Кіріспе

Ларри Нивеннің 1966 жылғы романы «Птаввс әлемі» – американдық жазушы Ларри Нивеннің 1966 жылы алғаш жарық көрген, оның «Белгілі Ғарыш» әлемінде оқиғасы өрбитін ғылыми фантастикалық романы. Бұл Нивеннің алғашқы жарияланған романы және 1965 жылы жарық көрген аттас журналдық әңгімесіне негізделген.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Жердегі мұхиттардың бірінің түбінде 1,5 миллиард жыл бойы жатқан бейнелі мүсін табылды. Адамдар жақында уақытты баяулататын өріс жасап, мұндай өрістің басқа бір өрісте жұмыс істемейтінін анықтағандықтан, "Теңіз мүсіні" шын мәнінде осы уақыт өрісінің біріндегі ғарыш саяхатшысы болуы мүмкін деп күдіктенді. Ларри Гринберг, телепат, экспериментке қатысуға келіседі: Гринберг пен мүсіннің айналасында уақыт баяулату өрісі құрылады, бұл стазистік өрісті өшіріп, Кзанолды ашады. Кзанол – тірі Тринт, бір кезде өздерінің "Күшімен" (ақылды түрлерді құлдыққа салу арқылы) галактиканы басқарған, аса зерек емес телепатиялық нәсілдің мүшесі. Көп қарыстан бұрын Кзанолдың ғарыш кемесінде катастрофалық апат болды: реактивті қозғалтқыш жүйесі істен шығып, навигациялық компьютер оны автоматты түрде сыртқа шығарды. Гиперғарышқа өтуге жеткіліксіз қуаты болған Кзанол кемесін тамақ үшін ашытқы өсірілетін ең жақын, адамсыз Тринт планетасына (Жер) бағыттап, ұзақ сапар мен соқтығысудан аман қалу үшін ғарыш костюмінің авариялық стазистік өрісін қосты. Ол сондай-ақ кемесінің жүйедегі сегізінші планетаға (Нептунға) бағытын өзгертуін қамтамасыз етті, ол стазисте болғаннан кейін, күшейткіш каскасы мен басқа да құнды заттарын қосалқы костюмінің ішінде сақтап қойды (бұл құнды заттарды кез келген құтқарушылардан жасыру үшін). Ол Тринт бақылаушысының өз әсерінен пайда болған газды көріп құтқара алатынын болжаса да, уақыты дұрыс болмады: ол стазисте болған кезде Тринттің құлдығындағы халықтар көтеріліс жасады. Құрып кету қаупіндегі Тринт жауларын өзімен бірге алып кетуге шешім қабылдады – галактикадағы барлық саналы түрлерге өзіне-өзі қол жұмсақтап өлтіруге бұйрық беретін, жеткілікті қуатты телепатиялық күшейткіш құрылысын жасады. Тек жасанды түрде жасалған Бандерснатчилер ғана, олардың жасаушылары Тнуктипунмен құпия түрде жасалған, осы жаппай жойылудан "Күштен" қорғалуға қабілетті болды. Жүздеген миллион жылдар өткен соң, ашытқы тағамы мутацияланып, Жерде күрделі тіршілікке, соңынан адамдарға айналды. Тринтпен телепатиялық байланыс Гринбергті екі естелікпен қалдырды: өзінің және Кзанолдың. Ол өзін Кзанол деп ойлайды, ол әлдеқайда күшті телепат. Гринберг пен нағыз Кзанол ғарыш кемесін ұрлап, Нептундағы ойды күшейткіш машинаны қайтару үшін жарысады, ол жалғыз Тринттің Күн жүйесіндегі барлық ойлы жаратылыстарды бақылауына жеткілікті қуатты. Қуалау Плутонға дейін жетеді, ол Кзанолдың кемесі соқтығысқанға дейін Нептунның серігі болған. Соңында Гринбергтің жекелігі қайтадан күшін жинап, "Күштің" қалай қарсы тұру керектігін білген (Кзанолдың естеліктерінен) Гринберг Кзанолды тағы да стазистік өріске қамап қояды. Оқиғаның маңызды бөлігі – Жер мен "Белтерлер" арасындағы шиеленіс, ол телепатиялық күшейткішті бақылау үшін өте қиратушы соғысқа ұшырауы мүмкін. Екі тараптың да келісімге келгені бойынша, қауіпті құрылғысы бар ғарыш костюмін, әлі де стазистік өрісте, Юпитерге тастау керек, онда оны ешкім таба алмайды.

