Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дағыстандағы кумык халқының билеушілеріне тарихи атақ – Шамхал немесе Шаухал. Бұл атақ 8-19 ғасырлар аралығында Дағыстан және Солтүстік-Шығыс Кавказдағы кумык билеушілері қолданған. 16 ғасырға қарай мемлекеттің астанасы Таркиге көшіріліп, ол кезде Тарки Шамхалығы деп аталды.
Historical title used for the rulers of Kumyk people in Dagestan
Shamkhal, or Shawhal is a title used by Kumyk rulers in Dagestan and the Northeast Caucasus during the 8th–19th centuries. By the 16th century, the state had its capital at Tarki and was thus known as the Shamkhalate of Tarki.
Арабша нұсқасы
Тарихшылар В.В. Бартольд пен М.А. Полиевковтың пікірінше, шамхал атауы арабтар Кумухта тағайындаған Шахбал билеушінің есімінен туындаған болуы мүмкін. Анонимді "Дарбанднама" жылнамасында халифа Хишам ибн Абд әл-Маликтың інісі, Мұсылман әскерлерінің Дағыстандағы қолбасшысы Мұслим есімді адам Кумухты басып алып, Шахбалды оның әкімшісі етіп тағайындаған. "Тарих Дагистан" еңбегінде шамхал атауы таулы Дағыстандағы Кумух қаласында арабтардың алғашқы тағайындаған адамының есімін көрсетеді. В. Бартольд сондай-ақ, "Шамхал" термині орыс және парсы (Низам әл-Дин Шами және Шараф әл-Дин Әли Язди) деректерінде айтылған Шамхалдың бастапқы түрі – Шаухалдың кейінгі түрі екенін мәлімдеді. Дағыстан тарихшысы Шихсаидов араб тегі туралы айтылған нұсқаның династия мен дін қызметкерлеріне (Мұхаммедтің ұрпақтарына) тиімді болғанын жазды. А. Қандауров араб нұсқасын Шамхалдардың өзі жасағанын көрсетті. Сонымен қатар, Шамхал атауы Орта ғасырлық араб тарихшылары мен географтарының еңбектерінде кездеспейді.
According to historians V. V. Bartold and M. A. Polievktov, the title shamkhal might come from the name of the ruler Shakhbal appointed by Arabs in Kumukh. According to the anonymous chronicle Darbandnamah, a brother of caliph Hisham ibn Abd al Malik, named Moslim, commander of the Muslim forces in Dagestan, capturing Kumukh appointed Shakhbal as its governor. In Tarih Dagistan, the name shamkhal refers to the name of the first appointee of Arabs in Kumukh, in the mountainous Dagestan. V. Bartold also stated, that the term "Shamkhal" is a later form of the original form Shawkhal, which is mentioned both in the Russian and Persian (Nizam al Din Shami and Sharaf al Din Ali Yazdi) sources. Dagestani historian Shikhsaidov wrote that the version claiming Arab descent was in favor of the dynasty and clerics (the descendants of Muhammad). A. Kandaurov wrote that the Arab version was elaborated by the Shamkhals themselves. Also, the title Shamkhals is not mentioned in the works of the Medieval Arabic historians and geographers.
Түркі тіліндегі нұсқасы
Түркі мемлекетінің құрылуы туралы түркі нұсқасын жақтағандардың арасында лақ тарихшысы Әли Қаяев бар: оны тарихшы Фахретдин Кирзиоглу, ХХ ғасырдың басындағы тарихшы Д. Х. Мамаев, Халим Герей Сұлтан, Мехмет Эфенди және басқалар қолдады. Дагестан тарихшысы Р. Магомедов: Орыс шығыстану профессоры, тарих ғылымдарының докторы И. Зайцев Шамхалаттың астанасы Кумук қаласындағы (ортағасырлық дереккөздерде осылай жазылған) кумык мемлекеті екендігі туралы пікірді бөлісті. Темірлік тарихшылар Низам әл-Дин Шами мен Шараф әл-Дин Әли Яздидің еңбектерін зерттеген кезде, кеңес тарихшылары В. Ромаскевич пен С. Волин, сондай-ақ Аландық зерттеулер профессоры О. Бубенок Гази Кумукты (осылай-ақ ортағасырлық дереккөздерде Гази Кумуклук) Шамхалат аймағын Кумыктар жері деп атайды. Осман саяхатшысы Евлия Челеби Шамхалды "табиғи оғыз" деп атаған. Түркі нұсқасының бір дәлелі - Шамхалдар түркі халықтары үшін дәстүрлі түрде - қызыл алманы лақтырып сайлау жолымен сайланды. Құмдықтардың ежелгі мұсылмандық атаулары (бүгінгі Құмұх) түркілік текті. Құмұқтағы Шамхалдың қабірінде түркі жазбалары бар, деп атап өтті кавказдық зерттеулер профессоры Л. Лавров. Жерлестер қабірдің өзін Хазардың Семендер қаласынан кейін "Семердалия" деп атаған; мұндағы қабір тастары қыпшақ стилімен үлгіленген. "Маза хроникасында" Шамхалдар "Хан Хакан ұрпақтарының бір тармағы" ретінде сипатталады. Низам әл-Дин Шами өзінің XIV ғасырдағы Тимуридтер хроникасында "Триумф кітабы" және Шереф ад-дин Езди жерді Гази Кумуклук деп атаған, мұнда "лук" жұрнағы түркі тілінің белгісі болып табылады. Жаңа