Кіріспе
Мануэль Де Лакунза, С. Ж. (19 шілде 1731 – шамамен 18 маусым 1801) – иезуит діни қызметкері. Ол Киелі кітаптың пайғамбарлықтарын түсіндіруге арналған негізгі еңбегінде «Мессияның ұлылықпен және даңқпен келуі» деген атпен Хуан Жосафат Бен Езра псевдонімін қолданды.
Өмірбаян
Карлос пен Жозефа Диаздың ұлы, Лима мен Чили арасындағы отарлық саудамен айналысқан бай саудагерлердің ұлы Мануэль 1747 жылы Иса қоғамына (иезуиттерге) кірді. Әдеттегі иезуиттік білімнен кейін 1766 жылы дін қызметкеріне бекітілді, бірақ Чили астанасындағы Pontificia Universidad Colegio Máximo de San Miguel-де грамматика пәнінің мұғалімі болып жұмыс істеді, онда ол мінберде сөйлей білуімен белгілі болды. 1767 жылы Испания королі Карл III Испаниядан және оның иеліктерінен (Оңтүстік Американы қоса) иезуиттерді қуды, ал Лакунза алдымен Кадис қаласына (Испания), содан кейін Италияның орталық бөлігіндегі Болоньяға жақын орналасқан Имола қаласына, басқа чилилік иезуиттермен бірге паналады. Карл егер иезуит өзін қорғаса немесе осы қадамды сынаса, жылына 100 пиастр көлеміндегі жәрдемақысын тоқтатумен қорқытты. Лакунзаның жер аударылған дін қызметкері ретіндегі өмірі Рим папасы Клемент XIV-нің Dominus ac Redemptor атты жарлығын шығарғаннан кейін қиынға түсті, бұл жарлық иезуиттерге қасиетті обрядтарды өткізуге тыйым салды, олар үшін ақы төленді. Сонымен қатар, Чилидегі оның отбасы қиын жағдайға түсті және Лакунзаға үміт еткен қаржылық көмек азая бастады. Осы кезеңде Лакунза шіркеу әкелерінің еңбектерін, содан кейін Киелі кітаптағы пайғамбарлықтарды зерттеуге кірісті. Ол қол жетімді барлық түсіндірмелерді оқыды және 1779 жылдан кейін өзінің зерттеуін тек Киелі кітаптармен шектеді. Басқа жер аударылған иезуиттермен бес жыл бірге тұрғаннан кейін Лакунза Имоланың шетіндегі үйге көшіп, жалғыз өмір сүрді, оның хаттарында "жақсы мулат" деп аталатын құпия адамнан басқа. Осы уақытта оның иезуит әріптестері оны "дүниеден безген, қарапайым өмір салған, тіпті адамға қажетті жайлылықтан да бас тартқан, зерттеуге талмай еңбек еткен адам ретінде сипаттады, оның осы қасиеттері баршаның құрметі мен таңдануын тудырды". 1773 жылы Лакунза тағы бір қайғыға ұшырады, "Dominus ac Redemptor" бұйрығымен папа иезуит орденін таратып жіберді, Франция мен Испания Папа мемлекеттеріне, "Қасиетті Петірдің мүлігіне" қауіп төндіргендіктен, олар аумақтық жеңілдіктер ұсынды. Осылайша, бұйрық бойынша Лакунзаның мәртебесі секулярлық мәртебеге төмендетілді. Осы жағдайлармен қатар, оның теологиялық және Киелі кітапты зерттеуі Лакунзаны жақын болашаққа қатысты мыңжылдық көзқарасқа ие болуына әкелді. Оның дамып келе жатқан идеялары алғаш рет Оңтүстік Америкада кеңінен таралған "Анонимді мыңжылдық" деп аталатын 22 беттік трактатта жарияланды (Лакунза бұл басылымға рұқсат бермегені және оған ренжігені туралы куәліктер бар). Бұл трактат, әсіресе Буэнос-Айресте, қызу пікірталас тудырды. Лакунзаның қарсыластары оны инквизицияға шағымдады, ол кітапшаға тыйым салды. 1790 жылы Лакунза өзінің басты еңбегінің үш томдығын аяқтады, ол "Мессияның салтанатты түрде келуі" (La venida del Mesías en gloria y majestad) деп аталды. Оның еңбегі жарық көруіне және жауларынан қорғалуына патшалық қолдаудың ең сенімді кепілдігі екенін білген ол испан әкімшілігінен мақұлдау алуға көп рет тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Алайда оның кітабы Испанияда және бүкіл Оңтүстік Америкада қолжазба түрінде таралды. Сол жылы кітап испан соттарында айыпталып, 1819 жылдың 15 қаңтарында испан инквизициясы кітапты таратудан алып тастауға бұйрық берді. 