Қабылдау

Алгис Будрис «World of Ptavvs» романын «шапшаң, тапқыр және көтеріңкі» деп сипаттап, Нивенді «телепатияны логикалық тұрғыдан қалыпты құбылыс ретінде қарастырғаны үшін» мақтады. Алан Бринк «Нивен өте тиімді түрде қызығушылық тудырған. Кітапты оқымаған адам «Птаввтардың» кім немесе не екенін білмейді; кейін оқығанда біздің өзіміз Птаввтар екенімізді және Жер – Птаввтар әлемі екенін, оны шетелдік көзбен қарастырғанын білесіз. Бұл кітаптың сәтті болуы Нивеннің қызығушылықты ояту құралының тиімділігін көрсетеді». (Птавв – телепатиялық қабілеті жоқ Тринт. Тринтун отбасында Птавв болуды үлкен ұят санап, оларды құл ретінде сату үшін көбінесе қызғылт түспен татуировкалайтын.) Чарльз Стросс «Advanced Dungeons & Dragons» үшін гитхянки мен иллитидтер арасындағы қарым-қатынасты дамыту кезінде «World of Ptavvs» романынан Thrintun/Tnuctipun қарым-қатынасынан шабыттанды. Ол сондай-ақ иллитидтердің бастапқыда Тринтуннан шыққандығына сенді. Нивеннің естелігіне сәйкес, Алексей Паншин «Птаввс» романы туралы «аса қатал» сын жазып, кейіннен оны роман жазудың дұрыс емес мысалы ретінде келтірген. Алайда Паншин бастапқы сыннан басқа жерде «Птаввс» туралы сілтеме жасағанын жоққа шығарды. Кітаптың соңына қатысты Сильвия Паркс Браун былай деп атап өтті: «Нивеннің айтуынша, адам табиғаты және мемлекеттер мен олардың әскери құрылымдарының ойлау және әрекет ету жолдары «Known Space» сериясынан бізді бөлетін уақыт аралығында айтарлықтай өзгермеген. Осыған байланысты, «Птаввс» романы аяқталғаннан кейінгі онжылдықтарда Жер мен Белт бір-бірін газ алып планетасының атмосферасына ену, ондағы заттарды табу және қалпына келтіру, яғни тасталған күшейткішке ие болу қабілетін дамыту белгілерін іздеп қадағалап отырады. Екінші тараптың мұндай қабілетке ие болғанының кез келген белгісі шиеленіске, соғыс қаупіне немесе нақты «алдын алу» соғысына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, телепатиялық күшейткіштің мүмкін екенін білгеннен кейін екі тарап та оны өздері үшін әзірлеуге бағытталған құпия жобаларды бастайды – мұндай қарулану жарысы да толыққанды соғыс қаупін тудырады».

Басқа Niven құрылыстарына қосылыстар

Ларри Гринберг өз әйелімен бірге Jinx-ке көшіп, отарлаушыларға Бандерснатчилермен байланысуға көмектесу үшін ерікті болады. Тнуктипун жазу жүйесін білгендіктен, ол Бандерснатчи жазған хабарламаны оқи алады, соның арқасында олардың саналы екенін дәлелдейді. Тринтундар "Мүмкіндігі шектеулілер" атты "Белгілі кеңістік" әңгімесінде де еске алынады. Кейін "Белгілі кеңістік" романы "Қорғаушыда" басты кейіпкер Элрой Трусдейл "Смитсондар институтына" сапар барысында Теңіз мүсініне тоқталды. "Ол қандай да бір дамыған өркениеттің туындысы сияқты көрінді, және демалыс алаңымен жабдықталған қысымды сақтайтын костюм еді, ал ішіндегі нәрсе өте қауіпті. Бір кезде ол босап кеткен еді." Ларри Нивеннің "Қорғаушысы", 1973 жыл.

Басқа жазушылардың ұқсас тақырыптары

Адам телепатының шетелдік сананы "сіңіріп алып", осы арқылы түрлі қабілеттер мен мәліметтерге ие болуы тақырыбы Клиффорд Симақтың "Уақыт – ең оңай түсінікті нәрсе" романының негізгі ойы болды. Ал адамдарды құлдыққа салуға және бақылауға қабілетті, ұзақ уақыт қыстама немесе тоқтау күйінде болғаннан кейін қазіргі Жерде қайтадан зұлымдықпен белсенділікке кірісетін телепат туралы тақырыпты Джон Брюннер "Атлантикалық қорқыныш" романында қолданды.