Кіріспе

12 ғасырдағы парсы ақыны және жазушысы Ахмад ибн Умар ибн Али, Низами и Арузи и Самарканди (نظامی عروضی) және сондай-ақ Аруди ("Просодист") деп белгілі, 1110 және 1161 жылдар аралығында шығармашылығымен көзге түскен ақын және прозашы. Ол ең әйгілісі – "Чахар макала" ("Төрт әңгіме") еңбегі, оның толық сақталған жалғыз туындысы. Самарқандта тұрғанда, Трансоксиананың дехқаны Әбул Раджаʾ Ахмад б. Абд әл-Шамад Незамиге, ақын Рудакиге Саманид әмірі Наср бин Ахмадтың қасиеттерін жырлаған өлеңі үшін сыйлық берілгенін айтты.

Өмір

Трансоксианадағы Самарқандтан шыққан парсы, оның туған және қайтыс болған күні белгісіз. Ол, көп болжам бойынша, 11 ғасырдың соңында дүниеге келген. Оның өмірі туралы аз ғана мәліметтің барлығы оның "Чахар макала" кітабында кездеседі. Ол өмірінің көп бөлігін Хорасан мен Трансоксианада өткізіп, 45 жыл бойы Гуридтер сарайының ақыны болды. 1110/1 жылы Самарқандта болып, парсы ақыны Рудаки (941 ж. қайтыс болған) туралы материалдар жинады. 1112/3 жылы Балхта өткен бір тойда Омар Хаям мен әл-Исфизаримен кездесті. 1115/6 жылы Хератта тұрды. Келесі жылы Нишапурда кедейлікте өмір сүргендіктен, Хорасанды басқарған Селжұқ ханзадасы Ахмад Санжардың құрметіне ие болу үшін Тусқа сапар шекті. Ол парсы ақыны Фердоусидің қабірін зиярат етіп, оның өмірі туралы мәліметтер жинады. Сондай-ақ, Селжұқтардың ақын-лауреті Мүизимен танысып, поэзиядағы мансабын дамытуға көмек алды. Мүизидің көмегімен Низами Санжардың назарын аударуға қол жеткізді. 1120/1 жылы Мүизи оған Фердоуси мен Газнавид сұлтаны Махмуд туралы әңгіме айтты. 1136 жылы Нишапурға қайтып оралып, Омар Хаямның қабірін тағы да зиярат етті. Низами Гурид билеушісі Ала әл-Дин Хусейннің Санжарға қарсы соғысында оның ілесушісі болды. 1152/3 жылы Херат маңындағы шайқаста Хусейн жеңілгеннен кейін, ол бір мерзімге қалада жасырынды. Низами бірнеше жылдан кейін (1156 жылы) "Чахар макала" кітабын жазған болуы мүмкін, оны Гурид князі Әбул Хасан Хусам әл-Дин Алиге арнады. Низаминың қалған өмірі жұмбақ, ол астрология мен медицинаны оқыған болуы мүмкін.

Шығармалары

Низами и'Арудидің «Чахар Мақала» немесе «Төрт әңгіме» кітабы – патша сарайында болуы керек деп ойлаған төрт түрлі мамандық туралы төрт әңгімеден тұратын еңбек. Кітаптың кіріспесінде Низами әлемнің жаратылуы және нәрселердің реті туралы философиялық немесе діни идеологияны талқылайды. Ол негізінен сарайда қызметкер болғанымен, кітабында өзінің астроном және дәрігер екенін де айтады. Ол өзінің туған жері Самарқанда ғана емес, Герат, Тус (Фердоусидің қабірін зияраттап, ұлы ақын туралы материал жинаған), Балх және Нишапурда да уақыт өткізгенін, соңғысында шамамен бес жыл тұрғанын жазады. Нишапурлық ақын-астроном Омар Хаямнан білім алғанын да мәлімдейді. «Чахар Мақала» кітабының кіріспесінде Арузи табиғаттану, білімтану және саясат мәселелерін кеңінен зерттейді. Низами и'Арудидің жазу ерекшелігі – «Космография туралы» кіріспесінде барлық нәрсенің қарама-қарсылықта немесе екі нәрсенің қатар келуінде көруге мүмкіндік беретін қос теңгерімді сөйлемдерді жиі қолдану. Сондай-ақ Низами и'Арудидің ислами идеологиясы тіл немесе мета-әңгіме нәрсені ретке келтіріп, оны кішірек нысандармен қоршап тұрады деп санайды. Бұл тіл – мәңгілік Құдай. Ол ежелгі парсы патшалық концепциясының жақтаушысы, ол заңдылыққа қол жеткізу үшін мұсылман лексикасында көрініс береді. Оның қоғамдық жіктелу туралы ойларына парсы және грек тұжырымдары, әсіресе Платонның идеялары әсер еткен. «Чахар Мақала» ағылшын, француз, швед, түрік, урду, орыс және араб тілдеріне аударылған.