Кіріспе

Дағыстандағы кумык халқының билеушілеріне тарихи атақ – Шамхал немесе Шаухал. Бұл атақ 8-19 ғасырлар аралығында Дағыстан және Солтүстік-Шығыс Кавказдағы кумык билеушілері қолданған. 16 ғасырға қарай мемлекеттің астанасы Таркиге көшіріліп, ол кезде Тарки Шамхалығы деп аталды.

Арабша нұсқасы

Тарихшылар В.В. Бартольд пен М.А. Полиевковтың пікірінше, шамхал атауы арабтар Кумухта тағайындаған Шахбал билеушінің есімінен туындаған болуы мүмкін. Анонимді "Дарбанднама" жылнамасында халифа Хишам ибн Абд әл-Маликтың інісі, Мұсылман әскерлерінің Дағыстандағы қолбасшысы Мұслим есімді адам Кумухты басып алып, Шахбалды оның әкімшісі етіп тағайындаған. "Тарих Дагистан" еңбегінде шамхал атауы таулы Дағыстандағы Кумух қаласында арабтардың алғашқы тағайындаған адамының есімін көрсетеді. В. Бартольд сондай-ақ, "Шамхал" термині орыс және парсы (Низам әл-Дин Шами және Шараф әл-Дин Әли Язди) деректерінде айтылған Шамхалдың бастапқы түрі – Шаухалдың кейінгі түрі екенін мәлімдеді. Дағыстан тарихшысы Шихсаидов араб тегі туралы айтылған нұсқаның династия мен дін қызметкерлеріне (Мұхаммедтің ұрпақтарына) тиімді болғанын жазды. А. Қандауров араб нұсқасын Шамхалдардың өзі жасағанын көрсетті. Сонымен қатар, Шамхал атауы Орта ғасырлық араб тарихшылары мен географтарының еңбектерінде кездеспейді.

Түркі тіліндегі нұсқасы

Түркі мемлекетінің құрылуы туралы түркі нұсқасын жақтағандардың арасында лақ тарихшысы Әли Қаяев бар: оны тарихшы Фахретдин Кирзиоглу, ХХ ғасырдың басындағы тарихшы Д. Х. Мамаев, Халим Герей Сұлтан, Мехмет Эфенди және басқалар қолдады. Дагестан тарихшысы Р. Магомедов: Орыс шығыстану профессоры, тарих ғылымдарының докторы И. Зайцев Шамхалаттың астанасы Кумук қаласындағы (ортағасырлық дереккөздерде осылай жазылған) кумык мемлекеті екендігі туралы пікірді бөлісті. Темірлік тарихшылар Низам әл-Дин Шами мен Шараф әл-Дин Әли Яздидің еңбектерін зерттеген кезде, кеңес тарихшылары В. Ромаскевич пен С. Волин, сондай-ақ Аландық зерттеулер профессоры О. Бубенок Гази Кумукты (осылай-ақ ортағасырлық дереккөздерде Гази Кумуклук) Шамхалат аймағын Кумыктар жері деп атайды. Осман саяхатшысы Евлия Челеби Шамхалды "табиғи оғыз" деп атаған. Түркі нұсқасының бір дәлелі - Шамхалдар түркі халықтары үшін дәстүрлі түрде - қызыл алманы лақтырып сайлау жолымен сайланды. Құмдықтардың ежелгі мұсылмандық атаулары (бүгінгі Құмұх) түркілік текті. Құмұқтағы Шамхалдың қабірінде түркі жазбалары бар, деп атап өтті кавказдық зерттеулер профессоры Л. Лавров. Жерлестер қабірдің өзін Хазардың Семендер қаласынан кейін "Семердалия" деп атаған; мұндағы қабір тастары қыпшақ стилімен үлгіленген. "Маза хроникасында" Шамхалдар "Хан Хакан ұрпақтарының бір тармағы" ретінде сипатталады. Низам әл-Дин Шами өзінің XIV ғасырдағы Тимуридтер хроникасында "Триумф кітабы" және Шереф ад-дин Езди жерді Гази Кумуклук деп атаған, мұнда "лук" жұрнағы түркі тілінің белгісі болып табылады. Жаңа билік құрған әулеттің негізін қалаған Анди халқының билеушісі Әли Бегтің де "Шамхал" атағы болған. Жергілікті аңыз бойынша, Әли Бегтен бастап Хаджикке дейін олардың ел билеушілері "далалар тілінде", яғни кумык тілінде сөйлеген. Жамалетдин хажи Мамаев 20 ғасырдың басында былай деп жазды: Француз тарихшысы Шантал Лемерсье Квекайдың айтуынша, Шамхалат түркілік кумиктердің үстемдігіне ие болды, ал Лак халқы Газис деген құрметті атаққа ие болды (ислам дінін ерте қабылдағандықтан). Бұдан басқа, Шамхалаттың қарашы бектерінің феодалдық сыныбы болды, бұл титул тек моңғол түркі мемлекеттеріне қатысты. Пиано Карпини өзінің саяхаттарынан Хазария мен Лактың "Батыс татарларының" қолына түскенге дейін құмандарға тиесілі екенін атап өтті. Василий Бартольд араб тіліндегі нұсқаның жергілікті тарихшылардың жинағы екенін, олар аңыздарды тарихпен біріктіруге тырысатынын айтты. "Казы Кумыкский" иелігінің алғашқы тұрғындары, Ф. Сомонович 1796 жылы жазғандай, Дагестан татарлары (Кумык). Персияның Гилан провинциясынан кейбір лезгин халықтарын қоныс аударудан кейін, Шамхал билігі кезінде халық араласқан, Шамхалдың күші азайып, жаңа халық Шамхал әулетінен тәуелсіз өз хандығын құрды: және.