Кіріспе
XVI ғасырдағы португал әскери қолбасшысы Кристово да Гама (1516 – 29 тамыз 1542), ағылшын тілінде Кристофер да Гама деп аталатын, 400 мушкетерден тұратын португал армиясын басқарған португалдық әскери қолбасшы. Ол Имам Ахмад ибн Ибрагим әл-Гази бастаған Адал сұлтандығының ислами джихадына қарсы тұрған Эфиопияға көмек көрсетті. Ол және оның одақтас эфиопиялық әскері төрт шайқаста Адал әскерлерін жеңді, бірақ соңғы шайқаста ауыр жарақат алды, тұтқынға алынып, Имам Ахмад тарапынан азапталды және өлімге кесілді. Ричард Бертон "Шығыс Африкадағы алғашқы қадамдар" еңбегінде Гаманы "ержүрек кезеңнің ең қайсар сарбазы" деп сипаттаған.
Cristóvão da Gama ( 1516 – 29 August 1542), anglicised as Christopher da Gama, was a Portuguese military commander who led a Portuguese army of 400 musketeers to assist Ethiopia that faced Islamic Jihad from the Adal Sultanate led by Imam Ahmad ibn Ibrahim al Ghazi. He, along with the allied Ethiopian army, was victorious against Adal forces in four battles, but he was seriously wounded in his last battle and was captured, tortured, and executed by Imam Ahmad. Richard Burton, in his First Footsteps in East Africa, referred to Gama as "the most chivalrous soldier of a chivalrous age".
Ерте мансап
Кристово (немесе Кристофер) да Гама – теңізші Васко да Гаманың ұлы және Эстево да Гаманың кіші інісі. Ол 1532 жылы ағасымен бірге Үндістанға келді, 1535 жылы Португалияға қайтып оралды, содан кейін 6 сәуірде 1538 жылы Гарсия де Норонхамен Диуге теңіз сапарына қатысты. Осы сапарларда ол шапшаң ойлау қабілетін танытып, жолдастарын құтқарып қалды. Оның пайдалылығын ескере отырып, 1541 жылы оның ағасы Эстевао, сол кезде Үндістанның вице-королі, оған Эстевао басқарған флоттағы кемеге командирлік тағайындады. Бұл кемелер Қызыл теңізде Осман империясының Суэц портындағы теңіз базасына қарсы күресті. Ол ағасымен бірге Османдықтармен болған шайқаста жеңілді.
Эфиопиялық науқан
Османлылардан жеңіліс тапқаннан кейін, ол 1541 жылдың 22 мамырында ағасымен бірге Массаваға қайтып, сол жерде қалдырған кемелеріне қосылды. Массавада болғанда, оның ағасы Эстевао да Гама осы жорықтан бір нәрсені құтқаруға тырысты. Бұл жорыққа төрт жүз қарулы португал сарбазы, олардың жетпісі шебер қолөнершілер немесе инженерлер, ал 130 құл таңдалды, олар мыңға жуық аркебус, сондай-ақ пышақтармен және бірнеше бомбалармен жабдықталды. Жоао Бермудес, португалдарға өзін Эфиопияның патриархы деп таныстырған, бұл жорыққа еріп жүрді. Кейінірек Мигель де Кастанхозо Эфиопияның таулы жерлерінде болған бұл жорық туралы жазды. Олар Массава мен Аранколаға, Массавадан оңтүстікке қарай орналасқан келесі портына келді, содан кейін Бахр негусының, яғни солтүстік провинциялар үшін эфиопиялық вице-корольдің астанасы Дебарваға қарай жолға шықты. Португалдар 20 шілдеде он бір күндік сапардан кейін Дебарваға жетті, жаңбырлы маусым (Кастанхосо, сондай-ақ жергілікті тұрғындар "қыс" деп атаған) одан әрі жол жүруді мүмкін емес етті. Кристовао өз әскеріне айларды бекер өткізуге рұқсат бермеді, оларды бомбаларға арналған шаналар жасауға және Ахмет Грагнның үстемдігін мойындаған жақын ауылдарға шабуыл жасауға жұмылдырды. Сондай-ақ, ол Бахр негусынан королева Себле Вонгльдің Ахметтің қоршаудан құтқара алмаған таудың басында орналасқандығын білді. (Р. С. Уайтвей