Кіріспе

Асама класының крейсері «Токива» (常盤) 1890-шы жылдардың соңында Жапон Императорлық Әскери-теңіз күштері (ЖӘТК) үшін салынған екінші және соңғы бронекрейсер (Соко жун'йокан) болды. Жапонияның мұндай кемелерді өзі құрастыруға қажетті өндірістік мүмкіндігі болмағандықтан, кеме Ұлыбританияда салынды. Ол 1900 жылғы Боксерлік көтерілісте және Бірінші дүниежүзілік соғыста шағын рөл атқарды, бірақ 1904–1905 жылдардағы орыс-жапон соғысында өте белсенді болды, Порт-Артур шайқасына, Ульсан шайқасына және Цусима шайқасына қатысты. Соғыстан кейін ол кейде теңізшілерді даярлау кемесі ретінде пайдаланылды. «Токива» 1922–1924 жылдары мина тастаушыға (мина төсеуші) айналдырылды. 1927 жылы бірнеше минаның кездейсоқ жарылысынан зақымданғаннан кейін резервке қойылды. Кеме 1932–1933 жылдары Жапонияның Маньчжурияны басып алғаннан кейін Солтүстік Қытайға жіберілді. 1937 жылы күрделі жөндеуден өткеннен кейін «Токива» қайтадан активті қызметке кіріп, 1939 жылы 4-ші флотқа бекітілді. Тынық мұхиты соғысы кезінде ол Гилберт аралдарын, Жаңа Гвинеядағы Рабаул және Кавиенгті басып алуға қатысты. Бірақ, көп ұзамай американдық авиациядан зақымданғаннан кейін, кеме жөндеу үшін Жапонияға қайтаруға мәжбүр болды. «Токива» 1944–1945 жылдары миналық кеніштерді орналастырды, бірақ 1945 жылы екі рет американдық миналардан зақымдалды. Жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін, кеме американдық авиациядан ауыр зақым алды, ал экипажы соғыс аяқталуға азық қалғанда батып кетпеу үшін оны жағаға тіреуге мәжбүр болды. «Токива» 1947 жылы құтқарылып, кейін металл тескілеріне (машина жасауға) жіберілді.

