Аир Тамажек тілі: Нигердегі Туарег тілінің бір түрі

Кіріспе

Туарег Нигердің бербер тілі. Air Tamajeq (Tayiṛt) – туарег тілінің бір түрі. Бұл тіл Нигердегі Агадес аймағындағы Айр тауларында қоныстанған туарег халқының тілі болып табылады. Ethnologue екі диалектіні тізімдейді: Аир (Tayert) және Танасфарват (Tamagarast/Tamesgrest). Бленч (2006) бұл екі нұсқаны жеке тілдер деп қарастырады. Ол Ингал мен Гофатты Аир/Таирт диалектілері ретінде, ал Азеориді Тамесгрест диалектісі ретінде көрсетеді.

Қосындылар

Еріндік-тілдік, тіл-аспандык, тіл-аспан-тілдік, арткі тілдік, тіл-қоңыршақтық, көмекейлік жарылысты дыбыстар: қарапайым, дауыссыз: t(tˤ)(č [tʃ])k(kˤ)q, дауысты: b(bˤ)d(dˤ)(ǧ [dʒ])g. Үйірмелі дыбыстар: дауыссыз: f(fˤ)s(sˤ)š [ʃ]χh, дауысты: z(zˤ)ž [ʒ]ʁ. Мүркілдемелі дыбыстар: m(mˤ)n(nˤ)ŋ. Бүйірлі дыбыс: l(ɫ). Дірілдемелі дыбыс: r(rˤ). Жұмсақ дыбыстар: w, y [j].

[tʃ] және [dʒ] дыбыстары негізінен алдыңғы дауыстылардың алдында /t/ және /d/ дыбыстарының аллофоны ретінде кездеседі. Арткі тілдік /ŋ/ дыбысы көбінесе еріндік-арткі тілдік /w/ немесе тіл-қоңыршақтық /q/ дыбыстарынан кейін пайда болады.

Орфография

Аир Тамажек, сондай-ақ басқа да туарег тілдері дәстүрлі түрде және қазіргі кезде үш әр түрлі жазу жүйесінде жазылады, олардың бірі нақты жағдайларға қарай басымдыққа ие. Бұл – араб әліпбиі, латын әліпбиі және тифинағ (дәстүрлі Тамажек тифинағы). Тифинағ – туарег тілінде жазу үшін қолданылған ежелгі және дәстүрлі жазу жүйесі. Дегенмен, туарег халқы көбінесе ауызша мәдениетті ұстанғандықтан, тифинағ негізінен ойындар мен жұмбақтар, қысқаша граффитилер мен хабарламалар үшін ғана қолданылып келді. Араб әліпбиі 7-шы ғасырдан бастап туарег халқы арасында ислам дінінің таралуымен бірге қабылданды. Туарег халқы Сахара арқылы жүретін сауданың маңызды бөлігі болғандықтан, ислам дінін Сахель және Сахарадан оңтүстік Африка аймақтарындағы жергілікті халықтарға таратуда елеулі рөл атқарды. Осылайша, туарег саудагерлері, ғалымдары және дін қызметкерлері араб әліпбиін оқытуда және оның қазіргі кезде Аджами деп аталатын жазу жүйесінің бір бөлігі ретінде қабылдануына үлкен үлес қосты, осы жүйемен сондай-ақ соңғай, фула және хауса тілдері де жазылды. Латын әліпбиі Аир Тамажек және басқа туарег тілдерін жазу үшін салыстырмалы түрде жақында қолданыла бастады. Латын әліпбиіне негіделген жазу жүйелері 19-шы ғасырдан бастап еуропалық христиан миссионерлерінің, отаршылдық әкімшіліктерінің және тіл білімі мамандарының келуімен дамытылып, қабылданды. Аир Тамажек үшін латын әліпбиі – "Әліппе". Туарег тілдері, оның ішінде Аир Тамажек, тифинағты оның түпнұсқа, дәстүрлі түрінде қолданатын жалғыз тілдер болып табылады. Дәстүрлі тифинағ жазуы – "Абджад", яғни дауысты әріптер жазылмайды не көрсетілмейді, сондай-ақ екі рет қайталанушы дауыссыз әріптер де жоқ. Тек сөздің соңында ғана a, w, y әріптері кейбір жағдайларда дауысты әріптер ретінде қолданылады. Ал басқа халықтар арасында, мысалы, Имазиген (берберлер) арасында толық әліппе болып табылатын, өзгертілген нео-тифинағ қолданылады. Араб жазуы – "Толық емес абджад", яғни кейбір дауысты әріптер диакритикалық белгілермен, ал кейбіреулері әріптермен жазылады, контекске байланысты дауысты әріптердің орнына қолданылатын дауыссыз әріптер бар.

