Кіріспе

1837 жылғы қақтығыс

Сент-Чарльз шайқасы 1837 жылғы 25 қарашада Ұлыбритания қолдауымен Төменгі Канада үкіметі мен патриоттар көтерілісшілері арасында болды. Сент-Дени шайқасында Төменгі Канада көтерілісіндегі патриоттардың жеңісінен кейін, подполковник Джордж Ветрералл басқаратын британ әскерлері Ришелье аңғарындағы Сент-Чарльз патриоттық бекінісіне оңтүстіктен жол тартты. 25 қараша күні 1837 жылы олар Томас Строу Браун басқаратын патриоттар күштерімен шайқасты. Екі сағаттық шайқастан соң Төменгі Канада үкіметі жеңіске жетті.

Өмірбаян

1791 жылы Төменгі Канада құрылғаннан кейін жиырма жыл ішінде француз канадалықтарынан өзге халықтарға қоныстану үшін жаңа жерлер бөлінді. Француздар негізінен өзендер бойындағы иеліктерінде қалды, ал жаңа аймақтарды көбінесе ағылшын тілді британдық иммигранттар мекендеді. Жаңа ағылшын тілді иммигранттар британ үкіметі тұсында француз қауымдастықтарына қарағанда көп артықшылыққа ие болды. Төменгі Канаданың Заң шығарушы жиналысына сайланған француз канадалықтарының көпшілігі католик колледждерінде білім алған элитадан шықты, себебі британдықтар сауда мен мемлекеттік қызметтерді монополиялап, әлеуметтік қозғалысты шектеді. Француз канадалықтары балаларына беруге жердің азаюымен және ағылшын талаптарымен жаңа жерлер үшін бәсекелесті, британдық бюрократия иммигранттардың талаптарын тұрғындардың алдына қойды. Сонымен қатар, 1830-шы жылдардың ортасында дизентерия, тиф және холера індеттері иммигранттармен бірге колонияға келді. Бұған қоса, Боусе, Шаудиер және Ришелье аймақтарындағы (сондай-ақ Монреаль маңындағы) шаруашылықтар бидай шыбығы, шегіртке және гусеница шабуылынан қирады, нәтижесінде азық-түлік азайды. Луи Жозеф Папино басқарылған, «Патриоттық партияның» сайланған басшысы болған француз канадалықтарының Заң шығарушы жиналыста мемлекеттік шығындарды бақылауға жасаған әрекеттері, ағылшын тілділер басымдығы бар Төменгі Канаданың Заң шығарушы кеңесімен тоқтатылды. Папиноны қолдаған екі журналист газеттерінде Заң шығарушы кеңесті сынағаннан кейін тұтқындалып, түрмеге қамалды, бұл одан әрі наразылықты күшейтті. 1832 жылғы 21 мамырдағы көтеріліс гарнизон шақырылғаннан кейін басылды, нәтижесінде үш адам қаза тапты. Парламенттік жол кесілген соң, Папино мен оның одақтастары Сент-Шарльде ашық ауданда қарулы көтеріліс туралы мәлімдеме жасады және тәуелсіздік декларациясын жариялады. Папиноның жақтастары жартылай әскери топтар құрды және Монреаль мен қаланың шығысындағы ауылдарда қолдау көрсетілді. Канадалық колониялардағы әскери күштердің бас қолбасшысы сэр Джон Колборн 1837 жылғы 16 қарашада милицияны шақырып, күдікті көтерілісшілерді тұтқындауға ордерлер берді. Папино мен басқа патриот көшбасшылары Монреальден Ришелье аңғарындағы Сент-Дениге қашып кетті.

