Мисс Жан Броди: Роман тұлғасы және тағдыры

Кіріспе

Құрастырылған мектеп мұғалімі Жан Броди – Мюриэл Спаркның «Мисс Жан Бродидің гүлдену шағы» (1961) романының, сондай-ақ Джей Прессон Алленнің осы аттас 1969 жылғы пьесасы мен фильмінің (екісі де роман негізінде жасалған) ойдан шығарылған кейіпкері. Мисс Броди – әлемді тым романтикалық тұрғысынан қарап, өте идеалистік кейіпкер; оның көптеген айтқан сөздері ағылшын тілінде клишеге айналған. Романдағы Мисс Броди өзінің Диакон Уильям Бродидің тікелей ұрпағы екенін мәлімдейді, ол өзі жасаған дарғанатқа ілініп өлген дарғанат құрылысшысы еді.

Кейіпкер

Романда Жан Броди әжей 1930 жылдары Шотландияның Эдинбург қаласында консервативті қыздар мектебінде Марсия Блейннің мұғалімі. Ол өзінің айналасында орынсыз болып көрінетін харизматикалық қария. 1930 жылы ол өзінің "өркендеуі" басталғанын жариялайды және өзінің сыныбының драма, өнер және фашистік наным-сенімдер туралы хабардар болуын қамтамасыз ету арқылы оның өркендеуінің толық пайдасын алуына көз жеткізеді. Ол сыныпта өздерінің сүйікті қыздарын таңдап алып, оларды "crème de la crème" деңгейіне жеткізуге тырысады. Романда бұл қыздар Сэнди, Моника, Дженни, Юнис, Роза және Мэри Макгрегор. Сондай-ақ Джойс Эмили Бродидің тобына кіруге тырысады, бірақ оны Мисс Броди қабылдамайды. Сэнди ақырында Елена абысыны атына ие болған монах болады; Мэри Макгрегор қонақ үйдегі өртте қаза табады; Джойс Эмили Испанияның Азамат соғысына қатысады, онда ол қаза табады. Басқа мұғалімдер мен директор Мисс Маккей мисс Бродидің "ерекше қыздарының" қалғандарынан ерекшеленетініне, мектептің жігерлендіруге тырысатын командалық рухты көрсетпейтініне ренжіседі. Санди мен басқалар Үлкен мектепке (Мисс Броди оқытпайтын) және әлемге көшіп кеткеннен кейін жылдар өткен соң, Мисс Маккей Сандимен кездеседі, онда ол "бұл әлі де жалғасып жатыр" дегенге өкініш білдіреді, яғни Мисс Броди басқа қыздарды өзгелерден жақсы деп ойлайтын жас қыздарды тәрбиелеп жатыр. Мисс Бродиді Сэнди сатқындық жасайды, өйткені Мисс Маккейге фашистік саясатқа бейімділігі туралы айтылады (бұған дейін Мисс Маккей Мисс Бродиді жыныстық арамзалыққа ілініп, одан құтылуға тырысқан, бірақ сәтсіз болған), мұндай мектепте ата-аналар мұны қабылдамайды. Содан кейін ол жұмыстан шығарылады және өзін сатқан Мэри екенін сезінеді, тіпті ол Сэнди болса да. Романда Броди 1946 жылы қатерлі ісік ауруынан қайтыс болады. Пьеса мен фильм романдан ерекшеленеді. Jay Presson Allen сахна мен экранға бейімдеген, оқиға негізінен сызықтық түрде баяндалады. Бұл оқиға 1932 жылы, Мисс Броди Италиядағы жазғы демалысынан оралғаннан кейін, өзінің өркендеу кезеңінің жақындап қалғанын түсінгеннен кейін басталады. Кейбір кейіпкерлер әртүрлі және/немесе әртүрлі тағдырға ие болса да, кейіпкер мен оқиғаның негізгі элементтері бірдей. Мәселен, Мэри Макгрегор мектеп бітіргеннен кейін бірнеше жыл өткенде болған қонақ үй өртінде қаза таппайды, бірақ ол Марсия Блейндегі соңғы жылында Испанияда Азамат соғысында соғысып жатқан ағасына қосылуға барғанда қаза табады. Ол бара жатқан пойыз жарылып, қаза табады. Пьесада Сэндидің кейінірек монах болып өмір сүргенін көрсететін бірнеше көріністер бар. Фильмде Сэндидің немесе басқа қыздардың бітіргеннен кейін не болатынын білмейміз. Ал кітапта Мисс Бродиді Сэнди және қыздар мектепті тастағаннан кейін сатқындық жасайды, ал пьеса мен фильмде сатқындықты бітіру алдында және оқу жылының соңына дейін көрсетеді. Сэндидің сатқындығы Мэри Макгрегордың өліміне жауап ретінде жасалады.

