Джесси Уайт Марио: Англиядан Италияға дейін жасаған өмірі мен қайырымдылығы

Кіріспе

Ағылшын (және натуралдасқан итальяндық) жазушы және қайырымдастық істерін қолдаушы британдық жазушы Джесси Уайт Марио (1832 жылдың 9 мамырында Англияның Гэмпшир округінде дүниеге келген, 1906 жылдың 5 наурызында Италияның Флоренция қаласында қайтыс болған) – ағылшын (және натуралдасқан итальяндық) жазушы және қайырымдастық істерін қолдаушы. Итальян баспасөзінде оны кейде "Жесси дауылы" деп атайды. Ол төрт соғыста генерал Джузеппе Гарибальди әскеріне медбике қызмет еткен; жер астындағы Неапольдегі тұрмыс жағдайларын және Сицилиядағы күкірт кендеріндегі еңбек жағдайларын зерттеген. Ол журналист және өмірбаян жазушы ретінде (ағылшын және итальян тілдерінде) көп жазған. Оның ең белгілі өмірбаяны Джузеппе Гарибальди туралы болды.

Жастар және білім беру

Джесси Джейн Меритон Уайт, ол Томас Уайт пен Джейн Тидж Меритонның қызы, Госпорт, Гэмпшир, Англияда дүниеге келді. Томас Уайт, Ұайт отбасының Коус аралындағы ұрпақтан-ұрпаққа қайық жасаған шеберлерінен шыққан, бірақ ол құрлыққа көшіп, қайық жасаудан доктар мен қоймалар салуға көшті. Оның отбасы діни қағидаларды қатаң сақтайтын, конформизмнен алшақ болған. Білім беруде де ерекшеліктері болды. Викториялық Англияда өскен көптеген орта таптың қыздарынан өзгеше, Джесси 1852 және 1854 жылдар аралығында Париждегі Сорбоннада Гуг Фелисите Роберт де Ламеннамен философияны оқып, тамаша білім алды. Сондай-ақ, сол жылдары Парижде Джузеппе Гарибальдиге күйеуге келуге ниеттенген миссис Эмма Робертс та болды. Джесси мен миссис Робертс дос болып, миссис Робертс Гарибальдиді Ниццада және содан кейін Сардинияда кездесуге барғанда, Джессиді серігі ретінде алып жүрді.

Италияның бірігуі

Джесси, көптеген британдықтар сияқты, біраз уақыттан бері Италияның түрлі аймақтарында Австрия, Франция және Бурбон диктатураларының жасаған зұлпымдары туралы естіп отырды. Гарибальди оның қиялын оятып, Италияның бірігуіне өзін арнады. 1855 жылдың көктемінде Лондонға оралған соң Джесси дәрігер болу ниетімен медициналық мектептерге түсуге өтініш берді – кейбір деректерде (мысалы, Эдвин Пратттың «Виктория дәуіріндегі пионер әйелдер» еңбегінде) ол Англиядағы алғашқы әйел деп айтылады. Бірақ оның барлық өтініштері жыныстық белгісіне байланысты қабылданбады. Ол Джузеппе Маццинимен бірге Италия мүддесін қорғайтын үгітші болып жұмыс істеді, ол кезде Маццини Лондонда эмиграцияда болып, «ол өз пікірлерінде өте қатал» екенін жақсы көріп айтты. Джесси Италиядағы мәселелерді түсіндіретін газет мақалаларын жазды, лекциялар оқыды және Солтүстік Англия мен Шотландияда Италия мүддесіне қаржы жинады. 1857 жылы Маццини Генуяға кеткенде Джесси де онымен бірге барды. Оның келгені туралы «Italia del Popolo» газеті хабарлады, ол оның лекциялық сапарлары туралы жазған болатын. Ол атақты тұлға ретінде қабылданып, аймақты аралап, Неаполь маңындағы Бурбон түрмесінен патриоттарды босату үшін құпия операция ұйымдастырып жатқан Мацциниден назарды аударды. Операция сәтсіз аяқталды, Маццини полициядан қашып, Лондонға қайтып келді. Джесси тұтқындалып, Генуядағы түрмеге төрт айға қамалды, сол жерде ол болашақ күйеуі Альберто Мариомен танысты. Олар 1857 жылдың желтоқсанында Англиядағы оның отбасының үйінде неке қиды. Джесси Англия мен Шотландияда лекциялық сапарларын жалғастырды, олар үлкен сәттілікке ие болды. 1858 жылдың күзінде Джесси мен Альберто Нью-Йорк қаласына лекция оқып, қаржы жинауды жалғастыру үшін барды; ол ағылшын тілді тыңдаушыларға, ал Альберто итальян тілді тыңдаушыларға дәріс оқыды. 1860 жылдың көктемі оларды Швейцарияның Лугано қаласында тапты, одан олар Сицилияға баруға дайын еріктілердің екінші тобымен бірге Генуяға асықты, Гарибальдидің Бурбон билігіндегі Италияның оңтүстік жартысын жылдам басып алуына қосылу үшін. Альберто Гарибальдидің штабында қызмет етсе, Джесси жаралыларға күтім жасады және қажет болғанның бәрін істеді. Ол анестезиясыз қолды кесу кезінде баланың қолын қатты ұстап тұруы да болды. Осы соғыста алған дағдылары 1866 жылы Венециядан батысқа қарай Австрияға қарсы соғыста; 1867 жылы Римнің солтүстігіндегі Монтеротондо мен Ментанада; және 1870-71 жылдардағы Франко-пруссия соғысында, Гарибальди шығыс Францияда немістерге қарсы әскер басқарғанда қайта қолданылды. Италия жарым аралының бірігуі 1870 жылы аяқталды, Рим де қосылды және тез арада астана болды, содан кейін назар осы жаңа елдің проблемаларына ауды. Әлеуметтік мәселелер күн тәртібінде жоғары тұрмады, тіпті көптеген әлеуметтік проблемалар жаңа үкімет тарапынан мойындалмады.

