Кіріспе

Кристаллда сырғанауды бастау үшін қажетті қисайту кернеуінің құрамдас бөлігі. Материалдар ғылымында, сырғанауға себеп болатын қисайту кернеуінің сырғанау бағытында шешілген құрамдас бөлігі – критиктік шешілген қисайту кернеуі (CRSS) болып табылады. Шешілген қисайту кернеуі (RSS) – кернеу осьтеріне перпендикуляр немесе параллель емес, сырғанау жазықтығы бойымен шешілген қолданылған созу немесе қысым кернеуінің қисайту компоненті. RSS қолданған кернеуге геометриялық фактормен, m, әдетте Шмид коэффициентімен байланысты:

мұнда σapp – қолданған кернеудің шамасы, Φ – сырғанау жазықтығының нормалі мен қолданған күш бағыты арасындағы бұрыш, ал λ – сырғанау бағыты мен қолданған күш бағыты арасындағы бұрыш. Шмид коэффициенті FCC бір кристаллды металдарға ең көп қолданылады, бірақ поликристалды металдар үшін Тейлор коэффициентінің дәлдігі жоғары. CRSS – бұл түйіршіктің берілуі басталатын, пластикалық деформацияның басталуын көрсететін шешілген қисайту кернеуінің мәні. Сондықтан, CRSS – материалдың қасиеті және қолданылатын жүктемеге немесе дән бағытына байланысты емес. CRSS материалдың байқалатын беріктігіне Шмид коэффициентінің ең жоғары мәні арқылы байланысты:

CRSS кристалл отбасылары үшін тұрақты. Мысалы, гексагонды тығыз жиналған кристалдарда үш негізгі отбасы бар: базальды, призмалық және пирамидалық, олардың әрқайсысының критиктік шешілген қисайту кернеуінің мәні әртүрлі.

Сырғалақтық жүйелер және шешілген қию кернеуі

Кристалл металдарда жылжу кристаллографиялық жазықтықтағы белгілі бір бағытта пайда болады, ал жылжу бағыты мен жылжу жазықтығының әрбір комбинациясы өзінің Шмид коэффициентін алады. Мысалы, бет орталық кубикалық (FCC) жүйе үшін бастапқы сырғанақ жазықтығы {111}, ал бастапқы сырғанақ бағыттары <110> пермутация отбасыларында болады. Жоғарыда келтірілген мысал үшін, бағыттағы осьтік кернеудің және осыдан туындаған қима кернеуінің скалярлық көбейтіндісі нөлге тең болады. Мұндай жағдайда <110> бағытының отбасының пермутациясын табу қажет. Төменде толтырылған мысал үшін, қима кернеуінің сырғанақ бағытының пермутациялық бағыты таңдалды: Бір кристалл үлгісінде макроскопиялық беріктік кернеуі жалғыз түйіршіктің Шмид коэффициентімен анықталады. Осылайша, әртүрлі кристаллографиялық бағыттар бойынша қолданылатын кернеулер үшін әртүрлі беріктік күшеюі байқалады. Поликристалл үлгілерде әрбір түйіршіктің беріктігі оның максималды Шмид коэффициентіне байланысты өзгереді, бұл жұмыс істеп тұрған сырғанақ жүйесін көрсетеді. Макроскопиялық байқалатын беріктік кернеуі материалдың CRSS-мен орташа Шмид коэффициенті арқылы байланысты болады, ол FCC үшін шамамен 1/3.06, ал денеге орталық кубикалық (BCC) құрылымдар үшін 1/2.75 құрайды. Поликристалдардағы пластикалық деформацияның басталуына түйіршік шекарасындағы үйлесімсіздіктерді қамтамасыз ету үшін қол жетімді сырғанақ жүйелерінің саны әсер етеді. Екі іргелес, кездейсоқ бағытталған түйіршіктердің жағдайында біреуінің Шмид коэффициенті үлкен болады, демек, беріктік шегі төмен болады. Жүктеме кезінде бұл "әлсіз" түйіршік "күшті" түйіршіктен бұрын деформацияланады, ал деформацияланғанда олардың арасындағы шекараға жақын орналасқан күшті түйіршікте кернеу концентрациясы пайда болады. Бұл кернеу концентрациясы дислокациялық қозғалысты белсендіреді. Бұл дислокациялар геометриялық тұрғыдан әр түйіршіктегі деформацияның теңдігін қамтамасыз ету үшін қажет, осылайша үйлесімділік шарттары орындалады. Г. И. Тейлор көрсеткендей, дислокациялық қозғалысқа байланысты кернеулерге жатқызылуы мүмкін, ал дислокациялар ұзақ қашықтықтағы ішкі кернеу өрістерінде қозғалады. Бұл ұзақ қашықтықтағы кернеулер басқа дислокациялардың болуынан туындайды. Алайда, бұл қысқа қашықтықтағы ішкі кернеу өрістеріне байланысты, олар тордың ішіндегі ақаулы атомдардан немесе тұнбалардан пайда болады, олар дислокациялық сырғанауға кедергі келтіреді. Температураның жоғарылауымен материалдағы дислокациялар осы қысқа қашықтықтағы кернеулерді жеңу үшін жеткілікті энергияға ие болады. Бұл I аймақтағы үрдісті түсіндіреді, онда температурамен бірге кернеу төмендейді. I және II аймақтар арасындағы шекарада бұл мүше нөлге тең, ал шешуші қима кернеуі атермиялық мүшемен толық сипатталады, яғни ұзақ қашықтықтағы ішкі кернеу өрістері әлі де маңызды. Үшінші аймақта материалдың пластикалық деформациясында диффузиялық процестер маңызды рөл атқара бастайды, сондықтан шешуші қима кернеуі температурамен тағы бір рет төмендейді. Үшінші аймақта бұрын ұсынылған теңдеу енді қолданылмайды. I аймақтың температурасының жоғарғы шегі шамамен, ал III аймақ материалдың балқу температурасы болатын мәндерде пайда болады. Суретте деформация жылдамдығының артуының әсері де көрсетілген, бұл материалдағы дислокация тығыздығын арттыра отырып, тұрақты температурада шешуші қима кернеуін арттырады. Орташа температурада, яғни II аймақта, деформация жылдамдығы кернеуге әсер етпейтін аймақ бар екеніне назар аударыңыз. Деформация жылдамдығын арттыру графикті оңға қарай жылжытады, өйткені қысқа мерзімді кернеулерді теңгеруге және нәтижесінде дислокация тығыздығын арттыруға көбірек энергия қажет. Термиялық компонентті келесідей түрде көрсетуге болады. Мұнда 0 K температурасындағы термиялық компонент, ал термиялық энергиясы кернеуді тудыратын кедергілерді жеңуге жеткілікті температура, яғни 1-ден 2-ге ауысқан кездегі температура. Жоғарыда келтірілген теңдеу эксперименттік түрде тексерілген. Жалпы алғанда, CRSS гомологты температура төмендеген сайын артады, өйткені сырғанақ жүйелерін іске қосу энергия жағынан қымбатқа түседі, бірақ бұл әсер FCC-да әлдеқайда аз көрінеді. Қатты ерітінділерді күшейту сонымен қатар таза бір компонентті материалмен салыстырғанда CRSS-ті арттырады, өйткені еріген атомдар торды бұзады, бұл пластикалық деформация үшін қажетті дислокациялық қозғалыстың алдын алады. Дислокациялық қозғалыстың тежелуі кезінде қажетті 5 тәуелсіз сырғанақ жүйесін іске қосу қиындады, сондықтан материал күштірек және көміртекті болады.