны Керри графтығындағы Килларни қаласына жақын Дунлода көруге болады. Жазбалар жол бойында жартылай шеңбер пішінде орналасқан және жақсы сақталған.
collected by antiquarian Abraham Abell 1783–1851 and were deposited in the Cork Institution before being put on display in UCC. He was a member of the Cuvierian Society of Cork whose members, including John Windele, Fr. Matt Horgan and R. R. Brash, did extensive work in this area in the mid 19th century. Another well known group of inscriptions, known as the Dunloe Ogham Stones, can be seen at Dunloe near Killarney in County Kerry. The inscriptions are arranged in a semicircle at the side of the road and are very well preserved. ID Text Translation / Personal names Location NotesCIIC 1 LIE LUGNAEDON MACCI MENUEH"The stone of Lugnaedon son of Limenueh". Inchagoill island, County Galway CISP INCHA/1CIIC 2 QENUVEN[DI] Qenuvendi, "white head", corresponding to early names Cenond, Cenondÿn, Cenindÿn See Cloonmorris Ogham stoneBornacoola, County Leitrim CISP CLOOM/1CIIC 3 CUNALEGI AVI QUNACANOS"Cunalegi, descendant of Qunacanos" Island, Costello, County Mayo CISP ISLAN/1CIIC 4 [ ]LUGADDON MA[QI] L[U]GUDECDDISI MO[ ]CQU SEL Lugáed son of Luguid Kilmannia, Costello CISP KILMA/1CIIC 5 ALATTOS MAQI BR[ Alattos son of Br Rusheens East, Kilmovee, Costello CISP RUSHE/1CIIC 6 QASIGN[I]MAQ[I] Qasignias son of Tullaghaun, Costello CISP TULLA/1CIIC 7 MAQ CERAN[I] AVI ATHECETAIMIN Son of Ciarán, descendant of the Uí RiaghanCorrower, Gallen, County Mayo CISP CORRO/1CIIC 8 MA[QUI MUCOI] CORBAGNI GLASICONAS Son of the tribe Corbagnus Glasiconas Dooghmakeon, Murrisk, County Mayo CISP DOOGH/1CIIC 9 MAQACTOMAQGAR Son of Acto, son of Gar Aghaleague, Tirawley, County Mayo CISP AGHAL/1 Almost illegibleCIIC 10 [ ][ ] / L[E]GG[ ]SD[ ] LEGwESCAD / MAQ CORRBRI MAQ AMMLLOGwITT Legwescad, son of Corrbrias, son of Ammllogwitt Breastagh, Tirawley CISP BREAS/1CIIC 38 CORBI KOI MAQI LABRID Here is Corb, son of Labraid Ballyboodan, Knocktopher, County KilkennyCIIC 47 NETACARI NETA CAGI Netacari, nephew of Cagi Castletimon, Brittas Bay, County WicklowCIIC 50 VOTI of Votus (? )Vow (?) Boleycarrigeen, Kilranelagh, County Wicklow CIIC 180 BRUSCCOS MAQQI CALIACỊ "of Bruscus son of Cailech"Emlagh East, Dingle, County Kerry CIIC 193 ANM COLMAN AILITHIR "[written in] the name of Colmán, the pilgrim"Maumanorig, County Kerry CISP MAUIG/1CIIC 200 MAQI TTAL MAQI VORGOS MAQI MUCOI TOICAC Son of Dal, son of Vergosus (Fergus), son of the tribe of Toica Coolmagort, Dunkerron North, County KerryCISP COOLM/4CIIC 300 CUNNETAS MAQI GUC[OI] NETA SEGAMONAS Cunnetas, Neta SegamonasOld Island, Decies without Drum, County WaterfordCISP OLDIS/1CIIC 317 DOTETTO MAQ[I MAGLANI] Dotetto, Maglani(?) Aghascrebagh, Upper Strabane, County TyroneCISP AGHAS/1CIIC 1082 GLANNANI MAQI BBRANNAD Ballybroman, County KerryCISP BALBR/1CIIC 1083 COMMAGGAGNI MU[CO]I SAMMNN Rathkenny, Ardfert, Corkaguiney, County KerryCISP RTHKE/1— [A]NM SILLANN MAQ FATTILLOGG Ratass Church, Tralee, County KerryCISP RATAS/1