1821-1822 жылдары Мексикада, 1825 жылы Парижде және 1826 жылы Лондонда тағы да басылымдар жарық көрді. 1824 жылдың қыркүйегінде папа Лео XII оны тыйым салынған кітаптар тізіміне енгізді. Кітапқа қарсы шыққандар Лакунзаның идеялары консервативті және белсенді дін қызметкерлері арасында қаншалықты тартымды екеніне ерекше алаңдады. 1824 жылы Мадридте Лакунзаның кітабын айыптаған кітапша "Жұртты жұмыстың азғыруынан сақтау үшін ескертулер" деген тақырыппен жарық көрді. Кітап Лондонда жарық көргеннен кейін, Пресвитериан шіркеуінен шығарылғаннан кейін Католик-апостолдық шіркеуін құрған Эдуард Ирвинг атты дін қызметкері Лакунзаның еңбегімен танысты. Ол испан тілін үйренуге кірісіп, босқын испан офицеріне сабақ беруге рұқсат берді. Лакунзаның еңбегіне қатты әсерленген ол 1826 жылдың жазында оны ағылшын тіліне аударды. 1827 жылы оның екі томдық аудармасы "Мессияның салтанатты түрде және даңқтап келуі" деген атпен жарық көрді.
Лакунзаның идеялары
Лакунза өзінің "жай ғана қызығушылық емес, ең үлкен қызығушылық тудыратын" "жаңа жаңалықтар" ашқанына сенді. Осы "жаңа жаңалықтардың" біріншісі: "Менің пікірімше, әлем – яғни Құдай жаратқан материалдық денелер немесе аспан денелері (біз өмір сүріп жатқан жер шары да олардың ішінде) аяқталуы керек емес, немесе ол туған хаосқа немесе ешнәрсеге қайтуы керек емес". Ол әлемнің ақырында жер отқа өртеніп кетеді деген кең таралған сенімге қарсы шықты. Католик Киелі кітабында ғана кездесетін, бірақ протестанттық Киелі кітабында жоқ Сүлейменнің даналығынан үзінді келтіріп, былай деді: "Біздің жер шарындағы және жер шарындағы барлық нәрсені, тіпті жер шарының өзін өртеп, жалмап қоятын жалпы от қалай болуы мүмкін? Өйткені Киелі кітапта былай делінген: «Содан кейін дұрыс нысаналы найзағайлар шығады, және бұлттардан, жақсы тартылған садақтан атылған жебедей, белгіге ұшады» (Даналық 21)". Екіншіден, Лакунза Киелі кітаптағы "заманның соңы" және "әлемнің соңы" деген сөздер екі түрлі уақытты білдіреді деген қорытындыға келді. Ол "заманның соңы" немесе "Иеміздің күнін" адамзат тарихының бір кезеңінің соңы деп түсіндірді, ол Мәсіхтің келуімен және Оның жердегі патшалығының басталуымен аяқталады. Сол кезде тірілер сотталады, яһудилер сенімге қайта оралады, содан кейін әділдік пен бейбітшілікпен мың жылдық билік үшін жаңа қоғам құрылады. "Эль Терино (өте білімді автор) Оның сөздері: «Бірақ ол әлемнің соңында, барлық яһудилердің Мәсіхке толыққанды қайта оралуымен толықтай орындалады». Бұл білімді адамның айтқандары мен айтқандарым мәні жағынан бірдей, тек мен осы заманның соңынан кейін, ол себепсіз "әлемнің соңында" деп санайтын оқиғаны орналастырамын. Осы үлкен оқиғамен бірге, барлық жазбаларда айтылғандай, сіз осы заманның соңында, яғни Иеміздің осы заманның соңы деп жиі атаған адамдар күнінің соңында кездесесіз; және осы күнден кейін сіз Иеміздің күнін, болашақ заманды, Құдайдың патшалығын, жаңа жерді және жаңа аспанды, онда әділдік, бейбітшілік, сүйіспеншілік және бірлік, бір сенімде, бір құлшылықта, бір заңдар мен әдет-ғұрыптарда, бүкіл жер бетіндегі барлық халықтар, рулар мен отбасылар арасында тілдің бірлігі