Кіріспе

Османдық библиограф, энциклопедист, тарихшы, географ, ғалым, биограф, полимат. Қатип Челеби (كاتب جلبي) немесе Хаджи Халифа (حاجي خليفة) (1017 AH/1609 AD – 1068 AH/1657 AD) – 17 ғасырдағы Осман империясының түрік полиматы және авторы. Ол кітаптар мен ғылымдар туралы кең ауқымды әмбебап библиографиялық энциклопедияны – «Кашф аз Зунунды» жинақтады және көптеген трактаттар мен эсселер жазды. «Жоғары білімі мен зерделілігімен көзге түскен, әділ және бейтарап тарихшы» – Франц Бабингер оны «Осман империясының ең ұлы энциклопедисі» деп атады. Ол Осман империясының үш тілінде – араб, түрік және парсы тілдерінде, әсіресе араб тілінде, содан кейін ана тілі – түрік тілінде бірдей шеберлікпен жазды, сонымен қатар француз және латын тілдерінен аудармалар жасауға қатысты. Немец шығыстанушысы Густав Флюгель «Кашф аз Зунунды» түпнұсқа араб тілінде латын тіліне аудармасымен бірге «Lexicon Bibliographicum et Encyclopaedicum» (7 томдық) деген атпен жариялады. Шығыстанушы Бартелем д’Эрбелот «Кашф аз Зунунның» француз тіліндегі басылымын шығарды, негізінен қосымша материалдармен, алып жинақ – «Bibliothèque Orientale» ішінде.

