Кіріспе

Мануэль Де Лакунза, С. Ж. (19 шілде 1731 – шамамен 18 маусым 1801) – иезуит діни қызметкері. Ол Киелі кітаптың пайғамбарлықтарын түсіндіруге арналған негізгі еңбегінде «Мессияның ұлылықпен және даңқпен келуі» деген атпен Хуан Жосафат Бен Езра псевдонімін қолданды.

Өмірбаян

Карлос пен Жозефа Диаздың ұлы, Лима мен Чили арасындағы отарлық саудамен айналысқан бай саудагерлердің ұлы Мануэль 1747 жылы Иса қоғамына (иезуиттерге) кірді. Әдеттегі иезуиттік білімнен кейін 1766 жылы дін қызметкеріне бекітілді, бірақ Чили астанасындағы Pontificia Universidad Colegio Máximo de San Miguel-де грамматика пәнінің мұғалімі болып жұмыс істеді, онда ол мінберде сөйлей білуімен белгілі болды. 1767 жылы Испания королі Карл III Испаниядан және оның иеліктерінен (Оңтүстік Американы қоса) иезуиттерді қуды, ал Лакунза алдымен Кадис қаласына (Испания), содан кейін Италияның орталық бөлігіндегі Болоньяға жақын орналасқан Имола қаласына, басқа чилилік иезуиттермен бірге паналады. Карл егер иезуит өзін қорғаса немесе осы қадамды сынаса, жылына 100 пиастр көлеміндегі жәрдемақысын тоқтатумен қорқытты. Лакунзаның жер аударылған дін қызметкері ретіндегі өмірі Рим папасы Клемент XIV-нің Dominus ac Redemptor атты жарлығын шығарғаннан кейін қиынға түсті, бұл жарлық иезуиттерге қасиетті обрядтарды өткізуге тыйым салды, олар үшін ақы төленді. Сонымен қатар, Чилидегі оның отбасы қиын жағдайға түсті және Лакунзаға үміт еткен қаржылық көмек азая бастады. Осы кезеңде Лакунза шіркеу әкелерінің еңбектерін, содан кейін Киелі кітаптағы пайғамбарлықтарды зерттеуге кірісті. Ол қол жетімді барлық түсіндірмелерді оқыды және 1779 жылдан кейін өзінің зерттеуін тек Киелі кітаптармен шектеді. Басқа жер аударылған иезуиттермен бес жыл бірге тұрғаннан кейін Лакунза Имоланың шетіндегі үйге көшіп, жалғыз өмір сүрді, оның хаттарында "жақсы мулат" деп аталатын құпия адамнан басқа. Осы уақытта оның иезуит әріптестері оны "дүниеден безген, қарапайым өмір салған, тіпті адамға қажетті жайлылықтан да бас тартқан, зерттеуге талмай еңбек еткен адам ретінде сипаттады, оның осы қасиеттері баршаның құрметі мен таңдануын тудырды". 1773 жылы Лакунза тағы бір қайғыға ұшырады, "Dominus ac Redemptor" бұйрығымен папа иезуит орденін таратып жіберді, Франция мен Испания Папа мемлекеттеріне, "Қасиетті Петірдің мүлігіне" қауіп төндіргендіктен, олар аумақтық жеңілдіктер ұсынды. Осылайша, бұйрық бойынша Лакунзаның мәртебесі секулярлық мәртебеге төмендетілді. Осы жағдайлармен қатар, оның теологиялық және Киелі кітапты зерттеуі Лакунзаны жақын болашаққа қатысты мыңжылдық көзқарасқа ие болуына әкелді. Оның дамып келе жатқан идеялары алғаш рет Оңтүстік Америкада кеңінен таралған "Анонимді мыңжылдық" деп аталатын 22 беттік трактатта жарияланды (Лакунза бұл басылымға рұқсат бермегені және оған ренжігені туралы куәліктер бар). Бұл трактат, әсіресе Буэнос-Айресте, қызу пікірталас тудырды. Лакунзаның қарсыластары оны инквизицияға шағымдады, ол кітапшаға тыйым салды. 1790 жылы Лакунза өзінің басты еңбегінің үш томдығын аяқтады, ол "Мессияның салтанатты түрде келуі" (La venida del Mesías en gloria y majestad) деп аталды. Оның еңбегі жарық көруіне және жауларынан қорғалуына патшалық қолдаудың ең сенімді кепілдігі екенін білген ол испан әкімшілігінен мақұлдау алуға көп рет тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Алайда оның кітабы Испанияда және бүкіл Оңтүстік Америкада қолжазба түрінде таралды. Сол жылы кітап испан соттарында айыпталып, 1819 жылдың 15 қаңтарында испан инквизициясы кітапты таратудан алып тастауға бұйрық берді. 1821-1822 жылдары Мексикада, 1825 жылы Парижде және 1826 жылы Лондонда тағы да басылымдар жарық көрді. 1824 жылдың қыркүйегінде папа Лео XII оны тыйым салынған кітаптар тізіміне енгізді. Кітапқа қарсы шыққандар Лакунзаның идеялары консервативті және белсенді дін қызметкерлері арасында қаншалықты тартымды екеніне ерекше алаңдады. 1824 жылы Мадридте Лакунзаның кітабын айыптаған кітапша "Жұртты жұмыстың азғыруынан сақтау үшін ескертулер" деген тақырыппен жарық көрді. Кітап Лондонда жарық көргеннен кейін, Пресвитериан шіркеуінен шығарылғаннан кейін Католик-апостолдық шіркеуін құрған Эдуард Ирвинг атты дін қызметкері Лакунзаның еңбегімен танысты. Ол испан тілін үйренуге кірісіп, босқын испан офицеріне сабақ беруге рұқсат берді. Лакунзаның еңбегіне қатты әсерленген ол 1826 жылдың жазында оны ағылшын тіліне аударды. 1827 жылы оның екі томдық аудармасы "Мессияның салтанатты түрде және даңқтап келуі" деген атпен жарық көрді.

