Кіріспе

Германия Императорлық әскери-теңіз флотының линкоры SMS Preussen – Германия Императорлық әскери-теңіз флоты үшін салынған бес доредноут линкорының төртіншісі. Ол 1902 жылдың сәуір айында салына бастады, 1903 жылдың қазан айында суға жіберілді және 1905 жылдың шілдесінде қолданысқа енгізілді. Пруссия мемлекетінің құрметіне аталған кеме төрт зеңбірек батареясымен қаруланды және ең жоғары жылдамдығы [мәлімет жоқ] құрады. 20 ғасырдың басында салынған барлық доредноуттар сияқты, Preussen 1906 жылы революциялық [кеме атауы] іске қосылғаннан кейін тез ескірді; нәтижесінде ол неміс флотында шектеулі қызмет етті. Preussen-нің бейбіт уақыттағы қызметі эскадрилья және флот жаттығуларымен, сондай-ақ шетелдік порттарға оқу круиздерімен байланысты болды. Кеме өзінің қызметінің көп бөлігінде Ашық теңіз флотының II шайқас эскадрильясының флагманы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Германия шығанағында, кейіннен Дания тісқазғыштарында күзетші кемесі болып қызмет етті. 1914 жылдың желтоқсанында Скарборо, Хартлпул және Уитбиге жасалған шабуылды қолдау үшін флоттық шабуылға қатысты, оның барысында неміс флоты Ұлыбританияның Ұлы флотының бір бөлігімен қысқаша қақтығысқа түсті. Preussen 1916 жылдың мамыр айында Балтық теңізінде күзетші кемесінің міндетін уақытша атқарды, сондықтан Ютландия шайқасын жіберіп алды. Жасының қарттығына байланысты ол қайтадан флотқа қосылмады, оның орнына 1917 жылға дейін күзетші кемесі болып қызмет етті, содан кейін Вильгельмсхавенде орналасқан U- қайықтары үшін тіреу кемесіне айналды. Соғыстан кейін Preussen жаңадан құрылған Рейхсмаринада сақталды және F типіндегі мина тазартқыштар үшін қойма кемесіне айналдырылды. 1929 жылдың сәуір айында теңіз тізілімінен шығарылды және 1931 жылы кемелерді бөлшектеушілерге сатылды. Оның корпусының бір бөлігі нысана ретінде сақталды; ол 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында одақтас бомбалаушылармен бомбаланды және батты, ал 1954 жылы металлға тапсырылды.

Дизайн

1900 жылы вице-адмирал (VAdm—Vice Admiral) Альфред фон Тирпицтің басшылығымен екінші теңіз заңы қабылданып, 1898 жылғы теңіз заңы бойынша бекітілген кемелерді алмастыру үшін жаңа соғыс кемелері класына қаржы бөлінді. Осы кезде Круpp, Каизерлихе Маринге (Императорлық теңіз флоты) теңіз артиллериясын жеткізуші компания, жылдам атуға арналған қаруларды жасады; бұрын осы технологияны қолданған ең ірі қарулар Виттельсбах соғыс кемелеріне орнатылған қарулар еді. Рейхсмаринеамттың (Императорлық теңіз флоты кеңсесі) жобалау бөлімі осы қаруларды жаңа соғыс кемелері үшін қабылдады, сондай-ақ торпедалық катерлерден туындаған қауіптің артуына байланысты, торпедалардың тиімділігі жоғарылағандықтан, қосалқы батареяның саны да артты. Брауншвейг класы неміс соғыс кемелеріне қарағанда маңызды жақсарту болғанымен, оның дизайны 1900-шы жылдардың басында технологиялық дамудың қарқынына байланысты ескірді. Британдық соғыс кемесі – он 12 дюймдік (30,5 см) қарумен жабдықталған – 1906 жылдың желтоқсанында, «Преуссен» қызметке түскеннен кейін бір жарым жылдан аспайтын уақыт ішінде қолданысқа енгізілді. «Дредноуттың» революциялық дизайны неміс теңіз флотының барлық капиталдық кемелерін, соның ішінде «Преуссенді» ескірген деп жариялады. «Преуссеннің» жалпы ұзындығы алдынан және арт жағынан есептегенде ұзын, ені және суға бату тереңдігі алдыңғы бөлігінде шамамен болды. Ол жоба бойынша және толық жүктемеде одан әрі жылжыды. Оның экипажы 35 офицер мен 708 сарбаздан тұрды. Кеме үш бұранданы қозғалтқан үш цилиндрлі тік кеңейтілген бу машинасымен жабдықталған. Буды сегіз теңіз және алты цилиндрлі қазандықтар қамтамасыз етті, олардың барлығы көмірді жақты. «Преуссеннің» электр станциясы жоғары жылдамдығымен шамамен 28 км/сағ болды. «Преуссеннің» қару-жарағына төрт 28 см (11 дюйм) SK L/40 зеңбірегінен тұратын негізгі батарея кірді, олар орталық құрылымның алдында және артында орналасқан екі мұнарада орналастырылған. Оның қосалқы қару-жарағына он төрт 17 см SK L/40 және он сегіз 8,8 см SK L/35 жылдам атуға арналған зеңбірек кірді. Қару-жарақ жиынтығы алты торпедалық түтікпен толықтырылды, олардың барлығы корпус ішінде орналастырылған. Бір түтік кеменің басында, екі түтік әр жақта, ал соңғы түтік кеменің арт жағында болды. «Преуссен» Круpp бронясымен қоршалған. Оның броньды белдеуі қалың болды, ал орталық цитадельдегі броня оның оқ-дәрі қоймаларын және күштік қондырғыларын қорғады, ал корпустың екі шетіндегі броня жұқарақ болды. Оның палубасы қалың болды. Батарея мұнаралары 250 мм бронямен жабылған.

