Кіріспе

Канадалық тарихшы Лионель Грулькс (13 қаңтар 1878 – 23 мамыр 1967) – канадалық католик дін қызметкері, тарихшы, профессор, қоғамдық қайраткер және Квебек ұлтшылы.

Ерте өмір және діни қызметке тағайындалуы

Лионель Грулькс, немесе Джозеф Адольф Лионель Грулькс, Леон Грулькс (1837–1878) пен Филомен Саломе Пилонның (1849–1943) ұлы, фермер, ағаш кесуші және Жаңа Францияның пионері Жан Грудың тікелей ұрпағы болған. Грулькс Квебек провинциясының Водрейл қаласында дүниеге келді және сол жерде қайтыс болды. Семинариядағы оқуын және Еуропадағы білімін аяқтағаннан кейін, ол Салаберри-де-Валифилдтегі Валифилд колледжінде, содан кейін Монреаль университетінде сабақ берді. 1917 жылы ол «Action Française» атты ай сайынғы журналға негіз салды және 1920 жылы оның редакторы болды. 1903 жылдың 28 маусымында ол дін қызметкеріне бекітілді.

Конфедерацияны зерттеу

Граульк Конфедерацияны зерттеген Квебектің алғашқы тарихшыларының бірі болды: ол Квебектің және азшылықтардың құқықтарын мойындауды қатысты талап етті, бірақ жемқор саяси партиялар мен Доминиондағы француз канадалықтарының екінші дәрежелі мәртебесі осы уәделерді орындамағанын сенді, бұл Манитоба жанжалында айқын болды. Граульк француз канадалықтарының экономикалық және әлеуметтік кемсінуін жоюға тек ұлттық білім беру және Квебек үкіметі көмектесе алады деп ойлады. Граульк өзінің ультрамонтанистік көзқарастарын сәтті насихаттады. Оның басты мақсаты – тарих білімі арқылы квебек тұрғындарының өздеріне деген құрметін қайта жандандыру, Жаңа Францияның және француз канадалықтарының батырлық ерліктері мен саяси жеңістер арқылы қол жеткізген өзін-өзі басқару құқықтарын білу арқылы: 1774 жылы Квебек заңы Квебек провинциясының және оның халқының француз заңдарына, католик дініне және француз тіліне қатысты құқықтарын мойындады; 1848 жылы он жылдық күрестен кейін француз тілінің құқықтарымен бірге жауапты үкімет құрылды; 1867 жылы Квебек провинциясының автономиясы қайта орнатылды, өйткені Төменгі Канада Конфедерация арқылы жаңа Доминион құрудағы маңызды серіктес болды. Лионель Граульк 1867 жылғы Канада Конфедерациясын сәтсіздік деп бағалады және француз Канадасының тірі қалуының жалғыз жолы – француз мемлекетін және Рим-католик Квебекті нығайту екенін, бұл ұлтты азат етудің және ағылшын билігіне қарсы бекініс құрудың құралы болады деп есептеді. Ол Квебек провинциялық үкіметінің Конфедерация шеңберінде француз канадалықтарының экономикалық, әлеуметтік, мәдени және тілдік жағдайын жақсартуға қабілетті және міндетті деп сенді. Оның оқу бағдарламалары мен жазбалары дін қызметкерлері мен демократиялық құқықтар үшін күрескендер арасындағы қайшылықтарды нақты көрсетпеді немесе елемеді, сондай-ақ "халық" немесе шаруалар тобы мен француз канадалық элитасы арасындағы кез келген жанжалдарды да елемеді. Ол одан әрі ізденісші, оның пікірінше, еркіндікке ұмтылған курер де буалардан гөрі орнықты өмір салған шаруаларды артық көрді. Лионель Монталь псевдонимімен жазылған шығармалары 1924 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының көркемсурет сайысының әдебиет бөлігіне кірді. 1928 жылы Монреаль университеті Граульк Конфедерацияны және ағылшын канадалықтарының сезімталдығын құрметтейтін мазмұндағы құжатқа қол қоюын талап етті, бұл оның оқыту жұмысы үшін лайықты жалақы алуының шарты болды. Ол қол қоймады, бірақ тарихи зерттеулермен шектелуге келісті; ол көп ұзамай L'action canadienne française журналының бас редакторы лауазымынан кетті, ал журнал жыл соңында жабылды. Лионель Граульктің маңызды еңбектері: "Л'Аппель де ла раса" (1922) романы, "Конфедерация тарихы", "Біздің үлкен оқиғамыз" (1958), "Француз Канада тарихы" (1951) және "Өткен – біздің ұстазымыз" (Notre maître le passé).