Jessie, like many in Britain, had heard for some time about the atrocities of the Austrian, French and Bourbon dictatorships in various parts of the Italian peninsula. Garibaldi fired her imagination and she dedicated herself to the Unification of Italy. Upon her return to London in the spring of 1855, Jessie applied to medical schools with the hope of becoming a doctor – some (Edwin Pratt in Pioneer Women in Victoria’s Reign, for one) have said she was the first woman in England to do so. All her applications were rejected because of her gender. She became a propagandist for the Italian cause working with Giuseppe Mazzini, then in exile in London, who noted approvingly that "she is very absolute in her opinions". She wrote newspaper articles explaining the issues in Italy, gave lectures and raised funds for the Italian cause in northern England and Scotland. When, in 1857, Mazzini went to Genoa, Jessie followed him. Her arrival was announced in the Italia del Popolo newspaper, which had been publishing accounts of her speaking tours. She was treated as a celebrity, toured the area and successfully deflected attention away from Mazzini, who was working on a clandestine expedition to break patriots out of a Bourbon prison near Naples. The operation failed badly, Mazzini escaped the police round up and returned to London. Jessie was captured and sent to prison in Genoa for four months, where she met the man who would become her husband, Alberto Mario. They married in December 1857 at her family's home in England. Jessie continued her speaking tours in England and Scotland, to much acclaim. In the Fall of 1858 Jessie and Alberto went to New York City to continue lecturing and fund raising; she to English speaking audiences and he to Italian speakers. Spring 1860 found them in Lugano, Switzerland, from where they rushed to Genoa to be part of the second wave of volunteers going to Sicily to join Garibaldi in his lightning fast conquest of the Bourbon controlled southern half of Italy. Alberto was on Garibaldi's staff and Jessie was nurse to the wounded, doing whatever was needed. This included tightly holding a boy while his arm was amputated without anaesthesia. Skills learned and refined during this war were used again in 1866 in the war against the Austrians west of Venice; in 1867 at Monterotondo and Mentana, north of Rome; and in the 1870 71 Franco Prussian War when Garibaldi led an army against the Germans in eastern France. As the unification of the Italian peninsula became complete, in 1870, with the addition of Rome which quickly became the capital, attention shifted to the problems of this new country. Social issues were not high on the agenda; in fact, most social problems were not even recognised by the new government.