Лакунзаның идеялары

Лакунза өзінің "жай ғана қызығушылық емес, ең үлкен қызығушылық тудыратын" "жаңа жаңалықтар" ашқанына сенді. Осы "жаңа жаңалықтардың" біріншісі: "Менің пікірімше, әлем – яғни Құдай жаратқан материалдық денелер немесе аспан денелері (біз өмір сүріп жатқан жер шары да олардың ішінде) аяқталуы керек емес, немесе ол туған хаосқа немесе ешнәрсеге қайтуы керек емес". Ол әлемнің ақырында жер отқа өртеніп кетеді деген кең таралған сенімге қарсы шықты. Католик Киелі кітабында ғана кездесетін, бірақ протестанттық Киелі кітабында жоқ Сүлейменнің даналығынан үзінді келтіріп, былай деді: "Біздің жер шарындағы және жер шарындағы барлық нәрсені, тіпті жер шарының өзін өртеп, жалмап қоятын жалпы от қалай болуы мүмкін? Өйткені Киелі кітапта былай делінген: «Содан кейін дұрыс нысаналы найзағайлар шығады, және бұлттардан, жақсы тартылған садақтан атылған жебедей, белгіге ұшады» (Даналық 21)". Екіншіден, Лакунза Киелі кітаптағы "заманның соңы" және "әлемнің соңы" деген сөздер екі түрлі уақытты білдіреді деген қорытындыға келді. Ол "заманның соңы" немесе "Иеміздің күнін" адамзат тарихының бір кезеңінің соңы деп түсіндірді, ол Мәсіхтің келуімен және Оның жердегі патшалығының басталуымен аяқталады. Сол кезде тірілер сотталады, яһудилер сенімге қайта оралады, содан кейін әділдік пен бейбітшілікпен мың жылдық билік үшін жаңа қоғам құрылады. "Эль Терино (өте білімді автор) Оның сөздері: «Бірақ ол әлемнің соңында, барлық яһудилердің Мәсіхке толыққанды қайта оралуымен толықтай орындалады». Бұл білімді адамның айтқандары мен айтқандарым мәні жағынан бірдей, тек мен осы заманның соңынан кейін, ол себепсіз "әлемнің соңында" деп санайтын оқиғаны орналастырамын. Осы үлкен оқиғамен бірге, барлық жазбаларда айтылғандай, сіз осы заманның соңында, яғни Иеміздің осы заманның соңы деп жиі атаған адамдар күнінің соңында кездесесіз; және осы күнден кейін сіз Иеміздің күнін, болашақ заманды, Құдайдың патшалығын, жаңа жерді және жаңа аспанды, онда әділдік, бейбітшілік, сүйіспеншілік және бірлік, бір сенімде, бір құлшылықта, бір заңдар мен әдет-ғұрыптарда, бүкіл жер бетіндегі барлық халықтар, рулар мен отбасылар арасында тілдің бірлігі болады, табасыз". "Әлемнің соңы" өлгендердің қайта тірілуімен және Соңғы Сотпен белгіленсе, бұл оқиға Мәсіхтің бейбітшілікпен билік ететін мың жылдық патшалығынан кейін болады, сонда айдаһар босатылады, халықтар тағы да адастырылады, содан кейін аспаннан от түсіп, айдаһарды, аңды және жалған пайғамбарды "от көлінде" (Аян 20:9,10) жағып жібереді. Осыдан кейін, Аян 22:11-де сипатталғандай, Құдайдың тағы алдында "екінші өлімнің соңғы үкімі" орындалады. Сол жерде «тақтың және үстінде отырған Әміршінің ұлылығы, салтанаты, шексіз билігі, Оның алдында және Оның көз алдында көк пен жер, жердегілер және ондағылардың бәрі қашып, жасырынады» делінген. Лакунзаның айтуынша: «Егер Аян кітабының XX тарауы сөзбе-сөз түсінілсе, онда Иса Мәсіхтің өзі барлық қасиеттілерімен бірге Иерусалимде жер бетіндегі барлық әлемді мың жыл бойы билеуі керек. Олай болса, осы құпияның жеке мән-жайларының арасында, мен білмейтін және түсіне алмайтын бір ғана нәрсе бар, ол – осы құпияның толыққанды орындалатын уақыты. Менің ойымша, бүкіл құпия, немесе бұл бір нәрсе, Адам атаның ұрпақтарының қайта тірілуі, соңғы сот, соңғы үкім және осы соңғы үкімнің орындалуы, Иеміз Иса Мәсіхтің салтанатты ұлылықпен және мәртебемен келуінің табиғи күнімен бірге орын ала алмайды; өйткені бұл идея Жақияның мәтініне [Аян кітабында] айқын және анық қайшы келеді».