ID Мәтін Аударма / Жеке есімдер Орналасқан жері CIIC 1 LIE LUGNAEDON MACCI MENUEH "Лименуэ ұлы Лугнаедонның тасы". Inchagoill аралы, County Galway CISP INCHA/1CIIC 2 QENUVEN[DI] Qenuvendi, "ақ бас", Cenond, Cenondÿn, Cenindÿn сияқты ерте атауларға сәйкес келеді. Клоунморрис Огам тасы Bornacoola, County Leitrim CISP CLOOM/1CIIC 3 CUNALEGI AVI QUNACANOS "Cunalegi, Qunacanos ұрпағы" Арал, Костелло, Mayo County CISP ISLAN/1CIIC 4 [ ]LUGADDON MAQI[QI] L[U]GUDECISI MO[ ]CQU SEL Lugáed, Luguid ұлы Kilmannia, Costello CISP KILMA/1CIIC 5 ALATTOS MAQI BR[ Alattos, Br ұлы Rusheens East, Kilmovee, Costello CISP RUSHE/1CIIC 6 QASIGN[I]MAQ[I] Qasignias ұлы Tullaghaun, Costello CISP TULLA/1CIIC 7 MAQ CERAN[I] AVI ATHECETAIMIN Ciarán ұлы, Uí Riaghan ұрпағы Corrower, Gallen, Mayo County CISP CORRO/1CIIC 8 MA[QUI MUCOI] CORBAGNI GLASICONAS Corbagnus Glasiconas тайпасының ұлы Dooghmakeon, Murrisk, Mayo County CISP DOOGH/1CIIC 9 MAQACTOMAQGAR Acto ұлы, Gar ұлы Aghaleague, Tirawley, Mayo County CISP AGHAL/1 CIIC 10 [ ][ ] / L[E]GG[ ]SD[ ] LEGwESCAD / MAQ CORRBRI MAQ AMMLLOGwITT Legwescad, Corrbrias ұлы, Ammllogwitt ұлы Breastagh, Tirawley CISP BREAS/1CIIC 38 CORBI KOI MAQI LABRID Corb, Labraid ұлы Ballyboodan, Knocktopher, County KilkennyCIIC 47 NETACARI NETA CAGI Netacari, Cagi-дің туысы Castletimon, Brittas Bay, County WicklowCIIC 50 VOTI Votus-қа (?) Vow (?) Boleycarrigeen, Kilranelagh, County Wicklow CIIC 180 BRUSCCOS MAQQI CALIACỊ "Cailech ұлы Bruscus-қа" Emlagh East, Dingle, County Kerry CIIC 193 ANM COLMAN AILITHIR "Colmán, саяхатшы атынан жазылған" Maumanorig, County Kerry CISP MAUIG/1CIIC 200 MAQI TTAL MAQI VORGOS MAQI MUCOI TOICAC Dal ұлы, Vergosus (Fergus) ұлы, Toica тайпасының ұлы Coolmagort, Dunkerron North, County KerryCISP COOLM/4CIIC 300 CUNNETAS MAQI GUC[OI] NETA SEGAMONAS Cunnetas, Neta Segamonas Old Island, Decies without Drum, County WaterfordCISP OLDIS/1CIIC 317 DOTETTO MAQ[I MAGLANI] Dotetto, Maglani(?) Aghascrebagh, Upper Strabane, County TyroneCISP AGHAS/1CIIC 1082 GLANNANI MAQI BBRANNAD Ballybroman, County KerryCISP BALBR/1CIIC 1083 COMMAGGAGNI MU[CO]I SAMMNN Rathkenny, Ardfert, Corkaguiney, County KerryCISP RTHKE/1— [A]NM SILLANN MAQ FATTILLOGG Ratass шіркеуі, Tralee, County KerryCISP RATAS/1
collected by antiquarian Abraham Abell 1783–1851 and were deposited in the Cork Institution before being put on display in UCC. He was a member of the Cuvierian Society of Cork whose members, including John Windele, Fr. Matt Horgan and R. R. Brash, did extensive work in this area in the mid 19th century. Another well known group of inscriptions, known as the Dunloe Ogham Stones, can be seen at Dunloe near Killarney in County Kerry. The inscriptions are arranged in a semicircle at the side of the road and are very well preserved. ID Text Translation / Personal names