Кіріспе

Адам құқықтары туралы декларация

Вена декларациясы мен іс-қимыл жоспары (ВДІЖ) – 1993 жылғы 25 маусымда Австрияның Вена қаласында өткен Адам құқықтары жөніндегі әлемдік конференцияда бірлесе келісіммен қабылданған адам құқықтары туралы декларация. Бұл Декларация Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссары лауазымын ұсынды, және одан кейін Бас Ассамблеяның 48/141 қарарымен құрылды.

Пана іздеу құқығы және гуманитарлық көмек

I бөлімнің 23-тармағында VDPA-да әркімнің, ешқандай айырмашылықсыз, басқа елдерде қуғын-сүргіннен пана іздеу және одан пайдалану құқығы, сондай-ақ өз еліне оралу құқығы бар екендігі қайта расталады. Осыған байланысты ол Адам құқықтары жөніндегі жалпыға ортақ декларацияның, 1951 жылғы босқындардың мәртебесі туралы конвенцияның, оның 1967 жылғы хаттамасының және аймақтық құжаттардың маңыздылығын атап көрсетеді. Өз аумағында көптеген босқындарды қабылдап, күтіп келе жатқан мемлекеттерге және БҰҰ-ның босқындар жөніндегі жоғарғы комиссарының кеңсесіне осы міндетіне берілгендігі үшін алғыс айтады. Сондай-ақ, ол Таяу Шығыстағы Палестина босқындары үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының жәрдем және жұмыс агенттігіне алғыс білдіреді. VDPA әлемдік босқындар дағдарысының күрделілігін ескере отырып, Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысына, тиісті халықаралық құралдарға және халықаралық ынтымаққа сәйкес, жүктемені бөлісу рухында, БҰҰ-ның босқындар жөніндегі жоғарғы комиссарының мандатын ескере отырып, халықаралық қауымдастықтың тиісті елдермен және ұйымдармен үйлестірілген және ынтымақтасқан кешенді тәсілге мұқтаж екенін мойындайды. Бұл босқындар мен басқа да көшіп қонған адамдардың қозғалысының түпкі себептері мен салдарына қарсы стратегияларды әзірлеуді, төтенше жағдайларға дайындық және жауап беру механизмдерін күшейтуді, әйелдер мен балалардың ерекше қажеттіліктерін ескере отырып, тиімді қорғау мен көмек көрсетуді, сондай-ақ тұрақты шешімдерге қол жеткізуді қамтиды, ең алдымен лайықты және қауіпсіз ерікті репатриациялар арқылы, соның ішінде халықаралық босқындар конференциялары қабылдаған сияқты шешімдер. Сондай-ақ, мемлекеттердің, әсіресе олардың шығу елдеріне қатысты жауапкершіліктерін атап көрсетеді. Апаттарға қатысты, БҰҰ Жарғысына және гуманитарлық құқық принциптеріне сәйкес, VDPA барлық табиғи және адам тудырған апаттардың құрбандарына гуманитарлық көмек көрсетудің маңыздылығын және қажеттілігін баса көрсетеді.

Расизмге, ксенофобияға және төзімсіздікке қарсы

ІІ бөлімнің 20-тармағында VDPA барлық үкіметтерді расизмнің, ксенофобияның немесе онымен байланысты төзбеушіліктің барлық түрлері мен көріністеріне қарсы күресу және алдын алу үшін дереу шаралар қабылдауға, қажет болған жағдайда тиісті заңнаманы, соның ішінде қылмыстық жазаларды қарастыра отырып, қатаң саясат жасауға шақырады. Сондай-ақ, нәсілдік дискриминацияның барлық түрлерін жою туралы халықаралық конвенцияға қатысушы барлық мемлекеттерге конвенцияның 14-бабы бойынша мәлімдеме жасауды қарастыруға үндеу жасалады. Ұлтшылдықтың, ксенофобияның және расизмнің үздіріліссіз өрбуі американдық болу ұғымының шектеулі анықтамасына әкеп соқты. Көптеген әйелдер нәсілшіл саясаттар мен сенімдерге қарсы күресті, көбінесе өздерінің жеке қауіпсіздігіне қауіп төндірді. Прогрессивті қозғалысқа дейін қоғамдық тұлғалардан ксенофобия мен расизмді жоюға ешқандай күш салынбады.

