Кіріспе

Ситула (көпшесі situlae) – латын тілінен алынған «бұғаз» немесе «шайқау» деген мағынаны білдіретін сөз. Археология мен өнер тарихында бұл бронза дәуірінен орта ғасырға дейінгі әртүрлі әсем бұғаз пішіндес ыдыстарды, әдетте жоғарғы жағында тұтқасы барларды атау үшін қолданылады. Барлық түрлері жоғары безендірілген болуы мүмкін, ең көп таралғаны – ыдыстың айналысына орналасқан жолақтар немесе фриздердегі бейнелер. Қоладан жасалған, безендірілген темір дәуірінің ситулалары этрус өнерінің ерекше белгісі болып табылады. Бұл стиль солтүстік Италияның, Словенияның және іргелес аймақтардың кейбір мәдениеттеріне тарады, онда «ситула мәдениеті» және «ситула өнері» сияқты терминдер қолданылады. Ситула – бұл сондай-ақ, кейбіреулері өте әдемі суреттелген қасық пішіндес ежелгі грек вазаларының түрлері. Практикалық мақсатта қолданылатын керамикалық ситулалар да табылады, ал кейбіреулері күміс немесе басқа материалдардан жасалған, мысалы, Венециядағы Сан-Марко шіркеуіндегі екі шыны ыдыс. Ежелгі Египет және Таяу Шығыс пішіндері әдетте тік түбіне ие, сондықтан оларды тіреуге немесе жанына қоюға болады. Кең пішін – бұл еуропалық өнертабыс, ол алғаш рет Еуропаның қола дәуірінде пайда болды.

Еуропаның қола дәуірі

Бронзалық ситулалар – қола дәуірінің соңында Орталық және Оңтүстік Еуропаның бір бөлігін билеген Урнфилд мәдениетінің маңызды ерекшелігі болды. Олар көбінесе құс басы пішініндегі онбас протомалары бар күн қайықтарының схемалық бейнелерін қамтыды, бұл "күн құсы кемесі" мотиві ретінде белгілі.

Темір дәуірі Еуропа

Типтік темір дәуірі ситулалары бронзадан жасалған, этрус зираттарында табылған құю ыдыстарының түрлері, Эсте мәдениеті (мысалы, Ситула Бенвенути) және көршілес Голасекка мәдениеті, сондай-ақ Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропаның Холштат мәдениетінің шығыс аймағында кездеседі. Бұл жерде олардың ерекше стилі бар, көбінесе тұтқасы жоқ; Ваче ситуласы – словениялық үлгі. Олардың қабырғалары әдетте сыртқа қарай еңкейеді, содан кейін иық тұсында өткір бұрылыс жасап, Этруриядан тыс жерлерде қысқа, тар мойынға ие болады. Пішіні Францияда табылған 5 ғасырлық Бассе Юц флагондары сияқты, солтүстікке көшірілген, тар тұмсықты этрус пішінімен ұқсас. Олар көбінесе ыдыстың айналасында орналасқан бірнеше фигуралар тобымен әсемделген. Оларда тұтқалары болуы немесе болмауы мүмкін, кейде қақпақтары да кездеседі. Көптеген ситулалар бірнеше жақтан құрастырылып, түйреуіштермен бекітілген. Этруск үлгілері б.з.д. 7 ғасырында кең таралған, бірақ одан кейін де жалғасты. Олар түрлі материалдардан жасалған, мысалы, қыштан, қоладан және кейде күмістен. Пания ситуласы – ерекше сәнді этрус үлгісі, ол азудан жасалған, ал Бокхорис вазасы – этрус зиратынан табылған египеттік керамикалық бұйым. Эсте және Холштат үлгілері кейінірек жасалған, ал словениялық өндіріс 5 ғасырда сапасының ең жоғары деңгейіне жеткен, шамамен б.з.д. 400 жылға дейін, Холштат дәуірінің көп бөлігінде аяқталғаннан кейін де. Кейбіреулерінде күл табылды, бірақ олар негізінен тойларда қолданылатын сәнді ыдыстар болған. Словенияда көптеген Холштат ситулалары табылды, олардың көп бөлігі (19 дана) Төменгі Карниоладағы Ново-Место ауданында кездеседі, осы себепті бұл жер "Ситула қаласы" деп аталды. Иллириялық Япод тайпасы жасаған Япод жерлеу ыдыстары – бұл стильдің б.з.д. 5 ғасырындағы Боснияға дейінгі кеңеюі. Кейінгі этрус және римдік стильдердегі ыдыстар негізінен қисық пішінге ие, жоғарғы бөлігі тік, аузы кең және иықтары жоқ, бірақ кейде жиегі шығыңқы болады. Олар жуу және шомылу сияқты әртүрлі мақсаттарда қолданылған. Әшекейлер көбінесе қабырғалардың жоғарғы бөлігінде шоғырланған.