Әлеуметтік мәселелер

1870 жылдардың басында Джесси Оңтүстік Италияның қалалық кедейлері арасында қайырымдылық жұмысына берілді, әсіресе үкіметтік сананы арттыруға және одан әрі шаралар қабылдануына ынталандыруға бағытталған үш зерттеу жобасында жұмыс істеді. Біріншісі – пеллаграның себептері, салдары және оны шешу мүмкіндіктерін зерттеу. Бұл ауру, үш «D» – дерматит, диарея және деменция – диетадағы белокқа тоқ тағамдардың жетіспеуінен және салдарынан В3 витаминінің тапшылығынан туындайды. Джессидің пеллаграны зерттеуі он жылға созылды, ал оның нәтижелері аптасына екі стақан қызыл шарап сияқты қарапайым, қолжетімді диеталық қосымшалардың аурудың әсерін азайтатынын көрсетті. Екіншісі – үкімет өте гүлденген қала деп есептейтін Неапольдегі кедейлердің тұру жағдайларын зерттеу. Джесси Неаполь көшелерінің астындағы үңгірлерде тұратын көптеген адамдарды тапты – санитарлық жағдайлары жоқ, тек жалпақ маталармен отбасылардың бірінен-бірі бөлінген, үлкен ортақ кеңістіктер, барлығы жоғарыдағы неапольдіктерден көрінбей, назардан тыс қалған, тек үңгір иелері ғана аса жоғары жалға алу ақысын жинаған. Оның 1877 жылы жарық көрген «Наполидегі қайыршылық» («Неапольдің кедейлері») атты есебі Оңтүстік Италиядағы маңызды оқиғалардың мерзімдік тізімінде келтірілген. (Роберт Ламли және Джонатан Моррис бас редакторы болған «Италияның оңтүстігінің жаңа тарихы», 1997 ж.)

Үшіншісі – Сицилиядағы күкірт кен орындарындағы еңбек жағдайларын зерттеу. Балалар еңбегі және кеншілердің жалпы денсаулығына қатысты алаңдаушылық болды: олардың көпшілігі әскери қызметке жарамсыз еді. Джесси кен орындарын жер үстінде де, жер астында да кеңінен аралап, зерттеулер жүргізді және 1894 жылы «Le miniere di Zolfo in Sicilia» («Сицилиядағы күкірт кен орындары») атты есебін жариялады.

Жазбалар

Джесси жазу арқылы өмір сүрді. Джессидің журналистік мансабы Англияда басталды. Ол британдық газеттерге мақалалар жазды (Литта Висконти Арезе өзінің «Заманауи Италияның тууы» кітабының кіріспесінде Джессиді Англиядағы алғашқы әйел журналист деп атады). Ол АҚШ және Италия газеттеріне де жазды. 1866 жылдан бастап, Нью-Йоркте апта сайын жарық көретін «The Nation» басылымында 40 жыл бойы 143 мақала жарияланды. Ол сондай-ақ Флоренцияда жарық көрген, жарты айлық «Nuova Antologia» журналына да тұрақты түрде үн қосты. (Росселла Сертини [төменде қараңыз] Джессидің Италиядағы шындықтың «жарықтарын» зерттеген алғашқы журналист болғанын жазды.) Жазу – Италия мен оның халқына деген құштарлығын білдірудің бір жолы болды. Ол Рисорджиментоның аз танымал кейіпкерлерінің есімдері ұмытылмасын деген ниетте болды. Ол Джузеппе Гарибальди мен Джузеппе Маццинидің өмірбаяндарын жазды, сонымен қатар доктор Агостино Бертани, Карло Каттанео (Альберто Мариомен бірлесіп), Джузеппе Дольфо, Альберто Марио (Джосуэ Кардуччимен бірлесіп), Джованни Никотераның өмірбаяндарын да жазды. Ол қайтыс болған кезде тағы бірнеше өмірбаяндық еңбектерге материал жинап жатқан. Джесси сонымен қатар бірнеше тарихи еңбектер жазды: Франко-пруссия соғысы туралы «Франциядағы Гарибальдини» және оның өлімінен кейін жарық көрген «Заманауи Италияның тууы». Ол 1906 жылдың 5 наурызында Флоренцияда қайтыс болды. Оның пәтерінде діни рәсімсіз азалау рәсімі өтті, содан кейін Флоренция көшелерінде процессия ұйымдастырылды. Оның күлі Венециядан оңтүстікке қарай, Лендинарадағы зиратта, Альбертоның қабіріне жақын жерге жерленді. 1906 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты Джозуэ Кардуччи: «Жесси Уайт Марио – біз, итальяндықтар, көп нәрсеге қарызды болған ұлы әйел» деді.