Азшылық топтарына жататын адамдар

ІІ бөлімнің 25-тармағында VDPA Адам құқықтары жөніндегі комиссияны ұлттық немесе этникалық, діни және тілдік азшылықтарға жататын адамдардың құқықтары туралы Декларацияда белгіленгендей, осы азшылықтарға жататын адамдардың құқықтарын тиімді түрде ілгерілету және қорғау жолдарын іздеуге шақырады. Осыған байланысты VDPA Адам құқықтары жөніндегі орталықты мүдделі үкіметтердің сұрауы бойынша және өз консультациялық қызметтері мен техникалық көмек бағдарламасы аясында, азшылықтар мәселелері мен адам құқықтары, сондай-ақ дауларды алдын алу және шешу саласындағы білікті сараптаманы, қолданыстағы немесе болашақта туындауы мүмкін жағдайларда көмек көрсету үшін ұсынуға шақырады. 26-тармақта VDPA мемлекеттерді және халықаралық қауымдастықты ұлттық немесе этникалық, діни және тілдік азшылықтарға жататын адамдардың құқықтарын, осы адамдардың құқықтары туралы Декларацияға сәйкес ілгерілетуге және қорғауға шақырады. 95-тармақта VDPA Адам құқықтары жөніндегі комиссияның және кемсітушілікке жол бермеу және азшылықтарды қорғау жөніндегі қосымша комиссияның арнайы процедуралары, хабаршылары, өкілдері, сарапшылары және жұмыс топтары жүйесін сақтау және нығайту маңыздылығын атап көрсетеді, осылайша оларға барлық елдерде өздерінің мандаттарын орындау үшін қажетті адам және қаржы ресурстарын қамтамасыз етуге мүмкіндік беруге болады. Процедуралар мен механизмдердің жұмысын үйлестіру және рационализациялау үшін оларға мүмкіндік беру керек. Барлық мемлекеттер осы процедуралар мен механизмдермен толық ынтымақтасуға шақырылады. Кез келген қасақаналықтан босату және адам құқықтарын құрметтеу.

Жергілікті халықтар

ІІ бөлімнің 29-тармағында VDPA Адам құқықтары жөніндегі комиссияға Жергілікті халықтар жөніндегі жұмыс тобының мандатын жаңарту және толықтыру туралы мәселені, Жергілікті халықтардың құқықтары туралы Декларацияның жобасы аяқталғаннан кейін қарастыруды ұсынады. 32-тармақта БҰҰ Бас Ассамблеясына 1994 жылдың қаңтарынан бастап әлемнің жергілікті халықтарының халықаралық онжылдығын жариялауды, оның ішінде жергілікті халықтармен серіктестікте шешілетін іс-қимылға бағытталған бағдарламаларды қоса, ұсынады. Осы мақсатта тиісті ерікті сенім қор құрылуы керек. Мұндай онжылдық аясында Біріккен Ұлттар Ұйымы жүйесінде жергілікті халықтар үшін тұрақты форум құру мәселесі қарастырылуы тиіс.

Көшіп-қонушы жұмысшылардың құқықтары

ІІ бөлімнің 34-тармағында VDPA мемлекеттерді барлық көшіп-қонушы жұмысшылар мен олардың отбасы мүшелерінің құқықтарын қорғау жөніндегі Біріккен Ұлттар Ұйымының конвенциясына мүмкіндігінше ертерек қол қою және ратификациялау мүмкіндігін қарастыруға шақырады. Көшіп-қонушы жұмысшылар дерлік құлдар сияқты пайдаланылып, қорқынышты еңбек жағдайлары мен сағаттарына мәжбүр болды. Олар жұмыс күшінің ең қиын бөлігі ретінде қолданылды, әсіресе әйелдердің жағдайы одан да нашар болды. Пекин конференцияларына дейін компаниялар қоғамдағы өзгерістерді байқамай, әйел мигранттар ерлерге қарағанда одан да қиын жағдайда болды.