Құрылыс 1907 жылға дейін

Преуссен 1902 жылғы сәуір айында Штеттиндегі AG Vulcan кеме жасаушылығында 256-шы құрылыс нөмірімен салынды. Класындағы төртінші кеме, ол "К" келісімшарт атауымен флоттың жаңа бірлігі ретінде тапсырыс берілді. Преуссен 1903 жылғы 30 қазанда канцлер Бернхард фон Бюловтың сөйлеген сөзімен және императрица Августа Викторияның шашу шаруасымен суға түсірілді. Кеме 1905 жылғы 12 шілдеде флотқа қабылданып алынды. Теңіз сынақтары қыркүйек айына дейін жалғасты, содан кейін ол ресми түрде II эскадрильяға қосылды, онда ол эскадрильяның флагманы ретінде линкорды алмастырды. Ол кезде вице-адмирал Макс фон Фишель эскадрилья командирі болды. Неміс флоты 1900 жылдардың басында кең ауқымды оқу-жаттығулармен айналысты. Кемелер 1906 жылғы сәуір айында жеке, дивизиялық және эскадрилья жаттығуларымен шұғылданды, ақпан айында Преуссен жеңіл крейсер және торпедалық катерлермен бірге Кайзер Вильгельм II-ні Копенгагенге апарды, ал Вильгельм II өткен айда қайтыс болған Дания королі Кристиан IX-тың жерлеу рәсіміне қатысты. 13 мамырдан бастап Солтүстік теңізде ірі флоттық жаттығулар өтті және 8 маусымға дейін Скагенді айналып, Балтық теңізіне жүріп өтті. 21 маусымда Киль апталығында Преуссен Батыс Пруссия және Шығыс Пруссия провинцияларының сыйлығын – прусстық соғыс туын алды. Флот шілде айының ортасында Норвегияға әдеттегі жазғы саяхатын бастады, ал 3 тамызда Норвегия королі Хакон VII-нің туған күніне қатысты. Неміс кемелері келесі күні Хельголандқа, онда жүргізіліп жатқан жаттығуларға қосылу үшін аттанды. 15 тамызда Кельге оралды, онда күзгі маневрге дайындық басталды. 22-24 тамызда флот Кильдің сыртындағы Эккернфьорде шығанағында десанттық жаттығуларға қатысты. 31 тамыздан 3 қыркүйекке дейін маневрлер тоқтатылды, осы уақытта флот Дания мен Швециядан келген кемелерді, ал 3-9 қыркүйек аралығында Кильде Ресей эскадрильясын қабылдады. 8 қыркүйекте маневрлер қайта басталды және тағы бес күнге созылды. Кеме 8-16 желтоқсан аралығында Категат пен Скагеррактағы оқиғасыз қысқы саяхатқа қатысты. 1907 жылдың бірінші тоқсаны бұрынғы үлгіде өтті, ал 16 ақпанда белсенді шайқас флоты Ашық теңіз флоты болып қайта аталды. Мамыр айының соңынан маусым айының басына дейін флот Солтүстік теңізде жазғы саяхатын жасады, Категат арқылы Балтық теңізіне оралды. Одан кейін 12 шілдеден 10 тамызға дейін Норвегияға тұрақты саяхат жасалды, содан кейін флот жылдық күзгі маневрді өткізді, ол 26 тамыздан 6 қыркүйекке дейін жалғасты. Жатығулар IX корпуспен бірге Солтүстік Шлезвигте десанттық жаттығуларды қамтыды. 1907 жылғы 1 қазанда контр-адмирал Людвиг фон Шредер Преуссенге келді, эскадрильяның басқаруын өз қолына алды, өйткені Фишель Солтүстік теңіз әскери-теңіз станциясының (Marinestation der Nordsee) бастығы болды. Қысқы оқу сапары 22-30 қараша аралығында Категатқа бағытталды.