Лакунзаның антихристті анықтау туралы ұстанымы

Лакунзаның Киелі кітап пайғамбарлығын түсіндіруі оны "Иеміздің күніне" дейінгі кезеңде католик шіркеуінде жолдан таюшылық болады деп сенуге мәжбүр етті, бұл оны жалпы жүйенің бөлігі етеді, оны ол антихрист деп атады, себебі шіркеулер арасында ілімде жалпы құлдырау болады, соның салдарынан моральдық жолдан таюшылыққа ұшырайды. Осы мағынада антихрист – "сол рухпен қозғалған көптеген адамдардан тұратын адамгершілік антихристтік дене", ол "Мәсіхтің денесіне және Мәсіхтің өзіне қарсы соғысу үшін бірігетін жеті жалған діннен тұрады" – бұл оның Аян 13:1-ді жеке түсіндіруіне сәйкес келеді. "Мессияның Ұлылық пен даңқпен келуі" кітабында Лакунза антихрист туралы өз көзқарасын – антихрист шіркеулердегі жалпы моральдық құлдырау екенін – сол кездегі "барлығына таныс" көзқараспен салыстырды: "Бұл антихрист барлық жерде патша немесе ең қуатты монарх ретінде танылған. Ол өзінің тегін яһудилерден, Дан тайпасынан алады, өзін Мәсіх деп жариялайды және оның даңқы тез таралып, яһудилер әлемнің барлық жерінен, барлық тайпалардан оған қосылып, қызмет етуді ұсынатын көптеген керемет істер жасай бастайды. Антихрист Иерусалимді жаулап алғаннан кейін, ол қалған жерді оңай жаулап алады. Бұл ең жаман және ең төмен яһудидің амбициясы, бүкіл жердің әмбебап патшасы болуға қанағаттанбайды, бірақ ол өзін бүкіл жердің жалғыз Құдайы етіп жасайды. Содан кейін Иса Мәсіх шіркеуіне ең қорқынышты, ең қатыгез қудалау басталады, ол үш жыл мен жарты жылға соқады. Оның өлімінен кейін шіркеу және бүкіл әлем тыныс ала бастайды, бәрі толыққанды тыныштыққа және әмбебап қуанышқа оралады. Тауларда жасырынған епископтар өздерінің дін қызметкерлерімен және ерікті түрде жер аударылған басқа да христиан отбасыларымен бірге оралып, өздерінің шіркеулерін қайта жасайды. Осы уақытта яһудилер, жалпыға бірдей конверсия рухына сәйкес, дінге қайта оралады". Бұл көзқарас – антихрист яһуди болатын адам – алғаш рет XVI ғасырдың соңында иезуит Франсиско Рибера қалыптастырған болса да, бұл антихристтің кім екендігі туралы әмбебап көзқарас емес еді, өйткені осы уақытқа дейін протестанттар оны мүлдем қабылдамады. "1540 жылы баск рыцары Игнатий Лойола және бірнеше ізбасарлары Папа Пий III-тен протестанттық нанымдарға зияткерлік шабуыл жасау үшін иезуиттер орденін құруға рұқсат алды, олар протестанттық