Патриоттар

Патриоттар азаматтық және әскери қанаттарға бөлінді. Әскери қанатты Монреальден келген сәтсіз саудагер Томас Строу Браун басқарды. Азаматтық қанаты алты бөлімге бөлінді, олардың әрқайсысы бір ауданды ұсынып, соғыс жағдайында батальон ретінде қарулануға дайын болды. Патриоттардың екі бас штабы болды, біреуі Сент-Дениде, екіншісі Сент-Чарльсте. Сент-Чарльстің қорғанысының кілті – 19 қарашада басып алынған сеньор Пьер Доминик Дебарцкеге тиесілі кірпіштен салынған үй болды. Дебарцке мен оның отбасы Патриоттар тарапынан тұтқынға алынып, сеньория басып алынып, отбасы Квебек қаласына жіберілді. Сент-Чарльсте Браун басшылығындағы Патриоттар үйді казармаға және Патриоттардың тұтқындарын ұстауға арналған күзет постқа айналдырды. Үйдің айналасында Патриоттар тоңған саздан және бұтақтардан жасалған топырақтан қоршаулар салып, осы аймақты бекінілген лагерьге айналдырды. Қоршау қабырғасы Сент-Чарльстің батыс жағындағы өзеннен басталып, негізгі жолға қарай созылды, ал шығыс жағында сарай орналасқан. Сарай да, қоршау да бір-бірін қолдамады. Браун көпірлерді қиратты және оңтүстікке қарай жол бойындағы ағаштарды кесіп тастады. Сент-Чарльз Патриоттардың қарсылық орталығына айналды, жүздеген адамдар осы жерге жиналды. Алайда Браунның еріктілерге таратуға бар болғаны 50 мылтығы ғана болды. Браунның жалпы күші лагерьде немесе күзетте шамамен 200-250 адамды құрады.

Үкімет

Төменгі Канаданың үкіметін Госфорд графы, азаматтық генерал-губернатор басқарды. Әскери бөлімді Пиреней соғысының ардагері сэр Джон Колборн басқарды. Колборнның төменгі Канадада бірнеше британдық жаяу әскер полкінің күші болды. Квебек қаласында Корольдік полк, 15-ші, 79-шы, 83-ші жаяу әскер полктері және 66-шы жаяу әскер полкінің бөлімдері орналасты. Монреальде 32-ші жаяу полкі орналасқан, ал Ноикс аралы мен Сорельде 66-шы полктің тағы да бөлімдері гарнизонға орналасты. Сент-Лоуренс өзеніндегі Сент-Хелен аралында Корольдік артиллерияның бөлімдері орналастырылды. Аймақтағы жағдай нашарлаған сайын, Колборн Монреальге Корольдік полкті жіберді. Монреальдегі Томас Строу Браунның «Солдаттардың ұлдары» қоғамы мен лоялисттік Дорик клубы арасындағы төңкерістен кейін, Колборн 24-ші жаяу полкіне Торонто мен Кингстондағы гарнизондарынан Монреальге жөнелуге бұйрық берді. Колборн Патриоттардың штабына екі бағыттан шабуыл жасауды жоспарлады. Ол полковник Чарльз Горды 300 жаяу әскермен, оның ішінде 24-ші полктің екі ротасы, бір зеңбірек және Корольдік артиллерияның тобы, сондай-ақ Royal Montreal Cavalry әскери бөлімімен жіберді. Екінші күшті Корольдік полкінің подполковнигі Джордж Ветэралл басқарады, ол Корольдік полктің үш ротасын, 66-шы полктің бір ротасын, капитан Элеазар Дэвид басқаратын жиырма Royal Montreal Cavalry және капитан Джон Глазго басқаратын Корольдік артиллерия тобын, сондай-ақ екі зеңбіректі басқарады. Гор көтерілісшілерге солтүстіктен Сорель арқылы шабуылдайтын, ал Ветэралл оңтүстіктен Форт-Чембли арқылы шабуылдайтын. Гор көтерілісшілермен бірінші болып қақтығысты, және 23 қарашада Сен-Дени шайқасында жеңілді.

