Кіріспе

Тамақ ішу кезінде сақталатын әдеп ережелері – тамақ ішу және ыдыс-аяқ қолдану тәртібін қамтитын мінез ережелері. Әр мәдениетте үстел әдебіне қатысты әртүрлі талаптар бар. Әрбір отбасы немесе топ осы ережелерді қаншалықты қатаң сақтау керектігін өздері анықтайды.

Тарихи

Сирахтың деутероканондық кітабында шамамен б.з.д. 200-175 жылдар аралығында жазылған үстел әдептері туралы бөлім бар.

Батыс Еуропа

Батыс Еуропадағы дәстүр бойынша, егер үй иесі басқаша нұсқау бермесе, үй иесі бірінші тамақты жейді. Үй иесі сол тағамға арналған барлық тағамдар беріліп, барлығы отырған соң бастайды. Дінге берілген отбасыларда, отбасылық тамақ дұға оқумен басталуы мүмкін, ал кешкі ас кезінде қонақтар тамаққа қатысты жақсы пікірлер айтып, үй иесіне алғыс айтудан бастауы мүмкін. Бірлесіп тамақ ішетін жағдайда, барлық адамға тамақ беріліп, олар жеуге дайын болғанша тамақ ішуді бастау әдепсіздік саналады. Напкинды киімге тығып қоймай, тізеге қою керек. Оны тек ауызды сүрту үшін ғана қолдану керек, ал тамақ ішкен кезде үстелден уақытша кетсеңіз, оны орындықтың үстіне жайып қою керек немесе тамақ біткен соң үстелге қою керек. Шанышқыны сол қолмен, ал пышақты оң қолмен ұстау керек. Шанышқы әдетте ұшы төмен қаратылып ұсталады, пышақпен тамақты кесіп немесе шанышқыға бағыттап беруге көмектеседі. Пышақ қолданылмайтын болса, шанышқы ұшы жоғары қаратылып ұсталуы мүмкін. Ұшы жоғары қаратылғанда, шанышқы бас бармақ пен сұқ саусағымен ұсталып, көрсету саусағының жанында теңестіріледі. Еш жағдайда шанышқыны қасық сияқты, барлық саусақтармен орап ұстауға болмайды. Бір тілім тамақты шанышқымен алып, оны шайнап немесе тістеп жеуге болмайды. Пышақты алақанға басып, қалам сияқты ұстамай, тұғырымен ұстау керек. Пышақты ешқашан ауызға салуға немесе тілдеуге болмайды. Тамақты ауызды жабық күйде шайнау керек. Аузында тамақ барда сөйлеу өте әдепсіздік саналады, сондай-ақ бұл да әдепсіздік болып есептелуі мүмкін. Тамақты тұз бен бұрыш салудан бұрын оның дәмін татып алу керек. Тамақты дәмдеуіштермен немесе тұзбен алдын ала дәмдеу, аспазға деген құрметсіздік болып саналады, өйткені ол аспаздың тамақ дайындау қабілетіне сенімсіздік білдіреді. Тамақты ішу, шулап жеу немесе аспап-саймандармен дыбыс шығару да әдепсіздік болып табылады. Жанауды үстелге қоймау керек. Тамақ жеп болғаннан кейін, табақ толы немесе толы болмаса да, оны басқаларға хабарлау үшін пышақ пен шанышқыны табаққа бірге қою керек: сағат 6-ға (ұшы жоғары қаратылып) немесе сағат 4-ке (шамамен сағат 10-ға қаратылып). Шанышқының ұшы жоғары қарауы керек. Напкин болса, оны табақтың сол жағына бүктеу керек (әлдебір пайдаланылғанын көрсету үшін тым аккуратты етіп бүктемеу керек). Бұл әсіресе мейрамханаларда қалыпты жағдай, онда бұл официанттарға табақты алып кетуге болатынын білдіреді. Отбасылық тамақ кезінде балалар тамақ жеп болған соң үстелден шығуға рұқсат сұрауы керек. Ұялы телефон (немесе кез келген басқа заманауи құрылғы) қоңырау шалса немесе хабарлама келсе, тамақтанушы оған назар аудармауы керек. Егер қоңырау шұғыл деп ойласа, рұқсат сұрап, бөлмені тастап, басқалар естімейтін жерде телефонға жауап беруі керек (немесе хабарламаны оқуы керек). Дастарқанға телефонды, кілттерді, сөмкені немесе әмиянды қою әдепсіздік саналады.