Location NotesCIIC 1 LIE LUGNAEDON MACCI MENUEH"The stone of Lugnaedon son of Limenueh". Inchagoill island, County Galway CISP INCHA/1CIIC 2 QENUVEN[DI] Qenuvendi, "white head", corresponding to early names Cenond, Cenondÿn, Cenindÿn See Cloonmorris Ogham stoneBornacoola, County Leitrim CISP CLOOM/1CIIC 3 CUNALEGI AVI QUNACANOS"Cunalegi, descendant of Qunacanos" Island, Costello, County Mayo CISP ISLAN/1CIIC 4 [ ]LUGADDON MA[QI] L[U]GUDECDDISI MO[ ]CQU SEL Lugáed son of Luguid Kilmannia, Costello CISP KILMA/1CIIC 5 ALATTOS MAQI BR[ Alattos son of Br Rusheens East, Kilmovee, Costello CISP RUSHE/1CIIC 6 QASIGN[I]MAQ[I] Qasignias son of Tullaghaun, Costello CISP TULLA/1CIIC 7 MAQ CERAN[I] AVI ATHECETAIMIN Son of Ciarán, descendant of the Uí RiaghanCorrower, Gallen, County Mayo CISP CORRO/1CIIC 8 MA[QUI MUCOI] CORBAGNI GLASICONAS Son of the tribe Corbagnus Glasiconas Dooghmakeon, Murrisk, County Mayo CISP DOOGH/1CIIC 9 MAQACTOMAQGAR Son of Acto, son of Gar Aghaleague, Tirawley, County Mayo CISP AGHAL/1 Almost illegibleCIIC 10 [ ][ ] / L[E]GG[ ]SD[ ] LEGwESCAD / MAQ CORRBRI MAQ AMMLLOGwITT Legwescad, son of Corrbrias, son of Ammllogwitt Breastagh, Tirawley CISP BREAS/1CIIC 38 CORBI KOI MAQI LABRID Here is Corb, son of Labraid Ballyboodan, Knocktopher, County KilkennyCIIC 47 NETACARI NETA CAGI Netacari, nephew of Cagi Castletimon, Brittas Bay, County WicklowCIIC 50 VOTI of Votus (? )Vow (?) Boleycarrigeen, Kilranelagh, County Wicklow CIIC 180 BRUSCCOS MAQQI CALIACỊ "of Bruscus son of Cailech"Emlagh East, Dingle, County Kerry CIIC 193 ANM COLMAN AILITHIR "[written in] the name of Colmán, the pilgrim"Maumanorig, County Kerry CISP MAUIG/1CIIC 200 MAQI TTAL MAQI VORGOS MAQI MUCOI TOICAC Son of Dal, son of Vergosus (Fergus), son of the tribe of Toica Coolmagort, Dunkerron North, County KerryCISP COOLM/4CIIC 300 CUNNETAS MAQI GUC[OI] NETA SEGAMONAS Cunnetas, Neta SegamonasOld Island, Decies without Drum, County WaterfordCISP OLDIS/1CIIC 317 DOTETTO MAQ[I MAGLANI] Dotetto, Maglani(?) Aghascrebagh, Upper Strabane, County TyroneCISP AGHAS/1CIIC 1082 GLANNANI MAQI BBRANNAD Ballybroman, County KerryCISP BALBR/1CIIC 1083 COMMAGGAGNI MU[CO]I SAMMNN Rathkenny, Ardfert, Corkaguiney, County KerryCISP RTHKE/1— [A]NM SILLANN MAQ FATTILLOGG Ratass Church, Tralee, County KerryCISP RATAS/1
Англия, Мэн аралы, Шотландия
Англияда жеті немесе сегіз огам жазуы бар, бес Корнуоллде, екеуі Девонда, олар осы аймақтағы ерте ирландтық қоныстанудың (кейін Дюмонияның бритон патшалығы) нәтижесі. Гэмпширдегі Сильчестердегі тағы бір жазу жалғыз ирландтық қоныс салушының жұмысы деп саналады. Шотландияда тек үш канондық жазу бар, ал қалғаны пикттер жасаған ғылыми жазулар (төменде қараңыз). Мэн аралында бес жазу бар. Олардың бірі – Порт-Сент-Мэридегі (503) әйгілі жазу, онда «DOVAIDONA MAQI DROATA» немесе «Друидтің ұлы Довайдона» деп жазылған. ID мәтін аудармасы / жеке есімдер Орналасқан жері CIIC 466 IGENAVI