билік құрған әулеттің негізін қалаған Анди халқының билеушісі Әли Бегтің де "Шамхал" атағы болған. Жергілікті аңыз бойынша, Әли Бегтен бастап Хаджикке дейін олардың ел билеушілері "далалар тілінде", яғни кумык тілінде сөйлеген. Жамалетдин хажи Мамаев 20 ғасырдың басында былай деп жазды: Француз тарихшысы Шантал Лемерсье Квекайдың айтуынша, Шамхалат түркілік кумиктердің үстемдігіне ие болды, ал Лак халқы Газис деген құрметті атаққа ие болды (ислам дінін ерте қабылдағандықтан). Бұдан басқа, Шамхалаттың қарашы бектерінің феодалдық сыныбы болды, бұл титул тек моңғол түркі мемлекеттеріне қатысты. Пиано Карпини өзінің саяхаттарынан Хазария мен Лактың "Батыс татарларының" қолына түскенге дейін құмандарға тиесілі екенін атап өтті. Василий Бартольд араб тіліндегі нұсқаның жергілікті тарихшылардың жинағы екенін, олар аңыздарды тарихпен біріктіруге тырысатынын айтты. "Казы Кумыкский" иелігінің алғашқы тұрғындары, Ф. Сомонович 1796 жылы жазғандай, Дагестан татарлары (Кумык). Персияның Гилан провинциясынан кейбір лезгин халықтарын қоныс аударудан кейін, Шамхал билігі кезінде халық араласқан, Шамхалдың күші азайып, жаңа халық Шамхал әулетінен тәуелсіз өз хандығын құрды: және.
Among the supporters of Turkic version of the creation of the Shamkhalian state is Lak historian Ali Kayaev:Also it was supported by the historian Fahrettin Kirzioglu, the early 20th century historian D. H. Mamaev, Halim Gerey Sultan, Mehmet Efendi, and others. Dagestanian historian R. Magomedov stated that:Russian professor of oriental studies, the Doctor of Historical Sciences I. Zaytsev, also shared the opinion that the Shamkhalate was a Kumyk state with the capital in the town of Kumuk (written thus in medieval sources). While studying works of the Timurid historians Nizam al Din Shami and Sharaf al Din Ali Yazdi, Soviet historians V. Romaskevich and S. Volin, as well as professor in Alan studies O. Bubenok, call Gazi Kumuk (also Gazi Kumukluk in medieval sources) call the Shamkhalate area as the lands of Kumyks. Ottoman traveler Evliya Çelebi called the Shamkhal "a natural Oghuz". One of the arguments of the Turkic version is that Shamkhals were elected in the way that is traditional for Turkic peoples — tossing a red apple. Ancient pre Muslim names of the Kumuk [today Kumukh] inhabitants, as fixed in Khuduk inscription — Budulay, Ahsuwar, Chupan and others — are of Turkic origin. On the graves of the Shamkhals in Kumukh there are Turkic inscriptions, as noted by professor of Caucasian studies L. Lavrov. The grave itself was called by the locals "Semerdalian" after the Khazar city of Semender; the gravestones there are patterned in a Kipchak style. In the "Maza chronicle" Shamkhals are described as "a branch of the Khan Hakhan generations". Nizam al Din Shami in his XIV century Timurid chronicle The Book of Triumph and Sheref ad din Yezdi mentioned the land as Gazi Kumukluk, where the suffix "luk" suffi is a Turkic linguistic sign. The ruler of Andi people Ali Beg, who founded a new ruling dynasty, also had a title of "Shamkhal". According to the local story, starting from Ali Beg until Khadjik, the rulers of their land spoke in the "language of the plains", i. e. Kumyk. Jamalutdin haji Mamaev in the beginning of the 20th century wrote:According to French historian Chantal Lemercier Quelquejay, Shamkhalate was dominated by the Turkic Kumyks, and the Lak people hold the honorable title of Gazis (because of the earlier adoption of Islam). Apart from that, the Shamkhalate had a feudal class of Karachi beks, a title exclusively related to Mongol Turkic states. Piano Karpini mentioned from his travels that Khazaria and Lak, even before falling in the hands of the "Western Tatars", belonged to the Cumans. :Vasily Bartold also stated that the Arabic version is a compilation by local historians trying to merge legends with history. The original population of the "Kazi Kumykskiy" possession, as wrote F. Somonovich in 1796, were Dagestan Tatars (Kumyks). After the resettlement of some Lezginian peoples from Gilan province if Persia, under the rule of Shamkhal, the population mixed, and the power of Shamkhal decreased, and the new population formed their own Khanate independent of the Shamkhal dynasty:and