бұл тауды Дебре Дамомен теңестіреді.) Бір жүз сарбазбен ол тауға аттанды және королева Себле Вонгльді өзіне қосылуға шақырды. Ол отыз ер адамнан және елу әйелден тұратын серігін алып келді, олардың барлығы салтанатты түрде қабылданды. Жаңбыр тоқтағаннан кейін португалдар оңтүстікке қарай бет алды. Бірнеше ай бойы жабдықтарымен баяулағаннан кейін Да Гама оның жартысын Дебре Дамодағы арсеналда қалдыруға шешім қабылдады. Оның әскері 1541 жылғы Рождествода Киелі Романос шіркеуінен өтіп, 1542 жылғы қаңтарда Агам провинциясында Епифания мерекесін атап өтті. Гаманың имам әскерлерімен алғашқы кездесуі 1542 жылдың 2 ақпанында Баценте шайқасында болды. Сол кезде жау бір төбені басып алып, сол жерден ауылға шабуыл жасауға кірісті. Королева Себле Вонгль Гамаға осы төбені айналып өтуге кеңес берсе де, оның ұлы император Гелаудевос Шевадан келіп, оған қосылғанша күтуге кеңес берді. Ол басқыншыларды қарсы алмаса, жергілікті тұрғындар оның әскерлеріне сенімсіздік танытады деп ойлады, содан кейін олар азық-түлік пен керек-жарақ әкелуді тоқтатады. Бақытымызға орай, шайқас сәтті аяқталды, Гаманың жасағы жаудың санынан асып түсіп, тек сегіз сарбазын жоғалтып, төбені басып алды. Ақпан айының соңында Массаваға кемемен екі португал келді. Гама қырық сарбаздық жасақпен байланысқа шығып, керек-жарақ алып, жаңалықтармен алмасты. Бұл топ кемені жүзіп кетуден бұрын жете алмады, және жалғыз нәтиже - бұл сарбаздар мен олардың капитаны келесі шайқасқа қатыспады, ол Ахмад Грагнға қарсы болды. Королева Себле Вонгльдің қорқытқандай, Бацентедегі оқиғалар Ахмаднан жау әскерінің аймаққа кіргені туралы хабарлады, ол оны қарсы алу үшін солтүстікке қарай жүріп, Джартта Гамамен кездесті (Педро Паэз оны Сахартпен сәйкестендіреді, бірақ Уайтвей оны Ваджират тауларында орналастырады). Имам алғашқы байланыс орнатып, Португалия әскерінің Эфиопиядан кетуін, Имамға қосылуын немесе жойылуын талап ету үшін Гамаға хабаршы жіберді. Имамның бұйрығы бойынша хабаршы Гамаға қымбат сыйлық - монахтың киімін сыйлады. Гама өзінің хабаршысымен жауап берді, ол "араб тілінде бірнеше жол" айтты, ол Эфиопияға "үлкен Теңіз Арыстанының бұйрығымен" келгенін және "ертең [Ахмад] португалдардың не екенін көретінін" айтты және Гаманың өзін қорлайтын сыйлығын жеткізді: "көзқарындарға арналған кішкентай пинцет пен өте үлкен айна" оны әйелге айналдырды. Бұл шайқастардан кейін екі шайқас болды, біріншісі 4 сәуірде, екіншісі 16 сәуірде. Бірінші шайқаста португалдар жеңіске жетті, бірақ Гама өзінің бір капитанын жоғалтты: Ахмад Грагн жараланды, бұл оның әскерлерін жазықтың алыс жағына кетуге мәжбүр етті. Португалдықтар майдан алаңында қоныстанған жерлерін төзімсіз деп тапқандықтан, жазықты жау лагерінің қасына жылжытты, бұл екінші шайқасқа әкелді. Бұл жолы Адал Осман әскері одан да қатты жеңілді, Кастанхосоның айтуынша, "Бізде оны аяқтау үшін жүз жылқы болса, жеңіске жету толыққанды болар еді". Ахмад оңтүстікке қарай шегінуге мәжбүр болды, онда оған қарсы болғанымен, жергілікті халық оған керек-жарақ пен сарбаздарды беруден бас тартты. Уайтвей имамның паналаған жерін Важарат ауылы деп атаса, Дж. Спенсер Тримингам оны Афар ойпатынан көрінетін Зобыл тауларында орналастырады. Гама оны көлге дейін қуып жетеді. Ашангі көлінде королева Себле Вонгльдің кеңесімен, ол жаңбырлы маусым