Air Tamajeq, as well as other Tuareg languages, has traditionally and recently been written in three orthographies, with one or the other being the dominant orthography in specific contexts. These are Arabic script, Latin script, and Tifinagh (Traditional Tamajeq Tifinagh) script. Tifinagh has been the ancient and traditional script for writing of Tuareg. However, as Tuareg peoples have been a largely oral society, Tifinagh has only been used primarily for games and puzzles, short graffiti and brief messages. Arabic alphabet has come to be adopted with the spread of Islam among Tuareg people from the 7th century onward. Tuareg people, being an integral part of the Trans Saharan trade, played the most significant role in spreading Islam to indigenous African communities further south, in the Sahel and Sub Saharan Africa. Thus, Tuareg merchant, scholars, and clerics played a significant role in the teaching of the Arabic alphabet and its eventual adoption as part of what's today known as Ajami convention of writing, for writing of languages such as Songhay, Fula, and Hausa. Latin has been used for writing of Air Tamajeqand other Tuareg languages a lot more recently. Latin derived scripts have been developed and adopted since the 19th century with the arrival of European Christian missionaries, colonial administrators, and linguists. The Latin script for Air Tamajeq is an "Alphabet". Tuareg languages, including Air Tamajeq, are the only languages that use Tifinagh in its original traditional form. The Traditional Tifinagh script is an "Abjad", meaning that vowels are not written or shown in any way, neither are geminated consonants. Only in the final position do letters a , w , y serve as vowels in some contexts. Elsewhere, for example among the Imazighen (Berbers), the modified neo Tifinagh, which is a full alphabet, is used. The Arabic script is an "Impure Abjad", meaning that some vowels are written using diacritics and some using actual letters, consonant letters serving as vowels depending on the context.

Тифина

+ Air Tamajeq Tifinagh әліпбиі Tifinagh (лат.) [IPA] (A a) / (B b) / (G g) (D d / Ḍ ḍ) / (F f / F̣ f̣ / P p) / (K k / Ḳ ḳ) / Tifinagh (лат.) [IPA] (H h) (X x) (Q q) (J j / Ǧ ǧ) / (L l / Ḷ ḷ) / (M m / Ṃ ṃ) / Tifinagh (лат.) [IPA] (N n / Ṇ ṇ) / (W w / O o / U u) // (R r / Ṛ ṛ) (Ɣ ɣ) (S s / Ṣ ṣ) (Š š) Tifinagh (лат.) [IPA] (T t / Ṭ ṭ) / (Y y / I i) / (Z z / Ẓ ẓ) / ( ) ажырату белгісі

Үлгі мәтіні

Төменде Киелі кітаптың, әсіресе Лұқа жазған Ізгі хабардың 1-тарауы, 1-4-аяттарының аудармасының үлгісі берілген. 1 Көптеген адамдар біздің арамызда ең сенімді деп саналатын нәрселерді рет-ретімен баяндауға тырысты. 2 Олар осы нәрселерді басынан-ақ куәгер болып көрген және Сөзді уағыздаған қызметкерлерден алған. 3 Мен де бәрін басынан ақылға сыйғызып зерттеген соң, ең құрметті Феофил, саған рет-ретімен жазуды жөн көрдім. 4 Осылайша сен білген нәрселердің анықтығын толыққанды түсінесің.

Below is a sample text, translation of the Holy Bible, specifically the Gospel of Luke, chapter 1, verses 1 to 4 into Air Tamajeq. English Translation 1 Forasmuch as many have taken in hand to set forth in order a declaration of those things which are most surely believed among us, 2 Even as they delivered them unto us, which from the beginning were eyewitnesses, and ministers of the word; 3 It seemed good to me also, having had perfect understanding of all things from the very first, to write unto thee in order, most excellent Theophilus, 4 That thou mightest know the certainty of those things, wherein thou hast been instructed. Latin Alphabet 1 Ya ǝmizwǝr in Tayufil, Ăytedăm ăggôtnen ǝgmâyăn ad ǝktǝbăn ăṛătăn win ǝgănen ɣur na, 2 s ǝmmǝk was dana tăn ăssoɣălăn win tăn ǝnăynen da tizarăt, ǝmmalăn awal ǝn Mǝššina. 3 Adida fǝl as năk iṃan in ǝffǝki wa ǝgegh isălan di kul a dd ibăẓăn ɣur ǝlǝṣǝl năsăn, sǝr iy a dak ăgăɣ y asăn akătab izîlalăɣăn, 4 fǝl ad tǝssǝṇăɣ as măsṇăt ta tătăwăsăsăɣra tidǝt a tǝṃôs. Arabic Alphabet١ يا اَمِيزْوَرِينْ تَايوࢻِيلْ، اَيْتيٰدَمْ اَݣُّتْنيٰنْ اَݣْمَاينْ اَدْ اَکْتَبَنْ اَرَتَنْ وِينْ اَݣَنيٰنْ غُورنَا، ٢ سَمَّکْ وَاسْ دَانَاتَنَسَّوغَلَنْ وِينْ تَنْ اَنَيْنيٰنْ دَا تِيزَارَتْ اَمَّالَنْ اَوَالْ اَنْمَشِّينَا؞ ٣اَدِيدَا ࢻَلَاسْ نَکْ اِمَانِينْ اَࢻَّکِي وَا اَݣيٰغْ اِسَلَانْ دِي کُولْ اَ دّ اِبَظَنْ غُورْ اَلَصَلْنَسَنْ سَرِي اَ دَاکْ اَݣَغْ يَاسَنْ اَکَتَابْ اِزِيلَالَغَنْ، ٤ ࢻَلْ اَدْ تَسَّنَغْ اَسْ مَسْنَتْ تَا تَتَوَسَسَغْرَا تِيدَتْ تَمُوسْ؞ Tifinagh Alphabet