Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
ЗиУ 5 (орысша ЗиУ 5) – Урицкий зауытында жасалған кеңестік троллейбус үлгісі. ZiU аббревиатурасы Zavod imeni Uritskogo (орыс тілінде Завод имени Урицкого, ЗиУ) дегенді білдіреді, яғни Урицкий атындағы зауыт (орыс революционері Моисей Урицкий). Бұл қалалық троллейбус үлгісі 1959 жылдан 1972 жылға дейін жаппай өндірілді. Өндірілген ЗиУ 5 троллейбустарының жалпы саны 14 500-ден асты. Бұл ЗиУ 5 троллейбусының сол кездегі кеңес қалаларында ең көп таралған модель болуына әкеп соқты. Соңғы көліктер 1980-ші жылдардың ортасында пайдаланудан алынып тасталды (нақты мерзімі қалалар бойынша әртүрлі). Бүгінде сақталған аз ғана көліктер мұражайлар үшін қолданылады.
The ZiU 5 (in Russian ЗиУ 5) is a Soviet trolleybus model that was built by the Uritsky factory. The ZiU acronym stands for Zavod imeni Uritskogo (in Russian Завод имени Урицкого, ЗиУ), which translates as Plant named after Uritskiy (Moisei Uritsky, a Russian revolutionary). This model of city trolleybus was in mass production from 1959 to 1972. The total number of ZiU 5s produced exceeded 14,500 vehicles. This allowed the ZiU 5 to become dominant model of trolleybus in Soviet towns and cities of that time. The last vehicles were withdrawn from active service in the mid 1980s (the exact date varies from city to city). The small number of surviving vehicles are kept now for museum purposes.
Даму тарихы
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы онжылдық Кеңес Одағында троллейбус жүйелерінің үлкен даму кезеңі болды. Олар "жартылай ескірген" және қымбат тұратын трамвайлармен салыстырғанда жаңашыл шешім ретінде қарастырылды. Сол кездегі троллейбус паркінің негізгі құралы өте қарапайым, сенімді және берік МТБ 82 көлігі болды. Бірақ ол орташа өлшемді болғандықтан, жүргізуші де, жолаушылар да ыңғайсыздық сезінетін. Шағын партиялармен және тәжірибелік TBU 1 көліктерінен кейін ZiU, МТБ 82-нің барлық кемшіліктерін жойып, жаппай өндіріс үшін мүлдем жаңа модельді әзірледі. Бұл ZiU 5-тің бірінші нұсқасы болды. 1959 жылы Мәскеу көшелерінде кең ауқымды сынау үшін 200-ден астам көлік шығарылды. Осы ауқымды сынақ жұмысы жаңа конструкцияның нашар тұстарын анықтады. Троллейбус деполары ZiU және "Динамо" электр моторлар зауытымен бірлесіп, жөндеу шеберханаларында осы мәселелерді шешті. Осы тәжірибеден пайдаланып, ZiU инженерлері ZiU 5 конструкциясын жетілдірді, 1960 жылы жаңа, жаңартылған жаппай өндіріс сериясы іске қосылды. Жаппай өндіріс кезінде кейбір технологиялық өзгерістер енгізілді, толығырақ "Нұсқалар" бөлімін қараңыз. 1971 жылы ZiU толығымен жаңа троллейбус дизайнын ұсынды – ZiU 9. Технологияны жақсарту және алюминийден жасалған корпус қолданудан бас тарту арқасында ол ZiU 5-ке қарағанда арзанға түсті және көбірек жолаушы тасымалдауға мүмкіндік берді. Сондықтан 1972 жылы ZiU 5-тің жаппай өндірісі тоқтатылды.
The first decade after the Second World War was a period of huge expansion of trolleybus systems in the Soviet Union. They were considered as an innovative decision in comparison with "semi obsolete" and expensive trams. The mainstay for trolley fleet for that time was extremely simple, reliable and durable MTB 82 vehicle. But it was medium sized and uncomfortable for both driver and passengers. After small series and experimental TBU 1 vehicles ZiU developed completely new model for mass production with all disadvantages of MTB 82 eliminated. This was first variant of ZiU 5. More than 200 vehicles were produced for wide testing on Moscow streets in 1959. This huge testing work discovered the weaknesses of new design. Trolley depots in collaboration with ZiU and "Dynamo" electric motors factory fixed the problems in their repair facilities. Using this experience ZiU engineers corrected the ZiU 5 design, in 1960 new updated mass production series was launched. During mass production some technological adjustments were made, see Variants section. In 1971 ZiU introduced completely new trolleybus design, the ZiU 9. It was more cheap due to technology improvements and refusal from aluminium hull and was able to carry more passengers than ZiU 5. So mass production of ZiU 5 ceased in 1972.