Жаңа Франция туралы жазбалар

Жаулап алудан төмендеп кеткен деп санайтын ұлтының мақтанышын ояту үшін Грулькс ұлттық мифтер жасаумен айналысты, Жаңа Франция дәуірін алтын ғасыр ретінде жұртқа таныстырып, Доллар де Ормеоны аңызға айналған батыр етіп көрсетті. Ол француз канадалықтарының алғашқы тарихшысы ретінде танылды, ол француз отаршылдығының кезеңін британдық үстемдіктен артық санады, сондай-ақ Жаңа Францияның жаулап алынуын 19 ғасырдағы канадалықтардың көпшілігінің пікірінен өзгеше, апат деп бағалады. Олар оны француз революциясының дінсіз қорқыныштарынан Квебекті құтқаратын "игілік" деп қарады. Ол сонымен қатар Квебек тарихының оқу жоспарын жасады, онда Канададағы француз отарлауы, Жаңа Францияны жаулап алу нәтижесінде канадалықтарға туған қиындықтар және олардың демократиялық құқықтар үшін ұзаққа созылған саяси күресімен қалай күрескені жұртқа жеткізілді. Ол, бұрынғы көптеген адамдар сияқты, 1774 жылғы Квебек заңын өз ұлтының құқықтарын ресми мойындау деп талап етті. Ол Роберт Болдуин мен Луи Ипполит Лафонтеннің 1849 жылы Жоғарғы және Төменгі Канада колонияларын біріктіру саясаты арқылы лорд Дурхамның ассимиляциялық жоспарларын күйретіп, француз тілінің құқықтарын қайта орнатып, жауапты үкімет құруына ерекше құрметпен қарады.

Француздық іс-қимыл лигасы

Француздық іс-қимыл лигасының құрамында Грулькс және оның әріптестері француз тілі мен француз канадалық мәдениетін жаңғыртуға, сондай-ақ ой-пікірлер тобы мен қоғамдық талқылау алаңын құруға үміттенді, осы арқылы француз канадалық ұлттың элиталары француз Канадасының қалыптаспауы мен ірі бизнес саласынан шеттетілуіне дұрыс шешімдер табады деп санады. Сондықтан, кейбір серіктестер HEC бизнес мектебінің дамуына белсенді қатысты. Ал басқалары шіркеудің әлеуметтік доктринасын насихаттауға тікелей араласты, бұл социализмге құмарлық тудырмау және капитализмді жетілдіру мақсатындағы әлеуметтік-экономикалық қиындықтарға берілген ресми католик жауабы болды. Грулькс консервативті католик болғандықтан, басқа діндерге құрмет көрсетпеді, бірақ нәсілшілдіктің христиандыққа жат екенін мойындады және Квебек христиандық үлгідегі қоғам болуға ұмтылуы керек екенін, оның ішінде қарқынды миссионерлік жұмыстарды қамтуы тиіс екенін айтты. [Француз Канадасы миссионері, Монреаль, Fides, 1962].

Католиктік әлеуметтік ілім

Бұл католиктік әлеуметтік ілім кейіннен 1930 жылдардағы Action liberale nationale (ALN) партиясының құрамына кірді, бұл Groulx-қа жақын зиялылар мен таратылған Action française-ді құрметтеген жаңа партия еді. Морис Дюплессистің жеңісі анық болғанда, кейбіреулері оның үкіметімен және реформаларымен ынтымақтасуға келісті. Бірақ Грулькс және онымен бірге көптеген зиялылар оған қарсы тұруды жөн көрді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Грулькс, көптеген канадалық ұлтшылдар сияқты, Филипп Петанның Виши режимін қолдады, алайда бұл туралы ашық мәлімдемелер аз болды. Грулькс және басқа зиялылар 1939-1944 жылдар аралығында премьер-министр болған Квебек либералдық партиясының басшысы Аделард Годбутпен жартылай одақ құрды. Бірақ олар оны федералды либералдарға бағынуы үшін жақсы көре алмады. Дегенмен, 1944 жылы олар тағы да Дюплессиге қарсы шықты, бұл жолы үміттерін Андре Лаурендо басқарған жаңа Bloc populaire Canadien партиясына байлады. Болашақ Монреаль мэрі Жан Драпэу осы жас партияның мүшесі болды, ол бұрынғы үшінші партия – ALN сияқты, көп ұзамай тарап кетті. 1948 жылғы сайлаудан кейін Bloc populaire Canadien жойылды.

Экономикалық протекционизм

Грулькс кейінірек француз канадалықтарының Квебекті экономикалық қайта жаулауына жасаған күшті шаруашылық қорғауын, француз тілін қорғауын және Квебектегі Канада тарихының алғашқы кафедрасын құрудағы пионерлік жұмысын еске алды (Université de Montréal; қараңыз Рональд Рудин, ХХ ғасырдағы Квебек тарихы, Торонто университеті баспасы, 1997). Рудин Грулькстің Монреаль тарихы бөлімінің дамуымен ғылыми тарих саласындағы негізін қалаушы рөлін баса көрсетті. Грулькс 1946 жылы Монреальде орналасқан, Квебек және Америкадағы француздықтар тарихын зерттеуге, сондай-ақ "La revue d'histoire de l'Amérique française" журналын шығаруға арналған Institut d'histoire d'Amérique française институтын құрды, бұл журнал бүгінгі күнге дейін Квебектегі кәсіби тарихшылар үшін ең маңызды басылым болып саналады. Оның ең маңызды ғылыми еңбегі – ұлтшылдық пен католик дінін жақындастыру арқылы XIX ғасырда болған ұлтшылдар мен шіркеу арасындағы антагонизмді басып тастау болды.