Негізгі мәліметтер мен сипаттама

1896 жылғы Әскери-теңіз кеңейту жоспары Бірінші қытай-жапон соғысынан кейін жасалды және төрт бронекруизер мен тағы төрт линкорды қамтыды. Олардың барлығы британдық кеме жасаушылықтарынан тапсырыс беруге мәжбүр болды, себебі Жапонияның оларды өзі салуға қабілеті болмады. Ресейдің кеме құрылысы бағдарламасын одан әрі қарастыру IJN-ді бастапқы жоспар бойынша тапсырылған линкорлардың Ресей империясының Әскери-теңіз күштеріне қарсы тұру үшін жеткіліксіз екеніне сендірді. Бюджеттік шектеулер линкорларды көбейтуге мүмкіндік бермеді, сондықтан IJN төрттен алтыға дейін бронекруизерлердің санын арттыруға шешім қабылдады. Жаңартылған жоспар «Алты-Алты Флоты» деп белгілі. Токива және оның жартылай әпкестері, көптеген замандастары сияқты саудаға шабуыл жасауға немесе колониялар мен сауда жолдарын қорғауға емес, флоттық барлаушылар ретінде және тікелей ұрысқа түсуге арналған. Кеменің жалпы ұзындығы ал еңістіктер арасындағы ұзындығы болды. Оның ені болды, ал орташа сусынуы қалыпты жүктемеде және толық жүктемеде құрады. Кеменің метацентрлік биіктігі болды. Оның экипажы 676 офицер мен сарбаздан тұрды. Токива екі 4 цилиндрлі үш кеңейімді бу машинасымен жабдықталған, әрқайсысы жеке винтті айдайды. Бу машиналарына он екі цилиндрлі қазандықтар бу берді, ал машиналарының жалпы қуаты құрады. Кеменің жобаланған жылдамдығы болды, ал теңіз сынақтарында ол жылдамдыққа жетті. Ол дейін көмір тасыды және жылдамдықта сағатқа дейін жүре алатын. Жақын қашықтықтағы торпедолық катерлерге қарсы қорғану үшін кемеде сегіз 2,5 фунттық Yamauchi зеңбірегі орналасқан. Кемеде бес торпедолық түтік болды, біреуі мұрын бөлігінде су үстінде, ал төртеуі су астында, әр жағында екеуден. «Алты-Алты Флоты» бронекруизерлерінің барлығы дерлік бірдей брондалу схемасын қолданды, бірақ екі Асама класындағы кемелер аздап нашаррақ Harvey бронясын қолданды. Су сызығының белдеуі кеменің барлық ұзындығы бойынша созылды, оның қалыңдығы ортаңғы бөлігінде және мұрын және корма бөліктерінде әртүрлі болды. Оның биіктігі 5 метрді құрады, оның көп бөлігі су астында болды. Белдеудің жоғарғы бөлігі қалыңдығында болды және су сызығының белдеуінен бас палубаға дейін созылды. Ол алдыңғыдан артқы шұңқырға дейін созылды. Асама класындағы кемелерде орталық брондалған цитадельдің шеттерін жабатын көлбеу 127 мм брондалған бөлімдер болды. Барбеттер, оқ мұнаралары және казематтардың алдыңғы бөлігі 152 мм қалыңдықпен, ал казематтардың бүйірлері мен артқы бөлігі бронямен қорғалған. Палубаның қалыңдығы да 51 мм болды, ал бақылау мұнарасын қорғайтын броняның қалыңдығы болды.

Құрылыс және мансап

Токива кемесі үшін келісім-шарт 1897 жылғы 6 шілдеде Армстронг Уитворт компаниясымен жасалды. Кеме 1897 жылғы 6 қаңтарда Эльсвик кеме құрылыс орнында, алдын ала жоба бойынша салынды. Ол 1898 жылғы 6 шілдеде суға түсіріліп, 1899 жылғы 18 мамырда құрылысы аяқталды. Кеме ертесі күні Жапонияға бағытталды және 16 шілдеде Йокосукаға жетті. Капитан Дева Шигето 5 сәуірде оның құрылысын қадағалау және Жапонияға жеткізу үшін тағайындалды. Ол Жапонияға келгеннен кейін капитан Накаяма Нагаакимен қызметтен босатылды. Келесі жылы Токива Қытайдағы Боксерлер көтерілісі кезінде жапон әскерлеріне көмек көрсетті.