Әйелдер құқықтары мен тұрмыстық зорлық-зомбылық

VDPA-ның ІІ бөлімі, 38-тармағы, сондай-ақ Бас Ассамблеяны әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты жою туралы декларация жобасын қабылдауға шақырады және мемлекеттерді оның ережелеріне сәйкес әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықпен күресуге шақырады. Сондай-ақ, "қарулы қақтығыс жағдайында әйелдердің адам құқықтарының бұзылуы – халықаралық адам құқықтары және гуманитарлық құқық принциптерінің негізгі бұзуы болып табылады. Осы сияқты барлық бұзушылықтар, әсіресе кісі өлтіру, жүйелі зорлау, сексуалдық құлдық және күштеп жүктілік, тиімді жауапты талап етеді".

Баланың құқықтары

ІІ бөлімнің 45-тармағында VDPA «Балаларға бірінші кезекте көңіл бөлу» принципін қайталайды және осыған байланысты, балалардың өмір сүру, қорғау, даму және қатысу құқықтарын құрметтеуді ілгерілету үшін ұлттық және халықаралық деңгейдегі, әсіресе БҰҰ Балалар қорының күш-жігерінің маңыздылығын атап көрсетеді. 46-тармақта VDPA 1995 жылға дейін Балалар құқықтары туралы конвенцияның жалпыға бірдей ратификациялануын және Дүниежүзілік балалар саммитінде қабылданған «Балалардың өмір сүруі, қорғалуы және дамуы туралы Дүниежүзілік декларация және іс-қимыл жоспарына» қол қоюдың жалпыға бірдей қолдауын қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдау қажеттігін растайды. 47-тармақта VDPA барлық елдерді Дүниежүзілік саммиттің іс-қимыл жоспарындағы мақсаттарға қол жеткізу үшін, халықаралық ынтымақтастықтың қолдауымен, қолда бар ресурстарын барынша пайдалана отырып, шаралар қабылдауға шақырады және мемлекеттерді Балалар құқықтары туралы конвенцияны ұлттық іс-қимыл жоспарларына енгізуге шақырады. Осы ұлттық іс-қимыл жоспарлары және халықаралық күш-жігер арқылы нәрестелер мен аналардың өлім-жітімін азайтуға, нашар тамақтану және сауатсыздық деңгейін төмендетуге, таза ауыз суға және негізгі білімге қол жеткізуді қамтамасыз етуге ерекше мән берілуі тиіс. Қажет болған жағдайда, табиғи апаттар мен қарулы қақтығыстардың нәтижесінде туындаған қиын жағдайлармен күресу үшін ұлттық іс-қимыл жоспарларын жасау қажет, сондай-ақ ең нашар балалардың мәселесіне де назар аудару керек. 48-тармақта VDPA барлық мемлекеттерді қиын жағдайға тап болған балаларға қатысты жедел бағдарламаны қарастыруға шақырады. Балаларды пайдалану мен зорлық-зомбылыққа қарсы белсенді күрес жүргізілуі керек, оның ішінде осы құбылыстардың түпкі себептерін жою арқылы. Қыз балаларды өлтіру, бала еңбегінің зиянды түрлері, балаларды сату және мүшелерін сату, балалардың жыныстық құлдыққа тартылуы, балалар порнографиясы және жыныстық зұлымдықтың басқа да түрлеріне қарсы тиімді шаралар қабылдануы керек. 50-тармақта VDPA бас хатшының қарулы қақтығыстардағы балаларды қорғауды жақсарту жолдары туралы зерттеуді бастау және соғыс аймағындағы балаларды қорғау және көмек көрсету үшін гуманитарлық нормаларды енгізу және шаралар қабылдау туралы ұсынысты толық қолдайды. Бұл шараларға барлық қарудың, әсіресе, жеке адамдарға зиян келтіретін миналардың кездейсоқ қолданылуынан балаларды қорғау кіруі тиіс. Соғыстан жарақат алған балаларды күту және оңалту мәселесін шұғыл түрде шешу қажет.