19081914 жылдар

1908 жылдың ақпанында флот Балтық теңізінде оқу-жаттығулар өткізді. Сол кездегі Ашық теңіз флотының қолбасшысы, ханзада Генрих, мұндай саяхатты өткен жылы ұсынған болатын, ол флотты теңізден тыс операцияларға дайындап, Германия суларындағы жаттығулардың монотондығын бұзады деп сақтандырды, бірақ Ұлыбританиямен қарым-қатынас шиеленісіп, әскери-теңіз қарулану жарысы күшейген еді. Флот 17 шілдеде Кильден шығып, Кайзер Вильгельм каналы арқылы Солтүстік теңізіне өтіп, Атлантикаға қарай жол тартты. Саяхат барысында «Преуссен» Канар аралдарындағы Лас-Пальмас қаласына тоқтады. Флот 13 тамызда Германияға оралды. 27 тамыздан 12 қыркүйекке дейін күзгі маневрлер өтті. Сол жылы флот Германияның жағалау қалаларын аралап, теңіз күштеріне мемлекеттік қолдауды арттыруға тырысты. 1909 жылдың басында «Преуссен» және соғыс кемелері Голштейн жағалауындағы теңіз мұзында сауда кемелері үшін жол ашуға жіберілді. 7 шілдеден 1 тамызға дейін Атлантикаға тағы бір саяхат жасалды, оның барысында «Преуссен» Испанияның Эль-Ферроль қаласында тоқтады. Германияға қайтып келе жатқанда, Ашық теңіз флоты Спитхедте британдық Корольдік теңіз флотының қабылдауында болды. Сол жылы адмирал Хеннинг фон Хольцендорф флот командирі болды. Хольцендорфтың флот командирі ретіндегі қызметі стратегиялық тәжірибелермен ерекшеленді, себебі жаңа су асты қаруларының қаупі күшейді және жаңа кемелер Кайзер Вильгельм каналынан өту үшін тым кең болды. Осыған байланысты, 1 сәуірде 1910 жылы флот Балтық теңізіндегі Киль портынан Солтүстік теңізіндегі Вильгельмсхавен портына көшірілді. 1910 жылдың мамырында Категат теңізінде оқу-жаттығу маневрлері өтті. Бұл Хольцендорфтың стратегиясына сәйкес келіп, Корольдік теңіз флотын сол жердегі тар суларға тартуды көздеді. Жылдық жазғы саяхат Норвегияға жасалды, содан кейін флоттық жаттығулар өтті, оның барысында 29 тамызда Данцигте флоттық парад өтті. Маневрлер аяқталғаннан кейін Шредер Маринстация дер Остзее (Балтық теңізі әскери-теңіз станциясы) бастығы болып тағайындалды, ал «Преуссендегі» оның орнын вице-адмирал Фридрих фон Ингеноль басты. Жыл соңында Балтық теңізінде жаттығу сапары басталды. 1911 жылдың наурызында флот Скагеррак және Категат теңіздерінде жаттығулар өткізді, ал сол жылдың күзгі маневрлері Балтық теңізі мен Категат теңізімен шектелді. Жақсылық жасаған Австро-Венгриялық делегациясының құрамында Франц Фердинанд пен адмирал Рудольф Монтекукколи болған жаттығулар кезінде тағы бір флоттық парад өтті. 1912 жылдың ортасында Агадир дағдарысына байланысты, Ұлыбритания мен Франциямен шиеленіс кезінде флотты қауіпке ұрынбау үшін жазғы саяхат Балтық теңізімен шектелді. 30 қаңтарда 1913 жылы Хольцендорф флот командирі лауазымынан босатылды, себебі Вильгельм II оның стратегиялық көзқарасына наразы болды. Ингеноль Хольцендорфтың орнын басты, ал 4 ақпанда контр-адмирал Рейнхард Шер Ингенольдың орнын II эскадрилья командирі болып алмастырды. Тамыз айының соңында эскадрилья күзгі маневрлердің бастауында Гельголанд аралына жету үшін Кайзер Вильгельм каналынан өтті; канал арқылы сапар ерекше болды, өйткені канал бір жылдан астам уақыт жабық болды, оның кеңейтілуі үлкен дредноут шайқас кемелерінің өтуіне мүмкіндік берді. «Преуссен» қараша айында мерзімдік техникалық қызмет көрсету үшін құрғақ докқа кірді, нәтижесінде сол айда өткізілген жаттығуларға қатыса алмады. «Преуссен» 2 мамырда Зондербургте Екінші Шлезвиг соғысының Диббол шайқасының 50 жылдығын тойлауға қатысты; оған оның бауырлары, соғыс кемесі және бронекерлік кемесі қосылды. Кеме 1914 жылдың шілдесінде Норвегияға флоттың саяхаты кезінде болды, ол шілдедегі дағдарыстан кейін қысқартылды. 