Ресей-жапон соғысы

1903 жылдың шілдесінде, кейін Сыртқы істер министрі болған лейтенант Кичисабуро Номура кемеге тағайындалды. Кеме 1904 жылдың тамызында Ульсан шайқасынан кейін қайтып келгенге дейін осы қызметте болды. Капитан Шигетаро Йосимацу 1904 жылдың 18 қаңтарында «Токива» кемесінің басқаруын өз қолына алды. Бірнеше аптадан кейін орыс-жапон соғысы басталғанда, кеме 2-ші флоттың 2-ші дивизиясына бекітілді. Ол 1904 жылдың 9 ақпанында Порт-Артур шайқасына қатысты, онда вице-адмирал Того Хейхачиро Тынық мұхиты эскадрильясының ресейлік кемелеріне Порт-Артурдың сыртында шабуыл жасады. Того өзінің эсминецтерінің түнгі шабуылының сәтті болуын күткен, орыстардың жағдайы нашарлап, дезорганизацияға ұшыраған деп болжаған, бірақ олар шаңқаудан осы жылдам қалпына келтіріп, шабуылға дайындық жасады. Жапондық кемелерді жағалауда күзетіп жүрген және ресейліктерді ескерткен «Боярин» ресейлік қорғалған крейсері байқады. Того ресейлік жағалау қорғанысына негізгі қару-жарағымен шабуыл жасап, кемелермен екінші қатарлы қаруларымен қақтығысуды жөн көрді. Жапондық 8 және 6 дюймдік зеңбіректер ресейлік кемелерге көп зиян келтірмегендіктен, отты бөлу дұрыс шешім болмады. Екі тараптың да көптеген кемелері зардап шеккенімен, ресейліктердің қазасы шамамен 150 адамды құрады, ал жапондықтар Тогоның жұмысынан босатылуына дейін шамамен 90 адам қаза тауып, жарақат алды. Наурыздың басында «Токива» 2-ші дивизиядан бөлініп, контр-адмирал Деваның 3-ші дивизиясына қосылды. 10 наурызда «Токива» және қорғалған крейсер «Читосе» мүгедек ресейлік эсминец «Стерегущийді» қолға түсіруге тырысты, бірақ жағалау қорғанысынан қатты отқа ұшырап, кері шегінді, бірақ жараланған экипаж мүшелерін құтқаруға үлкерді. Того 13 сәуірде вице-адмирал Степан Макаровтың флагманы, «Петропавловск» ресейлік жауынгерлік кемесін қоса, Ресейдің Тынық мұхиты эскадрильясының бір бөлігін сәтті тартып алды. Бұл оқиға кезінде «Токива» Тогоның жауынгерлік кемелеріне қарсы шабуылға түсіп, соғыс кемелерінен бұрын келген ресейлік крейсерлерге қарсы шабуыл жасады. Макаров жапондық бес жауынгерлік кемені байқағаннан кейін Порт-Артурға қайтып, оның флагманы жапондықтар жаңадан орнатқан мина өрісіне түсті. Кеме жарылғыш заттардың бірі жарылғаннан кейін екі минуттан аз уақыт ішінде батып, Макаров 677 қаза тапқандардың бірі болды. Бұған қоса, «Победа» ресейлік жауынгерлік кемесі минадан зақымдалды. «Токива» бірнеше күннен кейін 2-ші дивизияға қайта қосылды, ал Камимураға сәуірдің ортасында Жапон теңізін жауып, Корея бұғазын қорғау үшін, контр-адмирал Карл Йессеннің басқаруындағы Владивосток тәуелсіз крейсерлік эскадрильясының Тынық мұхиты эскадрильясымен бірігуге тырысуына қарсы бұйрық берілді. Екі бөлімше 24-ші күні қатты тұман кезінде бір-бірін аздап жіберіп алды және жапондықтар Владивостокқа қарай жүріп, онда бірнеше мина өрістерін орналастырды. Дивизия 15 маусымда Окиношима аралының оңтүстігінде бірнеше көлікке шабуыл жасаған ресейлік эскадрильяны ұстап алмады. Ресейліктер 30 маусымда қайтадан шабуылға шықты, ал Камимура оларды келесі күні Окиношима маңында ұстап алды. Олар байқалғанда жарық нашарлап бара жатқан еді, ал ресейліктер қараңғыда бұрылыстан шыға алды. 17 шілдеде Джессеннің кемелері Жапонияның шығыс жағалауына қарай бұрылып, Жапон теңізі мен Сары теңізден жапондық күштерді алып тастау үшін жолға шықты. Ресейлік кемелер екі күннен кейін Цугару боғазынан өтіп, Жапонияға бара жатқан кемелерді тұтқындауға кірісті. Ресейлік әскерлерінің Токио шығанағына 24-ші күні келуі Кемелік-теңіз штабының Камимураға Тои Мисаки мысығына, Кюсюға жүзуді бұйыруына себеп болды. Екі күннен кейін оны солтүстікке, Кии арнасына, ал 28-і күні Токио шығанағына жөнелтті. Бас штаб ақыры 30-шы күні Цусима аралына қайтаруға бұйрық берді; сол күні кешке қарай ол Джессеннің кемелері Цугару боғазынан өтіп, 1 тамызда Владивостокқа жеткенін білді.