басталғанда Вофлада таудың басында лагерь құрды. Жаңбырдың соңында Гамаға (мүмкін Бета Исраелдің бірі) еврей кісі келіп, Ахмет Грагнның ізбасарларының әлсіз бақылап отырған тау бекінісі туралы айтты (Уайтвей оны Амба Сел деп атады). Осы кезде Гама император Гелаудевостың нақты күші туралы да білді: Эфиопия монархы оңтүстікте заңнан тыс өмір сүріп, әскерінде бар болғаны алпыстан жетпіс сарбаз бар еді. Бірақ тау екі одақтас арасындағы басты кедергі болды, сондай-ақ гарнизонның көптеген жылқылары бар екенін білді - ол Джарттағы екінші шайқаста қатты қажет болған ресурс. Гама жүздей сарбазбен оңтүстікке асықты және тауды басып алды. Жылқыны әкелу үшін отыз сарбазды қалдырып, Гама жеңіске жеткен сарбаздарын Вофлаға қайтарды, онда Ахмад Грагн ертең шабуыл жасауға дайын тұрды. Оңтүстік Арабиядағы Забидтің губернаторына сәлем айтып, "көп ақша" және бағынуды ұсынғаннан кейін, Грагн 2900 мылтықшы (2000 Арабиядан және 900 таңдалған Османдықтар) алды, Гамадан әлдеқайда көп. Батылдығына қарамастан, португалдықтар 1542 жылдың 28 тамызында Вофла шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады, шабуылдан бар болғаны 170 сарбаз аман қалды (жылқыны эскорттаған отыз сарбазды есептегенде). Гама, пулядан қолы сынған, сол түні он төрт серігімен бірге Адал патрулі ұстады. Британдық тарихшы Клементс Маркхэм 19 ғасырда Гаманың тұтқынға алынуына себеп, ол сүйіскен әйелді табу үшін шегінуден бас тартқанын айтты, оны еврей тауының шайқасында тұтқынға алған.
Гама өлімі мен оның салдары
Кристован да Гама Ахмет Грагнның лагеріне әкелінді, онда имам Гама берген пинцетін шығарып алып, оның сақалын жұлып ала бастады. Сол жерде Гаманы ислам дініне өтуге мәжбүрлеу үшін азаптады. Кастанхозоның және одан кейін Джеронимо Лобоның баяндамалары Гаманың қайраткерлігі мен өлімін қасиетті өмірбаянға лайық тілмен, ғажайатымен толық сипаттайды. Соңында Ахмет Грагн Гаманың басын кесіп, жақын жердегі бұлаққа лақтырып жіберді, ал оның суы «ауруларды емдеуге» жарайды деген қағидаға ие болды. Лобо бұл оқиғаны кеңейтіп, имамның осы ғажайаты туралы естігеннен кейін өлі итті бұлаққа лақтырып, бұлақты тас үйірмен жапқандығын айтады; Лобо Гаманың денесін алып, оны жүрегі туысы Васко да Гама Конде да Видигуираға жіберу үшін жіберілген экспедиция туралы баяндамада бұл деректі растайды. (Лобо өзі де бұл экспедицияға қатысқандай әсер қалдырады, бірақ Мануэль де Алмейданың хатында басқаша айтылған.) Аман қалған португалдардың қарусыз, шетелде жалғыз қалғанына көз жеткізген Ахмет Грагн бұл қауіптің аяқталғанын түсінді, екі жүзден басқа шетелдік мушкетерлерді босатып, Тана көлінің жағасындағы Дераскедегі лагеріне аттанды. Алайда, 120-дан астам адам патшайым Себле Вонгге қосылып, Яһудилер тауында паналады. Он күннен кейін оның ұлы, император Гелавдевос келді, және олар жағдайды бағалады. Дебре Дамода жиналған қару-жарақтардың көмегімен португалдар қайта қаруланды; Гелавдевос олардың мүмкіндіктеріне сенім артып, жаңа әскер құрды, ол Уэйна Дагада Ахмет Грагнмен кездесті. Португал мушкетерлері өз атысын Вуфлада шешуші рөл атқарған мұсылман мушкетерлеріне және Имам Ахметке бағыттады. Дереккөздер нақты мәліметтерде келіспесе де, көпшілігі Ахмет Грагнның Кристован да Гаманың адамы тарапынан оның қолбасшысының өлімі үшін кек алу мақсатымен өлтірілгенін мойындайды.