болады, табасыз". "Әлемнің соңы" өлгендердің қайта тірілуімен және Соңғы Сотпен белгіленсе, бұл оқиға Мәсіхтің бейбітшілікпен билік ететін мың жылдық патшалығынан кейін болады, сонда айдаһар босатылады, халықтар тағы да адастырылады, содан кейін аспаннан от түсіп, айдаһарды, аңды және жалған пайғамбарды "от көлінде" (Аян 20:9,10) жағып жібереді. Осыдан кейін, Аян 22:11-де сипатталғандай, Құдайдың тағы алдында "екінші өлімнің соңғы үкімі" орындалады. Сол жерде «тақтың және үстінде отырған Әміршінің ұлылығы, салтанаты, шексіз билігі, Оның алдында және Оның көз алдында көк пен жер, жердегілер және ондағылардың бәрі қашып, жасырынады» делінген. Лакунзаның айтуынша: «Егер Аян кітабының XX тарауы сөзбе-сөз түсінілсе, онда Иса Мәсіхтің өзі барлық қасиеттілерімен бірге Иерусалимде жер бетіндегі барлық әлемді мың жыл бойы билеуі керек. Олай болса, осы құпияның жеке мән-жайларының арасында, мен білмейтін және түсіне алмайтын бір ғана нәрсе бар, ол – осы құпияның толыққанды орындалатын уақыты. Менің ойымша, бүкіл құпия, немесе бұл бір нәрсе, Адам атаның ұрпақтарының қайта тірілуі, соңғы сот, соңғы үкім және осы соңғы үкімнің орындалуы, Иеміз Иса Мәсіхтің салтанатты ұлылықпен және мәртебемен келуінің табиғи күнімен бірге орын ала алмайды; өйткені бұл идея Жақияның мәтініне [Аян кітабында] айқын және анық қайшы келеді».
"How can it be a universal fire which burneth up and consumeth every thing without exception upon our globe, and the globe itself, when the scripture saith, 'Then shall the right aiming thunderbolts go abroad; and from the clouds, as from a well drawn bow, shall they fly to the mark – Wisdom 21.'" Secondly, Lacunza concluded that the Biblical expressions "end of the age" and "end of the world" refer to two different times. He understood the "end of the age" or "day of the Lord" as merely the end of a phase of human history that would be closed by the coming of Christ and the beginning of His kingdom on Earth. At this time the living would be judged and the Jews converted, after which a new society would be established for a thousand year reign of justice and peace. "El Terino (a very learned author) His words are these: 'But it shall be fully accomplished towards the end of the world, in the general conversion of all the Jews unto Christ.' That which is here declared and avowed by this learned man, is substantially the same which I say, with this only difference, that I place after the end of the age, the same event which he without any reason pretends to place 'towards the end of the world.' along with this great event announced in almost all the scriptures, you shall likewise find at the end of this present earth, or which is the same, the end of the day of men, which the Lord so frequently called the consummation of this age; and immediately after this day, you shall find that of the Lord, the age to come, the kingdom of God, the new earth and the new heavens, wherein dwelleth righteousness, peace, love, and uniformity in the same faith, in the same worship, in the same laws and customs, a uniformity of language among all the peoples, tribes, and families of the whole earth". While the "end of the world" will be marked by the resurrection of the dead and the Last Judgement, this event would take place after the thousand years of Christ's pacific