Будапешттегі ZiU-5
Будапешт көлік операторы FVV (шамамен: Елорданың электр трамвайлары компаниясы), кейіннен BKV (Будапешт көлік компаниясы) 1966 және 1969 жылдар аралығында барлығы 100 ZiU 5 көлігіне тапсырыс берді. Бұл көліктер күшті рульді басқару және автоматты басқару жүйесімен жабдықталған, сол кезде Будапешт көшелерінде жүретін троллейбустармен салыстырғанда салыстырмалы түрде жаңа болды. Дегенмен, кейбір жағдайларда олар өте қолайсыз болып шықты. Көліктердің ұзындығы шамалы, бірақ тек екі есігі ғана болды. Сонымен қатар, оң жақтағы терезесінің болмауы жүргізушінің оң жаққа көру мүмкіндігін шектеді, бұл мәселе алдыңғы есікті тарылту арқылы шешілді. Бұл кемшіліктер Будапешттегі ZiU 5 автопаркінің қызмет ету мерзімін қысқартты, барлығы (бір сақталған көліктен басқа) 1982 жылға дейін жойылды. Алайда, бұл ZiU5 тарихының соңы емес. 1975-1978 жылдар аралығында BKV 79 буынды Ikarus 280 автобус корпусын және бір Ikarus 260 жеке автобус корпусын алды, сонымен қатар бұрынғы ZiU 5 көліктерінің электр жүйесін орнатты. (Жеке автобус бағдарламасы ZiU 9 жеке троллейбустарын алудың арзанырақ болуына байланысты тоқтатылды. Жалғыз Ikarus 260 троллейбусы 90-жылдардың соңында жойылды, бірақ оның көшірмесі мұра ретінде сақталды және бастапқы түсіне қайта боялды.) Бұл буынды Ikarus ZiU троллейбустары 1990 жылдарға дейін пайдаланылды, содан кейін Ganz негізіндегі электрондық жүйемен жабдықталған, бірақ сыртқы түрі ұқсас Ikarus троллейбустарымен ауыстырылды.
Budapest transport operator FVV (roughly: Electric Tramways Company of the Capital), later BKV (Budapest Transport Company) ordered altogether 100 ZiU 5 vehicles between 1966 and 1969. These cars, equipped with power steering and automatic controllers, were relatively modern compared to the trolleybuses running on the streets of Budapest that time. On the other hand, in some ways they proved seriously impractical. The cars were rather long but had only two passenger doors. Moreover, having no cab window on the right side impaired the driver's vision to the right, which was worked around by further narrowing the front door. These problems ended the career of the Budapest ZiU 5 fleet very soon, and all (except for one preserved car) got scrapped by 1982. However, this is not the end of the ZiU5 story. Between 1975 and 1978, BKV obtained 79 articulated Ikarus 280 bus bodies together with an Ikarus 260 solo bus body, and installed the electric system of the ZiU 5s in parallel with the scrapping. (The solo program was discontinued due to the cheaper obtainment of ZiU 9 solo trolleybuses. The only Ikarus 260 trolleybus was scrapped in the late '90s, but a pastiche of it is preserved as a heritage car and is restored in its original livery.) These articulated Ikarus ZiU trolleys were in service by the 1990s, when they got replaced by more modern, although similar looking, Ikarus trolleys equipped with Ganz chopper based electronics.