Ульсандағы шайқас

10 тамызда Порт-Артурдағы кемелер Владивостокқа шығуға тырысты, бірақ Сары теңіз шайқасында кері қайтарылды. Джессенге олармен кездесуге бұйрық берілді, бірақ бұйрық кешікті. Оның үш бронекері – орыс крейсері «Россия», орыс крейсері «Громобой» және орыс крейсері «Рурик» – бу көтеруге мәжбүр болды, сондықтан ол 13 тамызда кешке дейін шықпады. Таң атқанда ол Цусимаға жетті, бірақ Порт-Артур эскадрильясының кемелерін көре алмағандықтан кері қайтты. Аралдың солтүстігіне қарай 58 км жерде Камимура эскадрильясы – төрт заманауи бронекер, жапон крейсері «Ивате», жапон крейсері «Изумо», жапон крейсері «Азума» және «Токива» – күтіп тұрды. Екі эскадрон түнгі уақытта бір-бірін байқамай өтіп, таңертең бағыттарын өзгертті. Бұл жапон кемелерін Ресейдің Владивостокқа қарайтын жолына қойды. Джессен кемелеріне жапондықтарды таңғы сағат 05:00-де байқағанда солтүстік-шығысқа бұрылуға бұйрық берді, олар да сәл жинақырақ бағытпен соңдарынан ерді. Екі тарап та шамамен 05:23-те атыс ашты, қашықтығы шамалы болды. Жапон кемелері ресейлік құрылымның артқы кемесі «Рурикке» отын шоғырландырды. Ол тез арада зардап шегіп, қалған екі кемеден қалып қойды. Джессен қашықтықты арттыруға тырысып, оңтүстік-шығысқа бұрылды, бірақ бұл күннің көтерілуімен орыс артиллерияшыларын соқыр етті және олардың жақтан ату мүмкіндігін жоқ етті. Сағат 06:00-де Джессен Корея жағалауына жету үшін және «Рурикке» эскадрильяға қосылуға мүмкіндік беру үшін 180 градусқа оңға бұрылды. Камимура шамамен 06:10-да соңынан ерді, бірақ солға бұрылды, бұл эскадрильялар арасындағы қашықтықты арттырды. «Азумада» қозғалтқышқа ақаулық туды және жапон эскадрильясы оның ең жақсы жылдамдығына сәйкес баяулады. Атыс 06:24-те қайта басталды, «Рурикке» артқы жағынан үш рет тиді, рульдік бөлімі суға батып, оны қозғалтқыштармен басқаруға тура келді. Оның жылдамдығы төмендеді, япониялық отқа одан да көп ұшырады, ал рулі шамамен 06:40-та солға тұйықталды. Джессен екі кемесін жапондықтар мен «Рурик» арасына қоюға тырысып тағы 180 градусқа бұрылды, бірақ соңғы кеме кенеттен оңға бұрылып, жылдамдығын арттырып, Джессеннің кемелері мен жапондықтардың арасынан өтті. Камимура да 180 градусқа бұрылды, сондықтан екі эскадрон да оңтүстік-шығысқа қарама-қарсы бағыттарда бағытталды, бірақ Джессен тез арада тағы 180 градусқа бұрылды, осылайша олар қарама-қарсы бағыттарда бағытталды. Орыстар үшінші рет 07:45 шамасында «Рурикке» көмектесуге тырысты, бірақ «Россия» өзі өртеніп жатты, оның өрті жиырма минуттан кейін сөндірілді. Камимура «Рурикті» оңтүстікке қарай сағат 08:00-де айналып өтіп, қалған екі орыс кемесінің солтүстікке жетуіне мүмкіндік берді және оларға Владивостокқа кедергісіз жол берді. Осыған қарамастан, Джессен сағат 08:15-те тағы да кері қайтты және «Рурикке» солтүстікке қарай ең жоғары жылдамдықпен бұрылудан бұрын Владивостокқа өз бетінше қайтуға бұйрық берді. Осы уақытта Камимураның екі ескі қорғалған крейсері – жапон крейсері «Нанива» және жапон крейсері «Такачихо» – оңтүстіктен жақындады. Олардың келуі Камимураға барлық бронекерлерімен Джессенді қууға мүмкіндік берді, ал екі жаңа келген «Рурикпен» айналысты. Олар келесі бір жарым сағат бойы орыстармен ұрыс-керіс жүргізді, олардың жылдамдығын «Азуманың» жылдамдығына дейін төмендетуге жеткілікті соққылар берді. Жапониялықтар шамамен 20 шақырымға жақындады, бірақ Камимура кейіннен қашықтықты арттырды. Ол Қытай үкіметі Ресей кемелерін ресми түрде тұтқындағаннан кейін 8 қыркүйекте елге оралды. Қыркүйектің ортасында «Токива» мен «Ивате» 1-ші дивизияға ауыстырылды. Қараша айында крейсер жөндеу үшін Куре әскери-теңіз арсеналына жіберілді. Кеме жөндеуден кейін 2-ші дивизияға қайта тағайындалды, ол 2 ақпанда солтүстікке, Вонсанға, сондағы оккупациялық күшті сүйемелдеу үшін жіберілді. «Токива» 12 ақпанда тағы бір рет жөндеуден өткізу үшін үйге жіберілді. 13 сәуірде 2-ші дивизия, оның ішінде бронекерлер «Изумо» және жапон крейсері «Касуга», Владивосток маңында 715 минаны орналастырған миналық кемелерді сүйреуге жөнелтілді.

