Кіріспе

Бұл мақаладағы Шотландияның жоғары орта ғасырдағы экономикасы – 1058 және 1286 жылдар аралығындағы Шотландияның экономикалық жағдайы. 1058 жылы Малкольм III Шотландия тағына отырды. Оның билеуі Скандинавиядан Англияға және Еуропа құрлығына қарай мәдени, экономикалық және саяси маңызды өзгерістерді көрсетеді. Бұл өзгеріс, ең алдымен, 1066 жылы нормандар Англияны жаулап алғаннан кейін Англия тағы үшін басты династиялық бәсекелес болған Эдгар Этелингтің қарындасы Маргаретқа үйленуі арқылы байқалады. Осы кезең 1286 жылы Александр III-нің қайтысымен аяқталады, бұл тікелей Шотландияның тәуелсіздік соғыстарына әкеп соқты. Бұл мерзім шамамен Еуропадағы жоғары орта ғасырлармен (әдетте 11-13 ғасырлар) және Шотландияның аграрлық экономикасына тікелей әсер еткен орта ғасырлық жылы кезеңмен сәйкес келеді.

Саяси география

Шотландия Корольдігі қазіргі географиялық шекараларымен толық сәйкес келмеді. Керісінше, бұл кезең Шотландияның ішкі аймақтарындағы үстемдіктің одан әрі нығаюымен ерекшеленеді. Малкольм III билік құрған тұста, оның тікелей бақылауында Форт фиордының солтүстігіндегі жазықтар, сондай-ақ Лотиан және Камбрия аймақтары болды, бірақ Шотландияның тәуелсіздік соғыстары аяқталғанға дейін осы жерлер үшін Англия короліне құрмет көрсетуге міндетті болды. Шотландия монархиясы Морей, Галлоуэй және Батыс аралдардың бір бөлігіне формалды түрде билік еткенімен, осы вассалдар шотланд мүдделерін елемей немесе тікелей қарсы тұрды. Сонымен қатар, Оркни және Кейтнесс графтары Шотландия короліне де, Норвегия короліне де құрмет көрсетуі, Шотландияның материк пен сыртқы аралдардағы билігінің шектеулі екенін көрсетеді. Дегенмен, Малкольм III-ден Александр III-ге дейінгі кезеңде шотланд патшаларының қарсыласатын орталықтардағы билігін кеңейтуі және корольдік билікті орнатуы байқалады. Дәуіт I және Александр II осы кеңеюдің ең айқын мысалдары – олар Морей, Галлоуэй және Аргилл аймақтарына жаңа аймақтық билеушілерді тағайындады, бірақ біртұтастық пен бақылауға қарай тұрақты даму байқалды.

Феодализм

Жоғарыда айтылғандай, Шотландия тарихындағы бұл кезең континенттік институттарға, тәжірибелерге және қарым-қатынастарға қатысты мәдени, экономикалық және саяси өзгерістерді білдіреді. Олардың ең айқын мысалы – феодализмнің неғұрлым формалдануы. Жалпы айтқанда, феодализм – иерархиялық қатынастарға негізделген қоғамдық құрылым, онда жерді пайдалануға құқық әдетте әскери қызмет немесе еңбек есебінен берілетін. Әскери қызмет немесе еңбекпен қатар, жер иесі монета түрінде, әдетте монарх пен оның вассалдары арасында, немесе табиғи түрде – яғни, иеміз бен шаруалар арасындағы стандартты жағдай бойынша төлем талап ететін. Шотландияда бұл төлем "кайн" деп аталды. "Кайн" әдетте аймақтың негізгі өнімдерімен төленетін. Бұл термин корольдің аймақтан тұрақты түрде табыс жинауын, мысалы, Шотландия корольінің Оңтүстік жоталардағы төлемдерді жинауын, сондай-ақ, 11-ші ғасырдың ортасына дейін Морейдегі дербес тәуелсіздік кезеңінде болған сияқты, жоғары билікке уақытында төленетін салықты да білдіреді.

Қожалық-құлдастық қатынас

Бұл жүйе саяси билікті және экономикалық үстемдікті сақтау үшін жеке қарым-қатынастарға және адалдық анттарына көп тәуелді болды. Патша билігі шектеулі болған кезде қарым-қатынастар көбінесе нақтыланбаған болып қалды. Мысалы, Шотландия коронасы Галоуэй графтарына қатысты тек шала ғана билік жүргізді, бірақ Алан, Галоуэй графы 1234 жылы заңды еркек мұрагерсіз қайтыс болды, ал Александр III графтықпен әлсіз туыстық байланысы бар корольдік қолдаушылар арасында мұраны бөлісті. Бұл беймәлімдік көбінесе патша қазынасының есебінен тұрақтылықты арттырды, себебі кайн жиі, тіпті мүлдем жиналмады. Шотландия мен Англияның қарым-қатынасы да осы сияқты құрылды. Шотланд патшалары Кұмбрия және Лотиандағы корольдік жерлері үшін ағылшын патшасына құрмет көрсетті, бірақ ағылшын күшті немесе шотландтық әлсіз болған кездерден басқа. Мысалы, шотланд патшасы Арыстан Вильгельм 1175 жылы Англияның Генрих II-іне адалдыққа ант берді, бұл Фалаз шартында нақты көрсетілгендей, Вильгельм бүкіл Шотландияны феод ретінде иеленгенін жариялады. Дегенмен, тіпті осы ағылшын үстемдігінің кезеңдерінде де төлемдер вассалдық салымынан гөрі бейбітшілік үшін төленген сыйақы сияқты болды. Ричард Орам шартының шарттарын және олардың "жеңіл тиісін" сипаттап, Шотландияға тиген шектеулі экономикалық әсерін атап өтті: "Генрих сондай-ақ Лотиандағы корольдік қамалдарды – Бервик, Джедбург, Роксбург, Эдинбург және Стирлингті – бақылауға алуды талап етті, бірақ соғыстары үшін адамдар мен ақша іздемеді, сондай-ақ шотланд соттарынан шағымдарды қабылдамады".

