Кіріспе
Классикалық құрылғы
Порфирий ағашы немесе Порфирий ағашы – 3-шы ғасырда өмір сүрген грек неоплатонистік философы және логигі Порфирийге жатқызылатын, "жандықтың сатысы" (scala praedicamentalis) бейнелеуге арналған классикалық құрылғы, және Боэцийдің аудармалары арқылы қайта жандандырылды. Порфирий Аристотельдің "Категориялар" еңбегіне кіріспесі ("Исагога") арқылы ағаш туралы ұсыныс жасайды. Порфирий Аристотельдің категорияларды жіктеуін екі бөлімге бөлінетін ағаш тәрізді диаграммалар түрінде ұсынды, бұл түрлердің тұқым мен ерекшелік арқылы анықталады және бұл логикалық процесс ең төменгі түрге жеткенге дейін жалғасады, оны енді осылай анықтау мүмкін емес. Порфирийдің түпнұсқа еңбегінің басылымдарында суреттер немесе диаграммалар кездеспейді; диаграммалар кейіннен жасалды және Аристотельді ұстанған Порфирий сипаттаған схемамен байланысты болды. Порфирийдің "Исагогасы" бастапқыда грек тілінде жазылған, бірақ 6-шы ғасырдың басында Боэций оны латын тіліне аударды. Боэцийдің аудармалары орта ғасырларда стандартты философиялық логика оқулығына айналды, ал Порфирийдің еңбегіне негізделген категориялар теориясы 19-шы ғасырдың соңына дейін логика студенттеріне оқытылып келді.
Мысал
Келесі Порфирий ағашы үш сөз тізбегінен тұрады; ортаңғы (қалың әріппен) туыстар мен түрлер қатарын қамтиды, және біз оны ағаш діңгегіне теңеуіміз мүмкін. Айырмашылықтарды қамтитын шеткі тізбектер (солға және оңға қарай шығатын терминдер) ағаш бұтақтарына теңеуіміз мүмкін: Диаграммада ең жоғары туыс зат ретінде көрсетілген. (Заттың ең жоғары туыс екендігі, шын мәнінде, қазіргі талқылауға қатысты емес: біз қазір тек диаграмма не көрсететінін талқылаймыз, оның көрсеткенінің дұрыс немесе бұрыс екендігін емес.) Ең жоғары зат үшін техникалық термин – *summum genus*. Демек, зат – осы диаграммадағы ең жоғары туыс. Диаграммадан зат туысының екі айырмашылығы бар екені көрінеді, атап айтқанда, «ойлау» және «кеңейтілген». Бұл зат туысының екі түрі бар екенін көрсетеді: ойлайтын зат және кеңейтілген зат. Диаграмма ойлайтын заттың түрі үшін термин бермейді (ол «ақыл» болар еді), бірақ кеңейтілген заттың түрі үшін термин береді, атап айтқанда, дене. Яғни, дене – зат туысының түрі; дене – зат туысының кеңейтілген түрі. Денеге зат түрі ретінде қарағаннан кейін, оны өзінің туысы ретінде қарастырамыз. Туыс ретінде оның екі айырмашылығы бар: жансыз және жанды. Демек, денелердің екі түрі бар: жансыз денелер және жанды денелер. Диаграмма жансыз дененің атауын көрсетпейді, бірақ жанды дене, атап айтқанда, жануардың атауын көрсетеді. Жануар – дене туысының жанды түрі. Енді жануарды дене туысының түрі ретінде қарастырғанымызбен, жануарды енді туыс ретінде қарастырып, оның диаграммада көрсетілген айырмашылықтарын – иррационалды және рационалды деп қарастырамыз. Осылайша, диаграммаға сәйкес жануар туысының екі түрі бар: иррационалды жануарлар және рационалды жануарлар. Диаграмма иррационалды жануардың атауын көрсетпейді, бірақ рационалды жануардың адам екенін көрсетеді. Осылайша, адам – жануар туысының рационалды түрі. Алайда, адамнан төмен басқа түрлер жоқ. «Бұл» және «сол» егер олар айырмашылықтар ретінде қарастырылса, ерекше түрге жатады, ол түрді жаңа түрге емес, нақты адамдарға байланыстырады. Диаграммада Платонның аты аталған. Платон – түр емес (сондықтан оның аты жоғарыдағы түрлерден айырмашылығы қалың әріппен жазылмаған). Адам – осы диаграммадағы ең төменгі түр. Мұндай схемадағы ең төменгі түрдің техникалық атауы – *infima species*. Демек, осы диаграммада адам – ең төменгі түр.
The diagram shows the highest genus to be substance. (Whether substance is a highest genus, really, is not in question here: right now we are only going to discuss what the diagram shows, not whether what it shows is true or false.) The technical term for a highest substance is summum genus. So, substance is the summum genus as far as this diagram goes. The diagram shows that the genus substance has two differentia, namely, "thinking" and "extended." This indicates that there are two species of the genus substance, thinking substance and extended substance. The diagram does not give a term for the species of thinking substance (this would be "mind"), but it does give the term for the species of extended substance, namely, body. That is, body is a species of the genus substance; body is that species of the genus substance that is extended. Now that we have seen body as a species of substance, we treat body as a genus itself. As a genus, it has two differentia of its own, inanimate and animate. So, there are two species of body, inanimate body and animate body. The diagram does not tell us what the term for inanimate body is, but it indicates a term for animate body, namely, animal. Animal is an animate species of the genus body. And, again, now that we have looked at animal as a species of the genus body, we look at animal now as a genus and consider its differentia, which are shown on the diagram to be irrational and rational. Thus, according to the diagram there are two species of the genus animal, irrational animal and rational animal. We are not told by the diagram what a term for irrational animal is, but the diagram indicates that a rational animal is a human. Thus, human is a rational species of the genus animal. Beneath human, however, there are no further species. "This" and "that" if they are considered differentiae, are of a special kind that map the species human not onto a new species but onto particular humans. The particular human Plato is named in the diagram. Plato is not a species (that is why his name is not in bold, unlike the species above). So, human is the lowest species in this diagram. The technical name for the lowest species in such a scheme is the infima species. So, for this diagram, human is the infima species.