MEMOR Льюанник, Корнуолл CISP LWNCK/1 Латын мәтіні «INGENVI MEMORIA» CIIC 467 U[L]CAG[. I] / [. L]CAG[. ]I Улькагни Льюанник, Корнуолл CISP LWNCK/2 Латын мәтіні «[HI]C IACIT VLCAGNI» CIIC 470 LA[TI]NI Уортивейл, Слейтербридж, Минстер, Корнуолл CISP WVALE/1 Латын мәтіні «LATINI IC IACIT FILIUS MACARI» CIIC 484 [I]USTI Сент-Кью, Корнуолл CISP STKEW/1 Гранит блогы, латынша «IVSTI» жазуы бар CIIC 489 SVAQQUCI MAQI QICI «Сафаккустың тасы, Кикустың ұлы» Фардел маноры, Айвбриджге жақын, Девон CISP FARDL/1 CIIC 488 ENABARR Мананнан Мак Лирдің (Энбарр) атымен салыстыруға болады Робороу Даун, Бакленд-Монахорум, Девон CISP TVST3/1 CIIC 496 EBICATO[S] [MAQ]I MUCO[I] [ Сильчестер, Гэмпшир CISP SILCH/1 1893 жылы қазылған CIIC 500 FILIVS ROCATI | HIC IACIT[. ]b[i]catos m[a]qi r[o]c[a]t[o]s «Аммекатус Рокатустың ұлы осында жатыр» «[Am]бикатус Рокатустың ұлы» Кнок-и-Дуни, Кирк-Андреас CISP ANDRS/1 Латын және огам тілдерінің үйлесімі CIIC 501 CUNAMAGLI MAC[ CISP ARBRY/1 CIIC 502 MAQ LEOG CISP ARBRY/2 CIIC 503 DOVAIDONA MAQI DROATA «Друидтің ұлы Довайдо» Баллакуин, Порт-Сент-Мэри, Рушен CISP RUSHN/1 CIIC 504 BIVAIDONAS MAQI MUCOI CUNAVA[LI] «Бивайдонас, Кунава тайпасының ұлы» Баллакуин, Порт-Сент-Мэри, Рушен CISP RUSHN/2 CIIC 506 VICULA MAQ CUGINI Викула, Кугини Гига, Аргайл CISP GIGHA/1 CIIC 507 CRON[ ][N][ Полталлох, Килмартин, Аргайл CISP POLCH/1 Фрагмент, 1931 жылы танылған CIIC 1068 LUGNI Баллаваркиш, Брайд CISP BRIDE/1 1911 жылы танылған; кресттер мен жануарлар, 8 немесе 9 ғасыр.
Оқулық жазулар
"Сколастикалық" термині жазулардың түпнұсқа ескерткіштер дәстүрінің жалғасы емес, көбінесе қолжазбалардан шабыттанған деп саналады. Схоластикалық жазулар әдетте тас бетіне сызық түсіріп, соның бойымен әріптерді орналастырады, тастың жиегін пайдаланбайды. Олар 6-шы ғасырда басталып, ежелгі және орта ғасыр ирланд тілінде, тіпті қазіргі заманға дейін жалғасады. Жоғары орта ғасырлардағы, қолжазба дәстүрімен бірдей кезеңде жасалған жазуларда Форфеда кездесуі мүмкін. 30-ға жуық пикт жазулары 6-шы мен 9-шы ғасырларға жататын ертедегі схоластикалық жазулар болып есептеледі. Кейбір викинг дәуіріндегі тастарда ескі норвеж тілінде жазылған немесе кемінде норвеж есімдері кездеседі.
Шотландия
ID Мәтін Аударма / Жеке есімдер Орналасу белгілері CISP BRATT/1IRATADDOARENS[ Аддоарен (Святой Этернан?), 6-8 ғасырларға жатқан CISP BREAY/1 : : : [ ][ ]CRRO[S]SCC : NAHHTVVDDA[DD]S : DATTRR : [A]NN[ ] BEN[I]SES MEQQ DDR[O]ANN[ Нахтвдд[қосымша]с, Бенисес, Др[о]аннБрессай, Шетланд аралдары CISP BREAY/1 Норд немесе гаэль тілінде, бес форфеда бар ма? [B]ENDDACTANIM[L] Л. Бирсай, Оркней 1970 жылы қазба жұмыстары жүргізілді. Жанға бата тілегі. Бакуой сарқырамасын қараңыз ? AVUOANNUNAOUATEDOVENI Авуо Ануано Довени болжамдаушысы Аукхолли, Стоунхейвенге жақын CISP AUQUH/1 Ньютон тасы AIDDARCUN FEAN FOBRENNI BA(L немесе K)S IOSSAR ? Шевок төлеу орны, Абердиншир 2(?) Огам жазуының қатары және шешілмеген екінші жазу бар.