нанымдарға зияткерлік шабуыл жасау үшін соққы әскерін ұсынатын еді. Рим куриясы апокалиптикалық нәрселерге дәстүрлі Августиндік тынышталуын сақтаған кезде, иезуиттерге реформаторлар осы салада таңғажайып осал екендігі туралы ой келді. Егер олар Лютер, Цвингли және Кальвин Апакалипсис кітабын елемегенін көрсете алса, олар протестанттардың аяғының астындағы жерді кесіп тастап, өздерін Киелі жазбалардың қорғаушысы ретінде көрсете алады. Олардың басты міндеті – антихрист пен папалық биліктің арасындағы байланысты бұзу еді. 1580 жылдары испан иезуиті Франсиско Рибера Аянға түсініктеме жасауды бастады, ол Киелі кітап пайғамбарлықтарының "тарихи" протестанттық талдауына қарсы шықты. Ол сөзбе-сөз мыңжылдықты тастап, Даниялдың "бір уақыт, екі уақыт және жарты уақыт" деген сөздеріне тоқталды. Егер "бір уақыт" бір жылды білдірсе, онда кезең үш жарым жылға, яғни 1260 күнге тең болады. Даниялды Аян кітабынан ажыратып, ол тек Жоханның [Аян кітабындағы] алғашқы үш тараудағы қауымдарға жазған хаттары ғана өткенде болған оқиғаларға қатысты деп дәлелдеді. Қалғандары болашақта және алдағы үш жарым жыл ішінде жүзеге асады. Паптық билік уақытсыз болғандықтан, антихрист әлі келмеген, бір ғана, анықталатын адам болуы керек. Батыс және Шығыс шіркеу аталарынан үзінді келтіріп, Рибера бұл жойғыш Иерусалимде пайда болатын, Сүлейменнің ғибадатханасын қайта тұрғызатын, яһуди халқының ғибадат етуін қабылдайтын және үш жарым жыл бойы қорқынышты мерзімде билік жүргізетін яһуди болатынын айтты. Бұл антихрист ақырында құдайлық билікті талап етіп, дүниені жаулап алады, ал барбарлық нәсілдер түріндегі шегірткелер адамзат нәсілін бүлдіреді. Қауым далаға қашып бара жатқанда, алты көктегі кернейлер соғылады, соңғысы Азаптың соңынан кейін, Мәсіхке қарсы өлімнен кейін. Протестанттар қатты абыржығанмен, Рибераның апокалиптикалық көрінісі Ватиканның бірден қолдауына ие болмады. Ол өз уақытында паптік билікті "илаһи ілімнің анасы, католик дінінің тірегі және қасиеттіліктің куәсі" деп сипаттағанмен, ол оның бұрын Бабылдың жезөкшесі болғанын мойындады және заманның соңында оның опасыздық жасайтынын болжады. Исаия дінінің әлі де құрметке ие кардиналары Белармин Ребераның жеке яһудилер антихристінің және үш жарым жылдық азаптың негізгі тұжырымдарын католик теологиясының негізгі ағымына енгізуге кірісті. Рим шіркеуін...