Азаптаудан бас тарту

II бөлімнің 54-тармағында VDAP көптеген мүше мемлекеттердің Біріккен Ұлттар Ұйымының Азаптауларға қарсы конвенциясын ратификациялауын құптады, ал 61-тармағында азаптауларды жоюға жасалатын күш-жігер, ең алдымен, алдын алуға бағытталуы керек екенін қайта растайды және Азаптауларға қарсы конвенцияға қосымша хаттаманы мүмкіндігінше жылдам қабылдауға шақырады. Бұл хаттаманың мақсаты – қамау орындарына жүйелі түрде сапарлар жасау арқылы алдын алу механизмін құру. Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясы, Вена декларациясымен күшіне енгізіліп, "Ешкімді азаптауға, немесе қатал, адамдыққа жатпайтын немесе қорлайтын қарапайым жазаға ұшыратуға болмайды" деп белгілейді. Осыған дейін, 1940 жылдарға дейін әйелдер "азаптауға" ұшыраған. Әйелдердің сол кезде тең құқықтары болмағандықтан, олар "жабайы және көне заманғы" қарапайымдықпен қарастырылған жазалауларға жауапкершілік тартты. Кейіннен VDAP бұл әйелдерге жасалған "азаптаудың" заңсыз екенін анықтады. Бейжің платформасындағы он екі маңызды мәселенің ішінде, өздерінің оқиғаларын баяндау мүмкіндігіне ие болғандардың басты назарында азаптау мәселесі болды.

Қасақана жоғалып кетулер

ІІ бөлімнің 62-тармағында, МЗҚББ Бас Ассамблеяның барлық адамдарды күштеп жоғалудан қорғау туралы Декларацияны қабылдауын құптайды және барлық мемлекеттерді күштеп жоғалу актілерін болдырмау, тоқтату және жазалау үшін тиімді заңнамалық, әкімшілік, сот және өзге де шаралар қабылдауға шақырады. Осыдан Халықаралық күштеп жоғалудан қорғау конвенциясы бастау алды.

Мүгедектердің құқықтары

ІІ бөлімнің 63-тармағында VDAP барлық адам құқықтары мен негізгі бостандықтардың жалпыға бірдей екенін және осылайша мүгедектерді де ешқандай шектеусіз қамтитынын қайта растайды. Әрбір адам тең құқықтармен дүниеге келеді және өмір сүруге, әл-ауқатқа, білім алуға, жұмыс істеуге, тәуелсіз өмір сүруге және қоғамның барлық аспектілеріне белсенді қатысуға бірдей құқықтары бар. Сондықтан, мүгедек адамға қатысты кез келген тікелей кемсіту немесе басқа да теріс кемсітушілік әрекет оның құқықтарын бұзу болып табылады. 64-тармақта VDAP мүгедек адамның орнының кез келген жерде екенін мәлімдейді. Мүгедектерге физикалық, қаржылық, әлеуметтік немесе психологиялық болсын, қоғамға толық қатысуын тоқтату немесе шектеу мақсатындағы барлық әлеуметтік кедергілерді жою арқылы тең мүмкіндіктер кепілдік берілуі керек.