Цусима шайқасы

Ресейдің 2-ші және 3-ші Тынық мұхит эскадрильялары 27 мамырда Жапонияға жақындаған кезде, Балтық теңізінен жүзіп келген соң, сол күні таңертеңгісін жапондық патрульдік кемелер оларды байқады, бірақ көріну шектеулі болды және радио байланысы нашар еді. Алдын ала хабарламалар Тогоға кемелерін теңізге шығаруға бұйрық беруге жеткілікті болды. 2-дивизия 11:30 шамасында вице-адмирал Зиновий Рождественский басқаратын ресейлік кемелерді анықтады. Камимура Тогоның соғыс кемелеріне қосылу үшін атысқа түскен кезде шамамен 150 км қашықтықта тоқтады. Токива 14:10-да Того 2-ші Тынық мұхит эскадрильясына атыс ашқанда, дивизиядағы көптеген кемелер сияқты, 14:50-де формациядан шығып, 20 минуттан кейін батқан «Ослябья» ресейлік броненос кемесіне шабуыл жасады. Осы уақытқа дейін ресейлік колонна тәртіпсіздікке ұшырады, ал «Княз Суворов» 15:35 шамасында тұманнан кенеттен пайда болды. Камимураның барлық кемелері оған шамамен бес минут бойы шабуыл жасады, ал «Азума» және «Якумо» жапондық броненос крейсерлері де орыс кемесіне тиімсіз торпедалар атып, шабуылға қатысты. 17:30-дан кейін Камимура дивизиясын орыс крейсерлерінің кейбіреулерін жеміссіз қууға жетектеді, Тогоның соғыс кемелерін өз күшімен әрекет етуге қалдырды. Ол шамамен 18:03-та қуғынды тоқтатып, Тогоға қайта қосылу үшін солтүстікке бұрылды. Оның кемелері 18:30 шамасында ресейлік колоннаның артқы бөлігін байқап, қашықтық жақын келгенде атыс ашты. Ресейлік кемелерге ешқандай әсер етпеді, 19:30-да атысты тоқтатып, түскен қараңғыда 20:08-де Тогоға қосылды. Келесі күні таңертең қалған ресейлік кемелер анықталды, жапондық кемелер 10:30 шамасында атыс ашты, ресейлік кемелердің тиімді жауап бере алатын қашықтығынан тыс қалып қойды. Контр-адмирал Николай Небогатов өзінің кемелерін тапсыруға шешім қабылдады, өйткені ол жауап беруге немесе қашықтықты жабуға мүмкіндік таппады. Шабуыл барысында Токиваға бір үлкен және жеті кішкентай снаряд тиді, олардың көпшілігі 75 миллиметрлік снарядтар еді. Олар аз ғана зиян келтірді, бірақ бір экипаж мүшесі қаза тауып, он төрт адам жарақат алды. 14 маусымда капитан Имай Канемаса кеме басқаруын өз қолына алды. 1910 жылы Токиваның қазандықтары Миябара су түтік қазандықтарымен ауыстырылды, ал оның алты дюймдік зеңбіректер жапондық өндірістің үлгілерімен алмастырылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Кеме 1914 жылғы 2 қазанда Сасебоға қайтып оралғанға дейін Цинтао шайқасының бастапқы кезеңдеріне қатысты. Келесі айда Токива неміс саудалық рейдерін іздеуге дайындық үшін Сингапурге жіберілді, бірақ неміс кемесі миссия басталмас бұрын батып кетті. 