Ситула өнері

Ситула өнері грек мотивтерінің этрусктар арқылы солтүстікке қарай, Ла Тене мәдениетіне қарай батысқа қарай өтетін аймақтар арқылы таралуының маңызды құралы болды. Рут және Винсент Мегаудың айтуынша, "ситула өнері өмірді еркек көзқарасымен бейнелейді, онда әйелдер қызметшілер немесе сексуалдық объектілер ретінде көрсетіледі; адамдар бейнеленген көріністердің көп бөлігі ситулалардың өзі қатысқан тойлар, аң аулау немесе соғыс сахналарынан тұрады". Осыған ұқсас көріністер басқа ыдыс нысандарымен қатар, қола белбеу жалақтарында да кездеседі. Жануарлар шерулері, ерте мысалдарға тән, немесе адамдар бейнелері Таяу Шығыс және Жерорта теңізінен алынған, ал Нэнси Сандарс бұл стильдің "шеберлер мен олардың кәсібінің темпераментіне тым қайшы келетін, өнершінің ыңғайсыз жағдайда жұмыс істегенін көрсететін өрескелдігін" байқайды. Еуропада табиғи түрде пайда болған бұрынғы стильдермен салыстырғанда, "ситула өнері әлсіз және кейде ескірген", және "мәні бойынша Еуропаға жатпайды". Бенвенути ситуласынан басқа, ерлердің шашы жоқ, "күлкілі бас киімдері, кішкентай денелері және үлкен бас сүйектері" бар, бірақ көбінесе жағымды көңіл-күймен бейнеленген. Benevenuti ситуласының ерекшелігі – ол нақты бір оқиғаны көрсететіндей.

Изистің атрибуты

Бұл термин басқа өнер түрлеріндегі кейіпкерлер көтеріп жүрген шелектерге де қолданылады; Плутарх және басқа да дереккөздер бойынша, бұл Изис құлқынының белгісі болған, ол өзі жиі басқа пішінді, дөңгелек түбі бар, кейде қақпақты (қасиетті Ніл өзенінен суы бар) шелек алып жүретіні көрсетілген. Бұл дөңгелек пішін, көбінесе төменгі жағында "сомыр" немесе "шығыршық" бар (төмендегі Луристан мысалына қараңыз), әйелдің кеудесін бейнелейтін болған деп саналады. Мұндай шелектерді құлшынып ғибадат ететін адамдар ғибадатханаларға құрбандық ретінде де сыйлаған.

Христиандық ситула

Ерте ортағасырлық situlae, кейде aspersoria (бірлік: aspersorium) деп аталатын, христиандық литургиялық заттар, әдетте қоладан жасалған, тік қабырғалы және тұтқасы бар, киелі су сақтау үшін қолданылған. Аспергиллийді ситулаға малып, қауымға немесе басқа да заттарға шашыратын су жиналған. 10 ғасырдан бері сақталған төрт зәулім пішінделген піл сүйегінен жасалған үлгілер белгілі: 920 жылғы Базилевский ситуласы, қазірде Виктория және Альберт мұражайында сақталуда, ол Мәсіхтің өмірінен екі деңгейде он екі эпизодты бейнелейді (онда Яһуда Искариоттың өкінішпен, ғибадатхана еденіне отыз күміс монетасын лақтырған сияқты сирек кездесетін суреттерінің бірі бар), шамамен 980 жылға жататын Милан кафедральдік соборындағы "Готофредо ситуласы", Аахен кафедральдік қазынасындағы және Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайындағы үлгілер. Бәрі Отондық сарай ортасынан шыққан: бір жазуда архиепископ Готфредтің императордың келуін күтіп, Милан үлгісін сыйға тартқаны айтылған, бұл туралы Лондон үлгісінде де еске салынған, ол мүмкін соған ұқсас шеберханада жасалған. Ең соңғы және ең әсем үлгі – Аахендегісі, ол қымбат тастармен әшекейленген және папа мен архиепископтардың айналасында таққа отырған императорды бейнелейді. Бұл шамамен 1000 жылы Трирде жасалған болуы мүмкін.

Еуропадан тыс жерлерде

Бұл термин басқа мәдениеттердің де ұқсас ыдыстарына қолданылуы мүмкін, әсіресе ежелгі Таяу Шығыс, Қытай және Вьетнам елдерінен. Ислам өнерінде де қоладан жасалған ванна шелектері кездеседі, мысалы, Эрмитаж мұражайындағы 12 ғасырлық парсы Бобринский шелегі.