Адам құқықтары, мемлекеттің жауапкершілігі

Адам құқықтары жөніндегі халықаралық шарттарды ратификациялау туралы VDPA I бөлімнің 26-тармағында былай делінеді: "Адам құқықтары құжаттарын кодификациялаудағы прогресс, динамикалық және үздіксіз дамып жатқан процесс екенін құптайды және адам құқықтары жөніндегі шарттарды барлық мемлекеттердің ратификациялауын қадағалайды. Барлық мемлекеттер осы халықаралық құжаттарға қосылуға шақырылады; барлық мемлекеттерге, мүмкіндігі шектес болса да, резервациялар жасаудан аулақ болу ұсынылады." Адам құқықтары бұзылуын жою және өтеу шараларын қарастыру туралы VDPA I бөлімінің 27-тармағында: "Әрбір мемлекет адам құқықтарының бұзылуына немесе бұзылуына қатысты тиімді өтеу шараларын және қорғау механизмін қамтамасыз етуі керек. Әділет жүйесі, оның ішінде құқық қорғау және прокуратура органдары, әсіресе, тәуелсіз сот және адам құқықтары жөніндегі халықаралық құжаттарда белгіленген стандарттарға толық сәйкес келетін заңгерлік қызмет адам құқықтарын толық және кемсітусіз іске асыру үшін маңызды, сондай-ақ демократия мен тұрақты даму процестері үшін де аса қажет."

Адам құқықтары туралы білім беру

II бөлімнің 78-тармағында VDPA адам құқықтары бойынша білім беру, оқыту және халықты ақпараттандыруды қоғамдар арасындағы тұрақты және үйлесімді қарым-қатынастарды дамыту мен жетістікке жеткізу, сондай-ақ өзара түсіністік, төзімділік және бейбітшілікті нығайту үшін өте маңызды деп санайды. 79-тармақта мемлекеттер сауатсыздықпен күресуге ұмтылуға және білім беруді адам тұлғасының жан-жақты дамуына, сондай-ақ адам құқықтары мен негізгі бостандықтарға құрметті күшейтуге бағыттауға тиіс екені айтылады. VDPA барлық мемлекеттер мен мекемелерді халықаралық адам құқықтары заңнамасы, халықаралық гуманитарлық құқық, демократия және құқық үстемдігін ресми және бейресми білім беру орталарындағы барлық оқу орындарының оқу бағдарламаларына енгізуге шақырады. 80-тармақта адам құқықтары туралы білім берудің халықаралық және аймақтық адам құқықтары құжаттарында баяндалғандай бейбітшілік, демократия, даму және әлеуметтік әділдік принциптерін қамтуы тиіс екені атап көрсетіледі, осы арқылы адам құқықтарына деген жалпы құлшынысты нығайтуға және ортақ түсіністік пен хабардарлыққа қол жеткізуге болады. Бұдан әрі 81-тармақта VDPA Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымының 1993 жылғы наурыз айында өткен Адам құқықтары және демократия үшін білім беру жөніндегі халықаралық конгресінде қабылданған Адам құқықтары және демократия үшін білім беру жөніндегі әлемдік іс-қимыл жоспары мен басқа да адам құқықтары құжаттарын ескере отырып, мемлекеттерге адам құқықтары бойынша білім беруді кеңейту және халыққа ақпарат таратуды қамтамасыз ету үшін арнайы бағдарламалар мен стратегияларды әзірлеуді ұсынады, әсіресе әйелдердің адам құқықтары қажеттіліктерін ескере отырып.