Солтүстікке қарай жүріс

16 қарашада Патриоттардың басшыларын тұтқындауға арналған ордерлер Сэр Джон Колборнмен шығарылды және 18 қарашада сағат 07:00-де подполковник Ветэрлл басқаратын күш Форт-Чемблиден солтүстікке қарай Сент-Чарльз бағытына жылжыды. Ветэрллдің күштері Шамблиге қарай жол тартты және колонна келген кезде, шамамен қырық адамнан тұратын топ оларды қарсы алды, бірақ британдықтарды көріп, шашырап кетті. Содан кейін Ветэрлл Колборннан қосымша нұсқаулар күтіп Шамблиде тоқтап қалды. 18-22 қараша аралығында Ветэрлл Чэмблиде бұйрықтар мен ауа райының жақсаруын күтті. 22 қарашаның кешкі уақытында Ветэрллдің күштері Ришелье өзенінен батыс жағалауға өтіп, солтүстікке қарай жорыққа шықты. 23 қарашада Ветэрлл күшін сағат 03:00-де тоқтатты, тек таң отынан кейін Сент-Илаирге дейін жылжып, 12:00-де қайтадан тоқтады. Күш солтүстік күштерден жаңалық күтіп Сент-Илаирде тоқтап тұрды. 24 қарашада сағат 00:00-де Гордың жеңіліске ұшырағаны туралы хабар келді. Осы уақыт ішінде Сент-Илаирде Колборн Ветэрллге хабаршылар жіберіп, кері шегінуге бұйырды, бірақ екі хабаршы да Патриоттар тарапынан тоқтатылды. Жеңіліс туралы хабарды алғаннан кейін, Ветэрлл Форт-Чемблиге хабаршы жіберіп, Корольдік полктің бір гранадерлік ротасының резервін өзіне қосылуға бұйырды. Жылдамдық үшін рота Ришелье өзенімен қайықтарда жүзіп келді. Ветэрлл күшін күшейткеннен кейін 25 қарашаға дейін Сент-Илаирде қалды. Содан кейін сағат 09:00-де колонна қайтадан солтүстікке қарай жылжуды бастады. Осы кезде Ветэрллдің жалпы күші 406 қатарлы жаяу әскер, 20 ополчення атқышы және 2 зеңбірек құрады. 24 қарашада Браун Сент-Чарльсте Сент-Дени шайқасында жеңіске жеткен Патриот командирі Вулфред Нельсоннан, сондай-ақ Сент-Матиас-сюр-Ришельедегі ірі Патриот күшінің командирлері Элизе Майлхо мен Сирилл Коттеннен ұсыныстар алды. Нельсон Браунға 300 адам мен екі зеңбірек ұсынды. Майлхо мен Котте күшейтуді ұсынды. Браун екі ұсыныстан да бас тартты, өйткені ол өзінің күштерімен британдықтарға қарсы тұра алатынына сенді.

Сент-Шарльзге келу

Уэзерлл солтүстікке қарай жорық жасағанда, ол қираған көпірлерге тап болды, ал Патриоттар Ришелье өзенінің екі жағынан оған атыс ашты, жол жағалауға жақындағанда. Сағат 13:00-де колонна алғаш рет жол бойындағы үйлер мен амбарлардан атысқа түсті. Бонавентур Вигер басқаратын бұл шайқасшылар жол бойындағы арналардың екі жағына, сондай-ақ жол бойындағы орман мен ғимараттарға орналасты. Темір қоршауларды Браун Дебарцх поместьесінен оңтүстікке қарай салды. Патриоттардың қарауылдық атысы бір Корольдік полкінің сарбазын жаралады, соның салдарынан Уэзерлл жол бойындағы үйлер мен амбарларды өртеп жіберуге бұйрық берді. Уэзерлл солтүстікке қарай жылжуын жалғастырғанда, қарауылдықтар Сент-Чарльстегі бекінілген лагерьге шегінді. Сент-Чарльске жеткенде Уэзерлл екі зеңбірегімен әскерін алға орналастырып, жайғастырды. Браун тиімді басқару құрылымын құра алмағандықтан, Уэзерлл күштерінің келгені туралы хабарсыз болды. Патриоттардың тиімді басқару құрылымының болмауы Браунды барлық нәрсені қадағалауға мәжбүр етті, және Уэзерлл келген кезде ол «наны пісіріп» және «лагерьге азық-түлік дайындап» отырғаны туралы хабарланды. Браун Уэзерлл келгенін тек қана зеңбіректердің бірінен атылған оқ Сент-Чарльстегі шіркеудің мұнарасына тиген кезде білді. Уэзерлл Браунның бекіністеріне жеткенде, күштерінің орналасуын өзгертті. Ол зеңбіректерді жолдың шығысына қарай сәл жылжытты. Бір шағын бөлім зеңбіректердің батыс жағында қалды, ал қалғаны зеңбірек позициясының шығыс жағына көшірілді. Браун өзінің қолбасшысы Анри Альфонс Говен басқаратын бір топ әскерін бекінілген лагерьдің оңтүстігіндегі ағаш қоршаудың артына, оның астында ор қазылған жерге орналастыруға бұйырды. Содан олар Уэзерллдің алға жылжыған күштеріне атыс ашуға мүмкіндік алды. Осы сәтте Уэзерлл Браунға, егер оған тек өтуге рұқсат берілсе, ешкімге зиян тигізбейтінін ұсынды. Браун, жаяу әскер қаруларын тастаса ғана Уэзерллдің өтуіне рұқсат беретінін айтты. Бірақ жауап кешігіп келді, сондықтан Уэзерлл күштеріне шабуылға көшуді бұйырды.

