Кіріспе

Біріккен Ұлттар Ұйымының геосаяси аймақтық топтары

Біріккен Ұлттар Ұйымының аймақтық топтары – Біріккен Ұлттар Ұйымының мүше мемлекеттерінің геосаяси аймақтық топтары. Алғашқыда БҰҰ мүше мемлекеттері Бас Ассамблея комитеттеріндегі лауазымдарды бөлісу үшін бейресми түрде бес топқа ұйымдастырылған. Қазіргі таңда бұл топтардың рөлі кеңейіп, ресми мәртебе алды. Көптеген БҰҰ органдары географиялық өкілдік принципі бойынша бөлінеді. Бас хатшы және Бас Ассамблеяның төрағасы сияқты жоғары лауазымдар аймақтық топтар арасында кезегімен ауыстырылады. Топтар маңызды саясатты да үйлестіреді және келіссөздер жүргізу үшін, сондай-ақ бірыңғай дауыс беру үшін ортақ платформа құрайды.

Қазіргі

Өңірлік топтастыру жүйесіндегі ең соңғы өзгеріс 2011 жылы болды, онда Азия тобы Азия және Тынық мұхитының кіші дамыған аралдық мемлекеттері тобы, сондай-ақ Азия және Тынық мұхиты тобы немесе Азия-Тынық мұхиты тобы деп қайта аталды, БҰҰ жүйесінде Тынық мұхиты аралдық елдерінің маңыздылығының артуын мойындау мақсатында.

Шолу

Халықаралық мүдделері бар мүше мемлекеттерге Біріккен Ұлттар Ұйымында дауыс беру және басқа да іс-шараларын байланыстыруға, талқылауға және үйлестіруге мүмкіндік беруден басқа, өңірлік топтардың негізгі қызметі Біріккен Ұлттар Ұйымының органдарында және басшы лауазымдарында мүшелік квоталарын бөлу болып табылады. Конвенцияға сәйкес Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүшелік орындары белгіленген формула бойынша өңірлік топтар арасында бөлінеді. Басқа органдар, мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық және әлеуметтік кеңесі және Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесі, әр аймақтық топқа мүшелік квоталарын белгілейді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының Төрағасы лауазымы топтар арасында он жылдық цикл бойынша айналып отырады (қазіргі ереже бойынша әрбір өңірлік топ цикл ішінде екі рет лауазымға ие болады, іс жүзінде ол бес жылдық цикл бойынша айналады).

| Өңірлік топ | Мүшелер саны | Халық саны (шамамен, дөңгеленген WP сандары) | БҰҰ ҚК тұрақты мүшелері | БҰҰ ҚК сайланған мүшелері | ЭКОСОК мүшелері | Адам құқықтары жөніндегі кеңес мүшелері | БҰҰ Бас Ассамблеясының төрағасы (жылдың бірлік цифрлары) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Африка | 54 (28%) | 1140 миллион (16%) | 0 | 3 | 14 (26%) | 13 (28%) | 4 және 9 |
| Азия және Тынық мұхиты | 53 (28%) | 4240 миллион (59%) | 1 | 2 | 11 (20%) | 13 (28%) | 1 және 6 |
| EEG | 23 (12%) | 340 миллион (5%) | 1 | 1 | 6 (11%) | 6 (13%) | 2 және 7 |
| GRULAC | 33 (17%) | 621 миллион (9%) | 0 | 2 | 10 (19%) | 8 (17%) | 3 және 8 |
| WEOG | 28+1 (15%) | 904 миллион (12%) | 3 | 2 | 13 (24%) | 7 (15%) | 0 және 5 |
| Жоқ | 1 (1%) | 0.124 миллион (<1%) | – | – | – | – | – |
| **Жалпы БҰҰ** | **193** | **7240 миллион** | **5** | **10** | **54** | **47** | **Барлық жылдар** |

Африка тобы

Африка тобы 54 мүше мемлекеттен тұрады (БҰҰ-ның барлық мүшелерінің 28%-ы), сондықтан мүше мемлекеттер саны бойынша ең ірі аймақтық топ болып табылады. Бұл – атауы шыққан дәстүрлі континентпен аумақтық жағынан сәйкес келетін жалғыз аймақтық топ. Оның аумағы толығымен Африка континентінен құралған жерлерді қамтиды. Африка тобының Қауіпсіздік Кеңесінде үш орын бар, олардың барлығы тұрақты емес. Бұл топ Экономикалық және әлеуметтік кеңесте 14 орынға және Адам құқықтары кеңесінде 13 орынға ие. Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының Президентін сайлау кезегінде, топ 4 және 9-бен аяқталатын жылдары өз мүше мемлекеттерінің азаматтарын сайлауға жауапты. Соңғы рет 2019 жылы Нигерия азаматы Тиджани Мұхаммед Банде осы лауазымға сайланды. 1964 жылы Оңтүстік Африка Африка тобы және WEOG екеуінен де қабылданбады. Оңтүстік Африка апартеид режимі аяқталғаннан кейін Африка тобына қосылды.

Палестина мемлекеті

Палестинаны азат ету ұйымы 1986 жылдың 2 сәуірінен бастап Азия және Тынық мұхиты тобының жұмысына бақылаушы ретінде қатысып келеді.

Реформаға шақыру

Өңірлік топтардың мөлшерінің үлкен айырмашылығы (21-ден 53-қа дейін) тең өкілдікке қол жеткізуді қиындататындықтан мәселелі болып табылады. 2000 жылы Науру үкіметі жалпы пікірталас барысында Океания үшін жаңа өңірлік топ құруға шақырды. Бұл жаңа топ қазіргі уақытта Таяу Шығыс, Орталық Азия және Шығыс Азиямен біріктірілген Тынық мұхиты аралдары мемлекеттеріне көбірек өкілдік беруге мүмкіндік береді, бұл олардың мүмкіндіктерін шектейді. Наурудан басқа, аталған блокқа Австралия мен Жаңа Зеландия (екеуі де WEOG құрамында), Жапония, Оңтүстік Корея, АСЕАН елдері және Океанияның қалған бөлігі де кіруі мүмкін.