Кейінгі әсері

Өзінің жазбалары мен университеттегі оқытуы және Квебектің зиялы элитасымен байланысы арқылы ол көптеген адамдарға (мысалы, Мишель Шартран мен Камиль Лауринге) терең әсер етті. Дегенмен, оның ықпалындағы көптеген жас зиялылар оның консервативті идеологиясын бөліспеді (мысалы, Монреаль университетіндегі оның ізбасары). Грулькстің клерикальдық ұлтшылдық деп аталатын Квебеки ұлтшылдығының дәстүрлі, діни нысаны 1950 жылдарға дейін Квебек қоғамына әсер етті. Лионель Грулькс колледжі, Лионель Грулькс даңғылы және Лионель Грулькс метро станциясы оның құрметіне аталған. 2020 жылдың маусым айында, әлемдік расизмге және полицияның зорлық-зомбылығына қарсы наразылықтардың күшеюімен, Монреаль тұрғындары қала әкімдігінен Лионель Грулькс метро станциясын афро-канадтық джаз пианині Оскар Петерсонның есімімен атауды сұрап петиция бастады. Петерсон осы станция орналасқан Монреальдің Литтл Бургунди ауданында өсті. Станцияның атын өзгерту "амнезияға келісім беру және өткенді қайта жазу" болады деп мәлімдеп, атауды сақтап қалуға шақыратын қарсы петиция да таратылды. Қала 2006 жылдан бері станция атауларын өзгертуге мораторий салынғанын айтып, бұрынғы жағдайды сақтады.

Антисемитизмге қатысты айыптаулар

1990 жылдары канадалық жазушы Мордекай Ричлер және француз-канад тарихшысы Эстер Делиль Квебектің бірнеше зиялыларына, соның ішінде Грульске, антисемитизм айыптарын тақты. 1933 жылы Грулькс «Л’Акшн-националь» журналында «Біз тірі қалу үшін» [Pour qu’on vive] мақаласында Жак Брасье деген псевдониммен жазды. «Жүдей мәселесі» [Le problème juif] бөлімінде ол былай дейді: «Антисемитизм – [жүдей мәселесіне] христиандық шешім емес, ол теріс және абсурдты шешім». ["L'antisémitisme, non seulement n'est pas une solution chrétienne; c'est une solution négative et niaise"] (Робинсон, 101-бет). Грулькстің жақтастары осы цитатаны келтіреді. Алайда, мақаланың келесі бөлімінде Грулькс Квебектегі еврей бизнесін бойкоттауға толық қолдау білдіреді: «Жүдей мәселесін шешу үшін француз-канадтықтардың ақыл-санасын қайтару жеткілікті. Ешқандай ерекше заң-нама да, ешқандай зорлық-зомбылық та қажет емес. Біз халқымызға тек бір ғана бұйрық береміз: «Еврейлерден ештеңе сатып алмаңыздар!» Егер біздің бұйрығымыз түсініліп, орындалса, онда алты айдың ішінде жүдей мәселесі Монреальда ғана емес, провинцияның бір шетінен екінші шетіне дейін шешіледі» (Робинсон, 101-102-беттер). Осылайша, контексті ескерсек, Грулькс еврейлерге қарсы зорлық-зомбылықты қолдауға немесе еврейге қарсы саясатты заңдастыруға шақпаса да, француз-канадтықтарға Квебектегі «жүдей мәселесін» шешу үшін еврей бизнесін бойкоттау туралы «бұйрық» беріп, жүйелі антисемитизмді қолдады. Грулькстің антисемитизмнің «теріс және абсурдты» екенін айтуын кейбір ғалымдар Грулькке қарсы антисемитизм айыптауларын азайту үшін пайдаланды. 1999 жылы сөз сөйлеген тарихшы Ксавье Желинас Грулькс «расалық антисемитизмді» қолдамағанын, ол «еврей болғандары үшін еврейлерге қарсы тұрады» деді. Грулькс риторикасының проблемалық және антисемиттік сипатын мойындаған Желинас оның «мәдени антисемитизмді» білдіретінін айтады, ол еврейлерді «дұрыс немесе бұрыс деп саналатын және сақталатын принциптері мен әдет-ғұрыптары» үшін бөліп көрсетеді және «Квебектің дәстүрлі ұлттық көзқарасына қарсы келеді».

Негізгі дереккөздер

Трофименков, Сюзан Манн, ред. Abbé Groulx: Ұлтшылдық тақырыбындағы вариациялар (1973), 256 б.; 15 беттік кіріспе, одан кейін ағылшын тіліндегі кеңейтілген үзінділер.