In the novel, Miss Jean Brodie is a school teacher at Marcia Blaine, a conservative girls' school in the 1930s Edinburgh, Scotland. She is a charismatic spinster who appears to be out of place in her surroundings. In 1930, she declares that her "prime" has begun and sets out to make sure her class gets the full benefit of her prime by making sure they are aware of drama, art and fascist beliefs. Out of her class, she selects her favorite girls and attempts to mold them into the "crème de la crème". In the novel, these girls are Sandy, Monica, Jenny, Eunice, Rose, and Mary MacGregor. There is also Joyce Emily, who attempts to force her way into the Brodie set, but she is dismissed by Miss Brodie. Sandy eventually becomes a cloistered nun by the name of Sister Helena; Mary MacGregor was killed in a hotel fire; and Joyce Emily enlists in the Spanish Civil War, where she is killed. The other teachers and the headmistress Miss Mackay bemoan the fact that Miss Brodie's "special girls" are different from the rest, displaying none of the team spirit the school tries to encourage. Years after Sandy and the others have moved on to the Senior School (where Miss Brodie does not teach) and into the world, Miss Mackay has an appointment with Sandy in which she regrets the fact that "it's still going on", that is, that Miss Brodie is training another group of young girls who will come to think they are better than the other girls. Miss Brodie is betrayed by Sandy as Miss Mackay is told of her penchant for fascist politics (previously, Miss Mackay had tried and failed to get rid of Miss Brodie by catching her in some kind of sex scandal) which, at a school like this one, will not be tolerated by the parents. She then is fired, and she suspects that it was Mary who betrayed her, even though it was Sandy. In the novel, Miss Brodie dies of cancer in 1946. The play and film show marked departures from the novel. Being adapted for stage and screen by Jay Presson Allen, the story is told in a largely linear fashion. It begins in 1932, after Miss Brodie has returned from her summer holidays in Italy, having realized her prime is upon her. The essentials of the character and the story are the same, though some characters are different and/or meet different ends. Mary MacGregor, for example, does not die in a hotel fire that happens years after graduation, but she is killed while in her final year at Marcia Blaine, when she goes to join her brother who is fighting in the Spanish Civil War. She dies when the train she is travelling is blown up. In the play, we see a few scenes showing Sandy in later life as a nun. In the film, we do not know what becomes of Sandy or any of the other girls after graduation. Whereas in the book, Miss Brodie is betrayed by Sandy after she and the girls have all left school, the play, and film put the betrayal before graduation and before the end of the school year. Sandy's betrayal is done in response to the death of Mary MacGregor.