Шабуыл жасау

Гаувиннің патриоттары Уэзерлдің алға басқан күштеріне шабуыл жасағанда, капитан Джон Глазгоның артиллериясы жауап ретінде гранаталық және шомылғыш оқтар атып жіберді. Браун артиллерия оғынан аттан түсіп, қайтадан атқа мінген соң Сен-Дениге қашып кетті. Уэзерлдің жаяу әскеріне ағаш қоршауға қарай жылжуға бұйрық берілді. Патриоттардың қорғаныс атысы британдық жаяу әскерін қорғану үшін жерге жата беруге мәжбүр етті. Содан кейін патриоттар бекініске қайта шегінді. Уэзерлдің жаяу әскері тастап кетілген патриоттардың позициясын қорғау үшін алға жылжыды. Уэзерлдің жолдың шығысындағы бөлімшелері патриоттармен атысқанда, жолдың батысындағы кішкентай бөлімше бекініс пен үйді бақылайтын төбені басып алу үшін жылжыды. Оқ атылғаннан кейін он бес минут ішінде төбе басып алынып, артиллерия оқтарын патриоттардың төмендегі позицияларына тікелей бағыттау мүмкіндігі пайда болды. Родольф Деривьер басқаратын патриоттар тобы азаматтардың қашуын тоқтату үшін артқа бұйрықталды. Деривьер британдықтардың оң фланкінен айналып, орманнан қоршауға шабуыл жасайтын жаяу әскерге оқ атуды бастады. Британдық жаяу әскері Деривьердің позициясын шабуылдауға тырысты, бірақ қоршауға кері шегінді. Осы шайқас кезінде Уэзерлдің атының астынан оқ өткен. Екі офицердің аттары да оқтан зардап шекті. Екі сағаттан кейін Уэзерл өзінің үш орталық ротасына штыктарды бекітіп, бекітілген лагерьге тікелей шабуыл жасауға бұйрық берді. Олар шабуыл жасағанда, патриоттар салған абатистерге көп уақыт кетпеді, олардың биіктігі шамалы болды. Корольдік полкінің үш ротасы патриоттардың қорғанысын бұзып, лагерьге енді. Ұрыс аяқталғанда кем дегенде 56 патриот қаза тауып, көптегені жараланды және тұтқынға алынды, ал британдықтар 3 қаза және 18 жаралыға тап болды.

Салдары

Ұрыстан кейін Ветэралл Дебарццц хандық үйін қоспағанда, бекіністі лагерьдің барлық ғимараттарын өртеп жіберді. 25 патриот тұтқындалып, Сент-Чарльз шіркеуінде қамалды. Браун Сен-Дениге жеткенде, Сен-Дени шайқасының жеңімпазы Вулфред Нельсон оны қызметтен босатылды. Уэзерлл Сент-Чарльсте 27 қарашаға дейін қалды. Содан кейін оның әскері 28 қарашада Шамбли паромға жасалған шабуылды таратып, оңтүстікке қарай жорыққа шықты. 30 қарашада Уэзерлл 30 патриот тұтқынымен Монреальге келді. Полковник Гор желтоқсанның басында Сент-Дениске оралып, қаланы патриоттар тастап кеткенін көрді. Сент-Чарльстағы жеңілістен кейін Сент-Матиастағы 1000 патриоттан тұратын күш ыдырап кетті. Нельсон Сент-Дениді нығайтуға тырысты, бірақ қолдаудың жетіспеуін сезіп, лейтенанттарымен бірге АҚШ-қа кетті. Патриоттар Сент-Эвсташ шайқасында екінші үлкен жеңіліске ұшырады, бұл 1837 жылдың желтоқсан айында көтерілістің аяқталуына әкелді. Үкімет әскерлері шайқастарда тұтқынға алынған кейбір патриоттарды дереу өлім жазасына кесті, ал қалғандары тағдырларын күтіп түрмеге қамалды. Үкімет әскерлері бірнеше үйді өртеп, шайқастардан кейін бір ауылды толығымен өрттеді. Жеңілістен құтылған патриоттардың кейбіреуі АҚШ-қа қашып, жаңа басшылық астында қайта жиналды. Олар келесі жылы жақсы қару-жарақпен оралып, 1838 жылдың қарашасында көтеріліс қайта басталды. Үкімет әскерлері қайта оралып, патриоттарды бірнеше шайқаста жеңді. Үкімет әскерлері тағы да аудандарды өртеп, тонау мен зорлауға ұшыратты. Көтерілісте тұтқындалғандардың 25-і дарға асылып, 58-і Австралиядағы жазалау колонияларына жер аударылды.