1916 жылғы 1 қыркүйекте, кеме Жапон императорлық теңіз академиясының 44-шы сыныбының курсанттарымен Калифорния, Гавайи және Оңтүстік теңіз аралдарына оқу круизіне 5 сәуірде Якумомен бірге шығуға дайындық мақсатында Оқу эскадрильясына бекітілді. 17 тамызда елге оралғаннан кейін, 25 тамызда Оқу эскадрильясынан босатылып, қазан айында неміс саудалық рейдерлерінен кемелерді қорғау және АҚШ Теңіз күштерінің күштерін Атлантикаға қайта орналастыруына мүмкіндік беру үшін Гавайидегі Гонолулуға жіберілді. Токива 1918 жылғы 10 тамызда Оқу эскадрильясына қайта бекітілді және келесі оқу круизіне дайындық үшін үйге оралды, ол 1919 жылғы 1 наурызда Оңтүстік Азия мен Австралияға, ал 1919 жылғы 24 қарашада Азумамен бірге Сингапур, Оңтүстік-Шығыс Азия, Суэц каналы және Жерорта теңізіне бағытталды. 1920 жылғы 20 мамырда елге оралғаннан кейін, 4 маусымда кеме Оқу эскадрильясынан босатылды.

Тынық мұхит соғысы

1941 жылдың 9 және 10 желтоқсанында «Токива» мен 19-шы дивизияның басқа миналаушылары Гилберт аралдарындағы Макин мен Тараваға оккупациялық күштерді тасымалдаған екі әскер тасымалдау кемесін сүйемелдеді. 1942 жылдың қаңтар айында кеме «R» операциясына (Рабаул мен Кавиенгтің басып алынуына) қатысып, содан кейін Кваджалейн атолына оралды. 1942 жылдың 1 ақпанында «Энтерпрайз» әуе кемесінен келген американдық ұшақтардың шабуылынан зақымданып, жөндеуге Сасебоға қайта оралды. «Токива» 14 шілдеде Трукқа оралды және 19 тамызда Макин шабуылынан кейін Макин атолын қайта басып алуға жіберілген жапондық күштер тобына қосылды. 1945 жылдың 9 тамызында АҚШ-тың 38-ші жедел әскерлік тобының ұшақтарымен жасалған әуе шабуылында «Токива» тікелей бомба соққысынан және тағы төрт жақын маңдағы жарылыстан қатты зақымданып, жағаға тірелді. 1945 жылдың 30 қарашасында «Токива» әскери-теңіз тізімінен шығарылды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, кеме 1947 жылдың 5 сәуірінде судан көтеріліп, Хоккайдоның Хакодате қаласына сүйретіліп, 1947 жылдың тамыз-қазан айларында металл терісінен айырылды.