earthly kingdom, at which the dragon would then be loosed, so that the nations might once again be deceived, at which fire then comes down from heaven and consumes the dragon, the beast and the false prophet in the "lake of fire" (Rev. 20:9,10). After this, the "last judgment, the ultimate sentence" of the "second death" takes place before the throne of God, as described in Revelation 22:11, at which "the greatness, the majesty, the infinite sovereignty of that throne and of the supreme prince who sitteth thereon, before whose presence, and in whose sight the heaven and earth should flee away and hide themselves, with all who dwell, and all are found therein." According to Lacunza:
"If the xxth chapter of the Apocalypse is to be literally understood, Jesus Christ himself with all his saints now risen, ought actually to reign in Jerusalem over the whole orb of the earth, and that for a thousand years It ought then be admitted, that those thousand years of the pacific kingdom of Jesus Christ, being passed into innocence, in goodness, and righteousness, the dragon will once again be loosed, and will return to deceive the whole world What wonder then, if after a thousand years, (or, if you please, a hundred thousand) of righteousness and goodness, the world should once more come to be perverted? Nevertheless, among these individual things pertaining to this very mystery, I find only one which I am not ignorant of, nor can fail to perceive, which is, the circumstance of the time at which the whole mystery shall come to pass. I mean that the whole mystery, or which is the same thing, the resurrection of all the individuals of Adam's race, the last judgment, the ultimate sentence, and the execution of this ultimate sentence, cannot take place immediately upon and in the very natural day of the coming in glory and majesty of our Lord Jesus Christ; because that idea is visibly and evidently repugnant to the text of St. John [in the book of Revelation]."
Лакунзаның антихристті анықтау туралы ұстанымы
Лакунзаның Киелі кітап пайғамбарлығын түсіндіруі оны "Иеміздің күніне" дейінгі кезеңде католик шіркеуінде жолдан таюшылық болады деп сенуге мәжбүр етті, бұл оны жалпы жүйенің бөлігі етеді, оны ол антихрист деп атады, себебі шіркеулер арасында ілімде жалпы құлдырау болады, соның салдарынан моральдық жолдан таюшылыққа ұшырайды. Осы мағынада антихрист – "сол рухпен қозғалған көптеген адамдардан тұратын адамгершілік антихристтік дене", ол "Мәсіхтің денесіне және Мәсіхтің өзіне қарсы соғысу үшін бірігетін жеті жалған діннен тұрады" – бұл оның Аян 13:1-ді жеке түсіндіруіне сәйкес келеді. "Мессияның Ұлылық пен даңқпен келуі" кітабында Лакунза антихрист туралы өз көзқарасын – антихрист шіркеулердегі жалпы моральдық құлдырау екенін – сол кездегі "барлығына таныс" көзқараспен салыстырды: "Бұл антихрист барлық жерде патша немесе ең қуатты монарх ретінде танылған. Ол өзінің тегін яһудилерден, Дан тайпасынан алады, өзін Мәсіх деп жариялайды және оның даңқы тез таралып, яһудилер әлемнің барлық жерінен, барлық тайпалардан оған қосылып, қызмет етуді ұсынатын көптеген керемет істер жасай бастайды. Антихрист Иерусалимді жаулап алғаннан кейін, ол қалған жерді оңай жаулап алады. Бұл ең жаман және ең төмен яһудидің амбициясы, бүкіл жердің әмбебап патшасы болуға қанағаттанбайды, бірақ ол өзін бүкіл жердің жалғыз Құдайы етіп жасайды. Содан кейін Иса Мәсіх шіркеуіне ең қорқынышты, ең қатыгез қудалау басталады, ол үш жыл мен жарты жылға соқады. Оның өлімінен кейін шіркеу және бүкіл әлем тыныс ала бастайды, бәрі толыққанды тыныштыққа және әмбебап қуанышқа оралады. Тауларда жасырынған епископтар өздерінің дін қызметкерлерімен және ерікті түрде жер аударылған басқа да христиан отбасыларымен бірге оралып, өздерінің шіркеулерін қайта жасайды. Осы уақытта яһудилер, жалпыға бірдей конверсия рухына сәйкес, дінге қайта оралады". Бұл көзқарас – антихрист яһуди болатын адам – алғаш рет XVI ғасырдың соңында иезуит Франсиско Рибера қалыптастырған болса да, бұл антихристтің кім екендігі туралы әмбебап көзқарас емес еді, өйткені осы уақытқа дейін протестанттар оны мүлдем қабылдамады. "1540 жылы баск рыцары Игнатий Лойола және бірнеше ізбасарлары Папа Пий III-тен протестанттық нанымдарға зияткерлік шабуыл жасау үшін иезуиттер орденін құруға рұқсат алды, олар протестанттық нанымдарға зияткерлік шабуыл жасау үшін соққы әскерін ұсынатын еді. Рим куриясы апокалиптикалық нәрселерге дәстүрлі Августиндік тынышталуын сақтаған кезде, иезуиттерге реформаторлар осы салада таңғажайып осал екендігі туралы ой келді. Егер олар Лютер, Цвингли және Кальвин Апакалипсис кітабын елемегенін көрсете алса, олар протестанттардың аяғының астындағы жерді кесіп тастап, өздерін Киелі жазбалардың қорғаушысы ретінде көрсете алады. Олардың басты міндеті – антихрист пен папалық биліктің арасындағы байланысты бұзу еді. 1580 жылдары испан иезуиті Франсиско Рибера Аянға түсініктеме жасауды бастады, ол Киелі кітап пайғамбарлықтарының "тарихи" протестанттық талдауына қарсы шықты. Ол сөзбе-сөз мыңжылдықты тастап, Даниялдың "бір уақыт, екі уақыт және жарты уақыт" деген сөздеріне тоқталды. Егер "бір уақыт" бір жылды білдірсе, онда кезең үш жарым жылға, яғни 1260 күнге тең болады. Даниялды Аян кітабынан ажыратып, ол тек Жоханның [Аян кітабындағы] алғашқы үш тараудағы қауымдарға жазған хаттары ғана өткенде болған оқиғаларға қатысты деп дәлелдеді. Қалғандары болашақта және алдағы үш жарым жыл ішінде жүзеге асады. Паптық билік уақытсыз болғандықтан, антихрист әлі келмеген, бір ғана, анықталатын адам болуы керек. Батыс және Шығыс шіркеу аталарынан үзінді келтіріп, Рибера бұл жойғыш Иерусалимде пайда болатын, Сүлейменнің ғибадатханасын қайта тұрғызатын, яһуди халқының ғибадат етуін қабылдайтын және үш жарым жыл бойы қорқынышты мерзімде билік жүргізетін яһуди болатынын айтты. Бұл антихрист ақырында құдайлық билікті талап етіп, дүниені жаулап алады, ал барбарлық нәсілдер түріндегі шегірткелер адамзат нәсілін бүлдіреді. Қауым далаға қашып бара жатқанда, алты көктегі кернейлер соғылады, соңғысы Азаптың соңынан кейін, Мәсіхке қарсы өлімнен кейін. Протестанттар қатты абыржығанмен, Рибераның апокалиптикалық көрінісі Ватиканның бірден қолдауына ие болмады. Ол өз уақытында паптік билікті "илаһи ілімнің анасы, католик дінінің тірегі және қасиеттіліктің куәсі" деп сипаттағанмен, ол оның бұрын Бабылдың жезөкшесі болғанын мойындады және заманның соңында оның опасыздық жасайтынын болжады. Исаия дінінің әлі де құрметке ие кардиналары Белармин Ребераның жеке яһудилер антихристінің және үш жарым жылдық азаптың негізгі тұжырымдарын католик теологиясының негізгі ағымына енгізуге кірісті. Рим шіркеуін...