Орындау және бақылау әдістері

ІІ бөлімнің 83-тармағында VDPA үкіметтерді халықаралық адам құқықтары туралы құжаттарда қамтылған стандарттарды ұлттық заңнамаға енгізуге және адам құқықтарын қорғау және сақтауда рөл атқаратын ұлттық құрылымдарды, институттар мен қоғамдық органдарды нығайтуға шақырады. 84-тармақ Адам құқықтарын ілгерілету және қорғау үшін өздерінің ұлттық адам құқықтары институттарын құруға немесе нығайтуға ниеттенген мемлекеттердің көмек сұраныстарын қанағаттандыру үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының қызметтері мен бағдарламаларын күшейтуді ұсынады. ІІ бөлімнің 92-тармағында VDPA Адам құқықтары жөніндегі комиссияға халықаралық және аймақтық деңгейде қолданыстағы адам құқықтары құжаттарын тиімді іске асыру мүмкіндігін қарастыруды ұсынады және Халықаралық құқық комиссиясын Халықаралық қылмыстық сот туралы жұмысын жалғастыруға шақырады. 93-тармақ 1949 жылғы 12 тамыздағы Женева конвенцияларына және оған қосылған хаттамаларға әлі қосылмаған мемлекеттерге оларды толық орындау үшін барлық тиісті ұлттық шараларды, соның ішінде заңнамалық шараларды қабылдауға шақырады. 96-тармақ БҰҰ-ның БҰҰ Хартасының мақсаттары мен принциптеріне сәйкес, қарулы қақтығыстардың барлық жағдайларында халықаралық гуманитарлық құқыққа толық құрмет көрсетілуін қамтамасыз ету арқылы адам құқықтарын ілгерілету және қорғауда белсенді рөл атқаруын ұсынады. 97-тармақта БҰҰ-ның кейбір бейбітшілік операцияларына қатысты нақты келісімдерде адам құқықтары компоненттерінің маңызды рөлін мойындаған VDPA Бас хатшыға БҰҰ Хартасына сәйкес, Адам құқықтары жөніндегі орталықтың және адам құқықтары механизмдерінің есептерін, тәжірибесін және мүмкіндіктерін ескеруді ұсынады.

Қадағалау

II бөлім, 99-тармақ. Адам құқықтары жөніндегі Дүниежүзілік конференция Бас Ассамблеяға, Адам құқықтары жөніндегі комиссияға және Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтарымен байланысты басқа да органдары мен мекемелеріне осы Декларацияда қамтылған ұсынымдарды толығымен, кешіктірмей іске асыру жолдарын және құралдарын қарастыруды ұсынады, соның ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтары онжылдығын жариялау мүмкіндігін қарастыруды. Адам құқықтары жөніндегі Дүниежүзілік конференция сондай-ақ Адам құқықтары жөніндегі комиссияға осы мақсатқа жетудегі прогресті жыл сайын қарап тұруды ұсынады. 100-тармақ. Адам құқықтары жөніндегі Дүниежүзілік конференция Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысынан Адам құқықтары жөніндегі жалпыға ортақ декларацияның елу жылдығына орай барлық мемлекеттерді, Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтарымен байланысты барлық органдары мен мекемелерін осы Декларацияны іске асырудағы прогресс туралы оған есеп беруге және Адам құқықтары жөніндегі комиссия мен Экономикалық және әлеуметтік кеңес арқылы Бас Ассамблеяның елу үшінші сессиясына есеп ұсынуға шақыруды сұрайды. Сонымен қатар, өңірлік және, қажет болған жағдайда, ұлттық адам құқықтары институттары, сондай-ақ үкіметтік емес ұйымдар осы Декларацияны іске асырудағы прогресс туралы Бас хатшыға өз пікірлерін жеткізе алады. Біріккен Ұлттар Ұйымы жүйесінде қабылданған халықаралық адам құқықтары шарттары мен хаттамаларын жалпыға бірдей ратификациялау мақсатына жетудегі прогреске ерекше назар аудару қажет.

Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесі

Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесі (күн тәртібінің 8-тармағы) АӨҚК-нің іс-қимылын тұрақты түрде талқылайды. Бұл тақырып бойынша қарастырылатын мәселелердің ауқымы бастапқыда даулы болғанымен, Адам құқықтары жөніндегі кеңестің соңғы отырыстарында АӨҚК-ге жүйелі түрде бақылау жасау туралы пікірталастар күшейіп келе жатқаны байқалды. Мемлекеттер мен үкіметтік емес ұйымдар АӨҚК-нің әмбебап сипатын көрсететін мәселелердің кең ауқымын көтерді. Олар гендерлік теңдік, сексуалдық бағдар және гендерлік идентификация сияқты тақырыптармен қатар, БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссарының кеңсесінің (АҚХА) тәуелсіздігі сияқты институционалдық мәселелерді де қамтыды. 2012 жылдың қыркүйегінде Адам құқықтары жөніндегі кеңес 2013 жылдың наурызында АӨҚК-нің 20 жылдығын атап өту мақсатында панельдік пікірталас өткізуге шешім қабылдады.