Солтүстік Америка

Қазіргі заманғы әдепте тамақтануға қажетті ең аз мөлшердегі және түрдегі ыдыстар қарастырылады. Үстелге тек жоспарланған тамаққа қолданылатын ыдыстар ғана қойылуы керек. Қонақтар тағамды екі жағына үштен артық ыдыс қоймауы тиіс, тіпті қажет болса да. Егер қосымша ыдыстар қажет болса, оларды келесі тағамдармен бірге үстелге әкелуге болады. Торжестволық кештерде үстел жиегінен 10–15 дюйм артық созылатын үстелжапшық қолданылуы керек, ал таңғы ас, түскі ас және бейресми кешкі асқа үстел төсемесі қолданылуы мүмкін. Күндізгі уақытта шамдар жандырылмағанның өзінде шамдықтарды үстелге қоюға болмайды. Кейбір мейрамханаларда әйелдердің тапсырысын еркектерден бұрын алуы мүмкін. Ерлер мен унисекс бас киімдерін тамақ ішетін үстел басында киюге болмайды. Әйелдер бас киімдерін басқаларға қонаққа барғанда күндіз кие алады. Тамақ ішетін үстелде телефондар мен назарды аударатын басқа да заттарды қолдануға болмайды. Оқуға рұқсат тек таңғы ас уақытында ғана беріледі, егер тамақтанушы жалғыз болмаса. Шұғыл мәселелерді кешірім сұрағаннан кейін үстелден шығып шешу керек. Егер тамақты ауыздан қандай да бір себеппен – қабық, сүйек немесе шеміршек – шығару қажет болса, Эмили Посттың айтуынша, оны ішке кірген жолмен шығару керек. Мысалы, зәйтүнді қолмен жесе, қабығын қолмен шығаруға болады. Егер салаттағы зәйтүнді шанышқымен жесе, қабығын ауыздың ішіндегі шанышқыға салып, содан кейін тарелкеге қою керек. Бұл тағамдағы кез келген кішкентай сүйекке немесе шеміршекке де қатысты. Тамақтанушы салфеткаға түкіруіне болмайды, әсіресе мата салфеткаға. Салфетка әрқашан тізеге салынып, тек ауызды сүру үшін ғана көтерілетіндіктен, жасырын тамақ тізеге немесе үй иесінің еденіне түсіп кетуі мүмкін. Жай ғана ұнамайтын тамақты жұту керек. Суп немесе басқа да ыдыспен берілетін тағамды жегенде, қасықты өзіне тартып алмай, өзінен қашықтату керек. Тамақты шуылдатып жеуге болмайды. Бұл аристократиялық көзқарастан туындайды, себебі қасықты өзіне қарай тарту аштық немесе шексіз жеудің жағымсыз бейнесін көрсетеді. Шанышқы американдық стильде (кескенде сол қолда ұстап, тамақты алу үшін оң қолға ауыстырып) немесе еуропалық стильде (шанышқы әрқашан сол қолда) қолданылуы мүмкін. (Шанышқының әдептеріне қараңыз) Салфетканы тек уақытша кетіп бара жатқанда ғана орындықтың үстіне қою керек. Тамақтан кейін үстелден шыққанда салфетканы табақтың сол жағына салғышты түрде қою керек.