Техникалық мәліметтер
ЗЮ-5 – қалалық қоғамдық көлік жүйесі үшін арналған жоғары еденді, ірі класты троллейбус. Оның корпусы темір қаңқа мен қаңқа конструкциясына орнатылған дуралюминийден жасалған. Корпустың алдыңғы және артқы бөліктерінде екі-екі есік орналасқан. Есіктер жүргізушінің басқаруымен электр жетегі арқылы автоматты түрде ашылып, жабылады. Көлік 95 киловатт қуатты DK 207A электрмоторымен жабдықталған. Ток реттеу жүйесі (бақылау блогы) автоматты, жанама типтес. Қуат тізбегінің резисторларының барлық коммутациясы төмен кернеулі электр сервомоторы арқылы жүзеге асырылады. Бұл резисторлар негізгі мотор арқылы өтетін электр тогын шектеп, оның жылдамдығы мен айналу моментін реттейді. ЗЮ-5 кіріс тікелей тогының жоғары кернеуін (550 В) 24 В төменгі қызметтік кернеуге түрлендіру үшін мотор-генератормен жабдықталған. Бұл түрлендіру өте қарапайым – 550 В электрмоторы 24 В электр генераторымен коаксиалды байланыста. Дегенмен, осы қарапайымдылықтың кемшілігі – құрылғының тұрақты шу шығаруы. Бірақ, сапалы майлау және центрлеу процедуралары осы шуды қабылданатын деңгейге дейін төмендетуге мүмкіндік береді. Төмен кернеулі жүйеге жоғарыда аталған бақылау блогы, ішкі және сыртқы жарықтар, есік механизмі және екі аккумулятор батареясы кіреді. Кернеу деңгейлерінің айырмашылығы жүргізуші мен жолаушыларға электр тогының соғу қаупін едәуір азайтады. Жолаушылар салоны мен жүргізуші кабинасындағы барлық электр құрылғылары тек қауіпсіз 24 В кернеумен жабдықталады. 550 В қуат тізбектері еден астында орналасқан. Тежегіш жүйесі электродинамикалық, механикалық және пневматикалық тежегіштерден тұрады. Пневматикалық тежегіште ауа резервуарларындағы қысымды сақтау үшін электрлік компрессор блогы бар. ЗЮ-5 38 жолаушы орындығына ие және толық жүктелгенде 122 адамды тасымалдай алады. Ең жоғары жылдамдық 68 км/сағатқа дейін шектелген, бірақ кейбір жүргізушілер жолаушыларсыз 100 км/сағатқа дейін жылдамдықты арттыра алған.
ZiU 5 is a high floor big class trolleybus for city mass transit. It's duraluminium hull mounted on the steel frame and carcass constructions. The hull has two doors in its front and rear ends. The doors open and close automatically by electric gear under driver's control. The vehicle is powered by DK 207A 95 kilowatt electric motor. The current regulation system (controller unit) is an automatic indirect one. All commutation of power circuit resistors is performed by a low voltage electric servomotor. These resistors limit the electric current through the main motor and, therefore, regulate its speed and torque. ZiU 5 is equipped with motor generator for transformation of the input DC high voltage (550V) to low service DC voltage of 24V. This transformation is quite simple 550V electric motor has coaxial connection with 24V electric generator. However, the drawback of this simplicity is a constant noise of this device. However good oilment and centring procedures can reduce this noise to tolerant level. The low voltage subsystem includes mentioned above controller unit, internal and external lights, door gear and two accumulator batteries. Due to differentiating voltage levels the hazard of electric shock to driver and passengers was reduced greatly. All electric devices inside passengers' saloon and driver cabin are supplied only with safe 24V voltage. Power 550V circuits are placed under the floor. The brake system includes electrodynamic, mechanical and pneumatic brakes. The pneumatic brake has the electric compressor unit to maintain the pressure in air reservoirs. ZiU 5 has 38 passengers seats and is able to transport 122 persons with full load. The maximal speed is limited by 68 km/h, but some drivers were able to accelerate the vehicle up to 100 km/h without passengers.
Тірі қалғандар
Қазіргі таңда жұмыс істейтін бірнеше ZiU-5 троллейбусы бар. Олардың ешқайсысы қалалық бағыттарда жүрмейді және мұражай экспонаттарына айналды. Көбісі құрсақтан қалған, тасталған корпус саңылауларынан қайта жаңартылды. Оларды Санкт-Петербург, Мәскеу, Минск және Нижний Новгород қалаларында қарауға болады (кейде қалалық экскурсиялар үшін жалдауға да мүмкіндік бар). 2004 жылы Ресейдің көптеген қалаларынан келген электр көлігін жақсы көретін адамдар тобы, Эстония және АҚШ қонақтарымен бірге, кездесу үшін Нижний Новгород мұражайлық ZiU-5 троллейбусын жалдады (жоғарыдағы суретке қараңыз). Будапештте толыққанды қалпына келтірілген және жұмыс істейтін Ziu5 мұражай троллейбусы, 573 нөмірі, сондай-ақ Ziu5 электроникасымен жабдықталған Ikarus 260 троллейбусы, 600 нөмірі бар.
There are a few number of operable ZiU 5s today. None of them work on the city lines and became museum vehicles. Many of them were reconstructed from empty abandoned hulls. They are available for observation (and sometimes for hire for city excursions) in Saint Petersburg, Moscow, Minsk and Nizhny Novgorod. The group of city electric transport enthusiasts from many cities in Russia, with guests from Estonia and United States, hired the Nizhny Novgorod Museum ZiU 5 for their meeting in 2004 (see photo above). In Budapest there is a completely restored and operational heritage Ziu5, number 573, and also an Ikarus 260 trolley with Ziu5 electronics, number 600.