Кальвинизм

Әдебиет сыншыларының көпшілігі Мисс Бродидің «Джон Кальвиннің Құдайы» бейнесі ретінде жазылғандығымен келіседі, және оның және кальвиншілдік Құдай бейнесі арасында көптеген ұқсастықтар бар. Ол әңгімеде сыныбынан «өз қыздары» болуға бірнеше қызды таңдайды. Қыздар ешқандай нақты себеппен емес, жай ғана «оның сүйіктілері» болғандықтан таңдалады. Бұл Кальвиннің шартсыз сайлау (Таңдалғандар) іліміне ерекше ұқсас, онда Құдай Өзінің таңдалғандарын олардың мінез-құлқына емес, «Құдайдың еркіне» сүйене отырып, жұмаққа бару үшін таңдайды деп үйретеді. Мінеки, Мисс Броди осы қыздарды «крем де ла крем» деңгейіне жеткізуге тырысады, бұл да кальвиншілдік таңдалғандар Құдайдың бейнесіне келтіріледі деген іліммен саякес. Дегенмен, ең айқын ұқсастық – Мисс Бродидің өзінің қыздары мен айналасындағылардың өмірін алдын ала шешуге тырысуы. Ол өз қыздарының бірінің мектеп суретшісіне ғашық болуын, оны өзінің өкілі ретінде қарастырады және оны іске асырудың жолын іздейді. Тағы бір жағдай – оның сыныптасы қызды Испанияға қашып, Испания азамат соғысында ұлтшылдар үшін күресуге ынталандыруы, нәтижесінде оның пойыз бомбалануынан қаза табады. Бұл Құдай әркімнің өмір жолын алдын ала белгілеп қойған деген кальвиншілдік алдын ала белгілеу ілімімен салыстыруға болады. Оның қыздарының бірі, Сэнди Стрейнджер, осы ұқсастықты байқап, былай дейді:

Ол өзін Құдайдың құдіреті деп санайды. Ол өзін Кальвиннің Құдайы, Басы және Соңы деп санайды. Ақырында, Мисс Бродидің кальвиншілдік Құдай болуға тырысуы Сэндиді Рим-католик шіркеуіне жетелейді. Бұл Мюриэл Спарктың кальвиншілдік Эдинбургте өскеннен кейін католицизмге көшкен тәжірибесіне ұқсас. Фильмнің кульминациялық көрінісінде Мисс Броди Сэндиге қарсы тұрады, және оған «сіз адамдарға жарамайсыз, балалар сізден аулақ болуы керек» деп тікелей айтылады. Өзінің жұмыстан босатылуына шағымдануға үміті жоқ екенін түсінген Мисс Броди, Сэнди кетіп бара жатқанда «Ассасин! ҚҰРБАНДЫҚ!» деп айғайлайды. Мисс Броди радикализм үшін Австралияға жер аударылатынын мәлімдейді. Фильм Сэндидің мектеп бітіргеннен кейін көз жасымен жүріп бара жатқан көрінісімен аяқталады, біз Мисс Бродидің дауысын естиміз: «Кішкентай қыздар, мен жас иықтарға ересек ой салумен айналысамын, ал менің барлық оқушыларым – крем де ла крем. Маған әсерлі жаста қыз берсеңіз, ол мен үшін өмір бойына менікі болады!»

Фашизм

Бродье әжейді оның бір қызы "туғаннан фашист" деп сипаттайды. Фашизм Еуропада күшейіп келе жатқан кезде белсенді мұғалім болған ол, Бенито Муссолиниді ашық түрде бағалайды және оны сыныпта мақтайды. Ол Италияға жиі саяхаттайды, көріп тұрғанын өзінің арзудағы ел деп есептейді. Адольф Гитлер Германия канцлері болғанда, ол демалысын Берлинге ауыстырады, Гитлердің қоңыр жейделілері Муссолинидің қара жейделілерінен жақсы ұйымдастырылған деп санайды. Санди 1946 жылы Брейд-Хиллз қонақ үйінде Бродье әжеймен шай ішкенде, Бродье әжей "Гитлер тым қиындық тудырды" деп мойындайды. Оның фашизмді қолдауы бір қызды Франсиско Франко үшін күресуге көндіргенде трагедияға ұшыратады.

Кейінгі еңбектердегі сілтеме

Александр Макколл Смиттің «44 Шотландия көшесі» сериясындағы Доменика Макдональд кейіпкері, қазіргі Эдинбургте өтетін оқиғада, кітаптағы тағы бір кейіпкер оны Жан Бродимен салыстырады (бірақ Бродидің фашизмге деген құштарлығындай емес) және сыншылар да осы салыстыруды атап өтті. Макколл Смит өзі де бұл кітапты ең ұнаған әзілді кітаптарының бірі деп санайды.