Үндістан

Ресми жағдайларда, үй иесі қонақтарға тамақтанып бастауға рұқсат береді. Әдетте, үй иесі немесе ең үлкен кісі тамағын бітіргенше дастарқаннан тұруға болмайды. Сондай-ақ, үй иесінен немесе ақсақалдан рұқсат сұрамай дастарқаннан кету әдепсіздік саналады. Көбінесе, бірінші бітірген адам қалғандарын күтеді, ал барлығы жеп болған соң, бірге дастарқаннан кетеді. Дәстүрлі үнді тамақтануында мыналар сақталады. Әдетте, тарелкеге барлық тағамдардан шағын мөлшерде беріледі. Тамақ ішудің басты қағидасы – тамақ жегенде немесе алғанда оң қолды пайдалану. Тамақ ішуге қолданылатын ыдыстарға қолмен тиюге болмайды. Егер оң қол тамақ ішуге қолданылса, сол қол ортақ ыдыстардан тамақ алуға қолданылуы керек. Дастарқанға отырғанға дейін де, тамақтанғаннан кейін де қол жуу маңызды. Тамақ ысырап болмауы үшін бір уақытта аз-аздан тамақ желінеді. Тарелкедегі әр тағамды құрмет көрсету үшін бітіріп жеу маңызды саналады. Күріш табағын бір қолмен көтеріп, тамаққа күріш салуға болады. Сондай-ақ, тарелкедегі ең жақын тұрған бөлігін алудың орнына, артық көретін бөлігін іздеу – басқалармен әділдік пен бөлісудің белгісі болғандықтан, әдепсіздік саналады. Ортақ тағамның соңғы бөлігін рұқсатсыз өзіне алуға болмайды. Егер соңғы тағам ұсынылса, одан бас тарту әдепсіздік деп есептеледі. Тамақ ішушілер тарелкелерінде немесе тостағандарында тағам қалдырмауы керек. Жоғары сапалы мейрамханаларда соя немесе үйрек соусы сияқты дәмдеуіштер әдетте берілмейді. Себебі, өте жақсы дайындалған тағамға қосымша дәмдеуіштердің қажеті жоқ және тағамның сапасын жақсырақ сезінуге болады.

Корея

Ресми жағдайда, тамақтану үстелдегі ең үлкен немесе ең жоғары дәрежелі адам тағамның кез келгенін жеген кезде басталады. Тамақтан алған ләззатын білдіруі тиіс, сондай-ақ тамақ жеп болғаннан кейін қанағаттанғанын жеткізуі керек. Кейде үстелде қосымша пісіруді немесе дайындауды қажет ететін тағамдар болады. Мұндай жағдайда, ең кіші немесе төмен дәрежелі ересек адам осы жұмысты атқаруы керек. Тамақ пен сусынды тарату кезінде, ең үлкен немесе жоғары дәрежелі адамнан бастап, ең кіші немесе төмен дәрежелі адамға дейін төмендеу ретімен ұсынылады. Күрішті әрқашан қасықпен жеу керек, ал ресми жағдайда таяқшаларды қолданбау қажет. Тарелканы немесе тостағанды қолымен көтеріп ауызға жақын әкелу әдепсіздік саналады. Әдетте, тамақтанушылардың оң жағында сорпа, сол жағында күріш болады. Сорпаны үлкен ортақ ыдыста да беруге болады, оны тікелей жеуге немесе жеке тостағандарға құюға болады. Тамақ ішетін құралдарға таяқша жұбы және қасық кіреді. Таяқшаларды қолданудың жалпы ережелерін сақтау керек, бірақ күрішті әдетте таяқшаның орнына қасықпен жейді. Көбінесе ет, құс немесе балық сияқты белоктан тұратын негізгі тағам дастарқанның ортасына қойылады, оған тамақтанушылар жете алады. Банан дастарқанға таратылады. Егер бананды қасықпен жесе, оны ауызға салу алдында күріштің үстіне қою керек. Ал таяқшамен тікелей ауызға салуға болады. Ортақ тағамның соңғы бөлігін рұқсатсыз өзіңе алу әдепсіздік. Егер соңғы бөлігі ұсынылса, бас тарту да әдепсіз саналады. Тамақ ішу кезінде күріш немесе сорпа тостағандарын үстелден көтеруге болмайды, бірақ үлкен корей лапшасының сорпасына рұқсат етіледі. Лапша мен сорпаны ішу кезінде дыбыс шығару қалыпты жағдай. Ауызды ашық күйде шайнау да жиі кездеседі. Егер тамақпен бірге алкоголь берілсе, ең үлкен немесе жоғары дәрежелі адам алғашқы тостты айтуы және тамақтанушылар ішімдік ішу алдында стақандарын шашуы әдеттегідей. Тамақ ішу кезінде стақандарды бірнеше рет шағып отыруға болады. Хост өзіне алкоголь құймауы керек. Сондай-ақ, жалғыз ішу әдепсіз саналады. Керісінше, басқа тамақтанушылармен бірге ішіп, оларға да, өзіңе де құю керек. Алкогольді үлкендер мен жоғары дәрежелі адамдарға әрқашан екі қолмен ұсыну керек, ал жастар немесе төмен дәрежелі адамдар ішімдік ішу кезінде басқалардан бетін бұра алады.