25 шілдеде кеме экипажы Австрия-Венгрияның Сербияға берген ультиматумы туралы хабардар болды; «Преуссен» Норвегиядан кетіп, келесі күні флоттың қалған бөлігімен кездесті. «Преуссенді» жыл соңында пайдалануға беру жоспарланған, ол Балтық теңізінің резервтік дивизиясында «Преуссенді» алмастыратын эскадрильяның флагманы болар еді, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы бұл жоспарларды жойды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылдың тамызында соғыс басталғаннан кейін неміс командованиесі II эскадрильяны Германияның жағалауын Ұлыбритания Корольдік теңіз флотының күтпеген шабуылынан қорғау үшін Германия шығанағына орналастырды. «Преуссен» және оның эскадрильясы Эльбаның аузында орналасты, шығанақта патрульдік міндетін атқаратын кемелерге көмектесу үшін. Ұлыбританияның Ашық теңіз флоты шабуыл жасамайтыны анықталғаннан кейін, немістер британдық Ұлы флоттың бір бөлігін жеңіп алуға бағытталған бірнеше операцияларды бастады. Неміс теңіз күштері күштердің шамамен теңдігіне қол жеткізсе, Солтүстік теңіздің оңтүстік бөлігінде шешуші шайқас өткізуге мүмкіндік алатын еді. Жоғары теңіз флотының қатысқан алғашқы операциясы – 1914 жылдың 15-16 желтоқсанында Скарборо, Хартлпул және Уитбиге жасалған шабуыл. Негізгі флот адмирал Франц фон Хиппердің жауынгерлік крейсерлік эскадрильясына жағалау қалаларына шабуыл жасағанда алыстан қолдау көрсетті. 15 желтоқсан кешкісінде флот алты британдық линкордан тұратын оқшауланған эскадрильяға жақын келді. Алайда, қараңғыдағы қарсы эсминецтердің арасындағы шайқастар Ингенольды, енді неміс флотының бас қолбасшысы, британдық Ұлы флоттың барлығы оның алдында екендігіне сендірді. Вильгельм II-нің жеңіске жетпесе, шайқастан қашуға бұйрығымен Ингеноль шайқасты тоқтатып, флотты Германияға қайтарды. Айдың соңында Шеердің орнына адмирал Феликс Функ келді, ал Шеер III шайқас эскадрильясына басшылық етті. 1915 жылдың 14 наурызында «Преуссен» кезекті жөндеуге Кільге келді, және эскадрильяның флагманы ретінде ауыстырылды. Осы кезеңде, 1915 жылдың 19 қыркүйегінен 16 қазанына дейін, 1916 жылдың 25 ақпанынан 7 сәуіріне дейін, сол жылдың қыркүйегінде және 1917 жылдың 22 қаңтарынан 10 ақпанына дейін, «Преуссен» уақытша флагман рөлін қайтадан атқарды. 1916 жылдың сәуірінен бастап II эскадрильяның кемелері Дания тісқаздықтарын патрульдеуге міндеттелді, эскадрильяның әрбір кемесі кезекпен міндетін атқаратын болды, ал қалғандары Эльбада немесе негізгі флотта қызмет ететін. «Преуссен» 21 сәуірде Гессеннің орнына бірінші кезенін бастады, және үш күннен кейін Ярмут пен Лоустофтты бомбалау кезінде болмады. 4 мамырда «Преуссен» ауыстырылды және Эльбаға қайта оралды, бірақ 21 мамырда тісқаздыққа қайта оралды, 8 маусымға дейін сонда қалды. Осының салдарынан ол 31 мамыр мен 1 маусым аралығында Солтүстік теңізде өткен Ютланд шайқасын жіберді. Оның бауырласы «Лотринген» да шайқасқа қатыспады, өйткені ол флоттық шабуылға қатысу үшін тым нашар жағдайда деп есептелді. Ютланд шайқасы Шеерге, енді флоттың бас қолбасшысы, пре-дредноут линкорлары үлкен флоттық шайқасқа қатысу үшін тым осал екенін көрсетті, сондықтан ол II эскадрильяны Жоғары теңіз флотынан бөліп алды. Осының салдарынан «Преуссен» тек күзетші кеме ретінде ғана қызмет етті. Ол 30 маусымнан 23 шілдеге дейін және 15 тамыздан 31 тамызға дейін Дания тісқаздықтарында тағы да қызмет етті. 1917 жылдың 13 наурызында «Преуссен» Эльбадан шығып, Балтық теңізіне жүзіп барды, онда ол уақытша мұзды үзіп, Свинемюндеге жол ашты. Ол 5 тамызда қызметтен шығарылды, және оның экипажының көп бөлігі жаңа жауынгерлік крейсерге ауыстырылды. Содан соң соғыстың соңына дейін ол Вильгельмшафенде орналасқан III U қайық флотилиясының тендері ретінде қызмет етті. «Преуссен» 1918 жылдың маусымында кемесі батып кеткеннен кейін тұтқындалған АҚШ теңізшісі Эдуард Изакты қысқа уақытқа ұстады, Изак неміс әскери тұтқын лагерінен қашып, Құрмет медалін жеңіп алды.