"This Antichrist is universally recognized as a king, or most potent monarch It is commonly said, that he will take his origin from the Jews, and from the tribe of Dan shall feign himself Messiah, and begin to perform so many and such stupendous works, that the fame thereof being soon spread abroad, the Jews shall fly from all parts of the world, and from all the tribes, to join themselves to him, and offer him their services After Antichrist shall have conquered Jerusalem, he shall, with great ease, conquer the rest of the earth The ambition of this miserable and vilest Jew, shall not rest satisfied, by becoming the universal king of the whole earth but he shall immediately enter into the impious and sacrilegious thought of making himself God, and the only God of the whole earth Whereupon shall arise the most terrible, the most cruel perilous persecution against the church of Jesus Christ; and it shall last for three years and a half Upon his death the church, and the whole world, shall begin to breathe again, every thing reverting to a perfect calm, and a universal joy. The Bishops, who had concealed themselves in mountains, shall return and resume their sees, accompanied by their clergy and some other Christian families, who had followed them in their voluntary exile. At this time shall come to pass, the conversion of the Jews, according to the universal spirit of the converters". Although this view – that the Antichrist was an individual who would be a Jew – was first formed by fellow Jesuit Francisco Ribera in the latter part of the sixteenth century, this was a far from universal view on the identity of the Antichrist, as until this time it had been completely rejected by Protestants. "In 1540, Basque knight Ignatius Loyola and a handful of followers received permission from Pope Pius III to form the order of the Jesuits, who would provide shock troops for an intellectual assault on Protestant beliefs. While the Roman curia maintained its traditional Augustinian reticence on things apocalyptic, it occurred to the Jeuits that the reformers were surprisingly vulnerable in this area. If they could show that Luther, Zwingli and Calvin had ignored the Apocalypse, they could cut the ground from under Protestant feet and present themselves as the defender of scripture. Their immediate task was to break the connection between Antichrist and the papacy. In around 1580, Spanish Jesuit Francisco Ribera began work on a commentary on Revelation, which challenged the 'historical' Protestant analysis of biblical prophecy. Abandoning the literal thousand year millennium, he focused on Daniel's 'a time, two times, and half a time,' if 'a time' represented a year, he concluded, then the period added up to three and a half years – or 1260 days. Uncoupling Daniel from Revelation, he argued that only John's letters to the churches [in the Book of Revelation] in the first three chapters referred to events that happened in the past. All the rest lay in the future and would be accomplished within the coming three and a half years of Tribulation. Since the papacy was timeless, it followed that the Antichrist had to be a single, identifiable human being, who had yet to arrive. Citing Western and Eastern church fathers, Ribera argued that this destroyer would be a Jew who would appear in Jerusalem, rebuild Solomon's Temple, accept the worship of the Jewish people, before ruling for that terrible period of three and a half years. This Antichrist would finally claim divine power and conquer the world while locusts in the form of barbarian races wreaked havoc on the human race. As the church fled into the wilderness, six heavenly trumpets would blow, with the last sounding the end of Tribulation after the Antichrist's death. Although Protestants reacted with alarm, Ribera's apocalyptic vision found no immediate favor in the Vatican. While he had taken care to describe the papacy of his own time as the 'mother of piety, pillar of the Catholic faith and witness of sanctity,' he did admit that, it had in the past been the Whore of Babylon and he predicted that it would apostatize at the end of time. Still respected Jesuit Cardinal Bellarmine set about importing Rebera's key concepts of the individual Jewish Antichrist and the three and a half year tribulation into mainstream Catholic theology. Positioning the Roman church as the defender of scripture, he publicized the reformer's doubts on whether the two apocalyptic books of Daniel and the Revelation had any place in the Bible and even suggested a way in which the name 'Luther' could be converted to the beast's symbol, 666. As Protestants clung to 'historical' methods of prophetic analysis, Cardinal Bellarmine steered Catholic apocalyptic towards events that were to be fulfilled in the future." As Lacunza compared his own personal view on the identity of the Antichrist with Ribera's views within his book The Coming of the Messiah in Majesty and Glory, thus both views of the Jesuits on the identity of the Antichrist were effectively presented to Protestantism within its pages. While Irving rejected Lacunza's personal view that there would be a general moral apostasy within the church, he instead readily accepted Ribera's view, which taught that the Antichrist would be a "Jewish destroyer" who would wreak havoc upon the earth. By the mid nineteenth century, it had taken shape under as the basis of a prophetic mode of Biblical interpretation which is known as Futurism. According to church historian Le Roy Froom, this interpretation of "The Futurist view of an individual Jewish Antichrist was unknown among the Protestants of North America prior to the nineteenth century."