Өмір

Оның ұлы Мустафа ибн Абд Алла (مصطفى بن عبد الله) 1609 жылы ақпанда (хижра 1017 жылы) Стамбулда дүниеге келді. Оның әкесі сипахи (атты әскер) және силаһдар (қарғалы) болған, сондай-ақ Стамбулдағы Анадолы қаржы басқармасында хатшы қызметін атқарған. Анасы Стамбулдың бай отбасынан шыққан. Бес-алты жасынан бастап Құран, араб тілі грамматикасы мен каллиграфияны үйрене бастады, ал он төрт жасында әкесі оған императорлық қаржы бюрократиясында кеңсе қызметін тапты. Ол қаламгерлік, есеп және сияқат ("қазына шифры") саласында өте жақсы білім алды. Анатолиядағы Осман армиясының комиссариат бөліміндегі есепші ретінде ол 1624 жылы Тержан жорығында және 1625 жылы Бағдадты парсылардың билігінен қайтарып алуға жасалған сәтсіз әрекетте әкесімен бірге шайқасты. Оралғанда әкесі Мосулда қайтыс болды, ал бір айдан кейін оның ағасы дүние салды. 1626-1627 жылдары Эрзурумды қоршауда болды. Челеби әкесінен білім алуға құштар болды, 1628 жылы Стамбулға оралғанда харизматикалық уағызшы Қадизаденің уағыздарын тыңдады, ол оны оқуын жалғастыруға шақырып, ынталандырды. Ол отыз жыл бойы оқумен айналысты, тек Бағдадқа (1629) және Хамаданға (1630) жасалған жорықтардағы әскери қызметіне уақыт бөлді. 1633 жылы ол хаж жасау үшін Алепподағы корпусының қыстағынан кетіп, хажжи атағын алды. Диярбакырда императорлық армияға қайта қосылып, ғалымдармен танысты. IV Мұрат сұлтанның басшылығымен Ериванды қайтарып алуға, Тәбризге және Бағдадқа (1629-1631) жасалған жорықтарға қатысты. 1635 жылы Стамбулға оралғанда, оның әкесінің бұрынғы әріптесі Мехмед Кальфа оған кавалерия аудиторлық кеңсесінде халифа (екінші клерк) ретінде шәкірттік лауазымға орналасты. Кейіннен ол Комиссариат бас басқармасында жұмыс істеді. 1645 жылы бай туысы оған мұра қалдырды, соның арқасында ол толық уақытын ғылымға арнап, кітаптар сатып ала бастады. Өзінің ұстазы және досы А'реж Мустафа Эфендимен бірге ол аль-Байдавидің түсіндірмелерін, Заңның тамырларын, Ашкал аль-тасис (Идеалдық формалар) бойынша түсіндірмелерді, Шагминидің әл-Мулаххасын (Қысқаша), Андалусидің аруд (просодия) және Улуғбектің Зиджин (Алманақ) зерттеді. Сонымен қатар, ол Курд Абдулла Эфендидің Айя Софиядағы дәрістеріне және Кечи Мехмед Эфендидің Сүлейманиедегі дәрістеріне қатысты. 1642 жылы ауызша білім беру тізбегін жалғастыру үшін ол Вели Эфендидің Нұхба, Әлфия және Дәстүр қағидалары бойынша дәрістеріне қатысты. Сондай-ақ, ол Тауди, Исфахани, Кади Мир, әл-Мақасид (Іздеу мақсаты), Адаб әл-Бахс (Пікірталас ережелері), Фанари, Тахдиб және Шамсияны оқыды. Ол медицина, география, геометрия, Си фасл ("Отыз бөлім") және Бист баб ("Екі жүздік тарау") астролябия бойынша, Авария элементтері, әл-Фанари, Шамсия логика, Джами, Мухтасар, Фараид, Мултақа, Дурар және Али Құшжидің арифметика бойынша әл-Мухаммедия және астрономия бойынша әл-Фатиха атты трактаттарын оқытты. Ол өзінің оқыту әдісін "әрбір көптікті бірлік арқылы түсіну және жалпыламаларды ұғыну арқылы алғашқы қағидаларды меңгеру" деп сипаттады. Астроном Мевлана Мехмед ибн Ахмет Руми әл-Акхисар оның дәрістеріне қатысқан тыңдаушылардың бірі болды. Оның зерттеулері лексикология, фиқһ (құқықтану), логика, риторика, тафсир (Құранның түсіндірмесі) және хадис (Пайғамбардың сүннеті), математика, медицина, діннің құпиялары, астрономия, генеалогия, тарих және жылнаманы қамтыды. Академиялық ортада ол "Кәтип Челеби" (Білімді хатшы) деген лақап атпен белгілі болды. "Хатиб" мемлекеттік хатшыны, ал "Челеби" Осман сұлтандарының ұлдарын немесе ресми иерархияға жатпайтын ғалымдарды білдіретін сөз болатын. Оның діни көзқарастары исламдық ортодоксиямен және Ишраки (Нұрлы философия) ұстанымымен үйлесетін еді. Саясаткер Кёпрүлү Мехмед Паша оның досы болды. Оның қажырлы оқу режиміне берілгендігі денсаулығының нашарлауына және 1657 жылы 49 жасында жүрек соғысынан ерте қайтыс болуына себеп болған болуы мүмкін. Қатип Челеби қайтыс болғаннан кейін аяқталмаған еңбектерін қалдырды. Оның жалғыз ұлы жас кезінде қайтыс болды, ал 1659 жылы оның жесірі дүние салды, содан кейін оның кітапханасының бір бөлігі Лейден университеті үшін Левинус Уорнерге (Legatum Warnerianum) сатылды. Кітаптарды жинауға деген құштарлығы Алеппода басталды, кейіннен ол өзінің мұрасының едәуір бөлігін оның әйгілі кітапханасын салуға жұмсады, ол сол кезде Стамбулдағы ең ірі кітапхана болып есептелді.

Мұра

Измирдегі Измир Кәтип Челеби университеті оның құрметіне аталған, ал Ньютон Кәтип Челеби қоры Түркия мен Ұлыбритания арасында ғылым және инновация саласында алмасу бағдарламасын іске асырады.