Соғыстан кейінгі мансап

Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия жеңілгеннен кейін Версаль келісім-шартына сәйкес Германия теңіз күштері Рейхсмарин болып қайта құрылды. Жаңа теңіз күштеріне 181-бап бойынша сегіз пре-дредноут линкор сақтауға рұқсат берілді, олардың екеуі жағалау қорғау үшін резервте болады. «Преусен» Рейхсмариннің активтік қызметте қалуға таңдалған кемелерінің бірі болды. 1919 жылы кеме Вильгельмшавендегі Кригсмаринверфтте F типіндегі мина тазартатын кемелердің бас кемесіне айналдырылды; кеме қарусыздандырылды және мина тазартатын кемелерді орналастыруға арналған платформалар орнатылды. «Преусен» Рейхсмаринге мина тазалау жұмыстарын қолдау үшін тапсырылды, бірақ ол тиімді бас кеме ретінде қызмет ету үшін тым ауыр екені дәлелденді, сондықтан ол көп ұзамай ескі жеңіл крейсермен ауыстырылды. «Преусен» резервке қойылды және 1929 жылға дейін қызметтен шығарылды, 5 сәуірде теңіз тізілімінен алынды. Рейхсмарин оны 1931 жылдың 25 ақпанында 216 800 рейхсмаркаға кеме құлатушыларға сатты. «Преусен» кейін Вильгельмшавенде металл тескілеріне айналдырылды, бірақ оның корпусының бір бөлігі торпедалар мен миналар сияқты су асты қаруларын сынау үшін нысана ретінде сақталды. Бұл бөлік «SMS Vierkant» («SMS Төртбұрыш») деп аталды. 1945 жылдың сәуір айында одақтас бомбалаушылары «Преусеннің» корпусының бөлігіне шабуыл жасап, батырды. Кейін ол көтеріліп, 1954 жылдың соңында құлатылды.