Феодалдық терминологияны сынға алу

Тарихшылардың көпшілігі 11-ші ғасырдан 13-ші ғасырға дейін феодалдық иерархиялық қатынастар мен құрылымдардың ең болмаса күшейе түсуін мойындаса да, классикалық манориалдық феодализмді шотландтық ауылдық экономиканы түсіндіру ретінде қолдану кеңінен сынға ұшырады. А.Д.М. Баррелл атап көрсеткендей, Англиядан өзгеше, онда Норманд жаулап алуы монархияға жергілікті феодалдардың мүлкін тартып алып, қоғамдық қатынастарды қайта құруға мүмкіндік берді, Шотландия ешқашан жаулап алынған жоқ. Сондықтан Шотландияға келген қоныс аударушылар, бар болған әлеуметтік-экономикалық жүйелерге орналасып, жаңа тұрғындарды қолданыстағы дәстүрлерді сақтап өтуге мәжбүр етті. Феодалдық терминологияны Шотландияға қолдануды шектеу үшін тағы бір жиі айтылатын себеп – мал өсірудің, әсіресе Солтүстік және Батыс таулы аймақтарда, егіншілікке қарағанда маңыздырақ болуы еді. Шотландияның көп бөлігінде шаруаларды Англиядағыдай жерге байлап қою мүмкін болмағандықтан, феодалдардың олардан экономикалық пайда табуы мен саяси бақылау орнату мүмкіндігі де шектеулі болды.

Ауыл шаруашылығы

Орта ғасырдың жоғары кезеңінде шотландтық ауыл шаруашылығы тәжірибелерінде маңызды прогресс байқалды. Бұл, ішінара, Орта ғасырлық жылы кезеңмен байланысты. Бұл климаттық өзгеріс Солтүстік Еуропаның барлық аймақтарында жылырақ және құрғақ жағдайларға алып келді. Сондықтан Шотландиядағы егіншілік бұрын ауыл шаруашылығы үшін тым суық болған биіктерге және су тасқынына немесе батпақты жағдайларға бейім аңғарларға таралу мүмкіндігіне ие болды. Ауыл шаруашылығы өндірістік қуатының кеңеюі еңбекті үнемдейтін технологиялардың жақсаруымен бірге жүрді, бұл егін өнімділігі мен мал шаруашылығының өнімділігін арттырды. Оларға керкука типті тырма, ол қиын топырақты жыртуда тиімдірек болды, орманды тазартуға қажетті уақытты қысқартқан жануарлардың жақсартылған жабдықтары және су диірмендері кірді, олар "көбірек уақытты және осыған сәйкес, басқа да іс-әрекеттерге қолданылатын көбірек еңбекті босатып берді". Осы факторлардың үйлесімділігі тікелей ауыл шаруашылығының жаңа аумақтарға кеңеюіне және жылдық өнімділікті арттырған және халық санының өсуіне ықпал етті.

Ассарттар

Іс жүзінде, жаңа жерлерге кеңіну асарттар түрінде көрінді. Асарттар – бұрын "бос" деп саналған жерлерден жаңадан өңделген алқаптар еді. Су тасқынына бейім аңғарларды мелиорациялау және жылырақ, құрғақ климатқа байланысты биік жерлерде егін салу жайлы айтылған болатын. Тағы бір маңызды пайдалану тәсілі – орманға қадамдық ену болды. Орман – әдетте аң аулау үшін пайдаланылатын және ерекше құқықтық тәртіпке бағынған, патшаның тікелей бақылауындағы жерлер. Шотландиядағы орман заңдары Англиядағыдан аздап жеңіл болғанымен, оның көп бөлігі ауыл шаруашылығы өндірісіне шектеулер қойылған жер болып саналды. "Бос" деп есептелген орманды қазіргі қолданыспен тікелей салыстыруға болмайтынын нақтылау қажет. Бұл жерлерде мүлдем өнім болмады деген сөз емес. Ричард Орам осы аймақтардың жергілікті тұрғындар үшін қаншалықты құнды болғанын былай сипаттайды: “Ормандармен жабылған аумақтардың шетіндегі елді мекендердің тұрғындары оларды малға (ірі қара мен қойға) жазғы жайылым ретінде, шошқаларға күзгі жем ретінде, қараша айында сойылмаған малға қысқы азық ретінде, сондай-ақ құрылыс материалдары мен отын үшін тұрақты түрде пайдаланған”. Осы кезеңде монархия орманды, әсіресе дәнді дақылдар егуге қолайлы жерлерін өңдеуге рұқсат берді. Бұл мал өсіруден өсімдік шаруашылығына ақырындап өтуге ықпал етті, бірақ тек шектеулі аумақтарда ғана. Шындығында, мал шаруашылығы да жылы климаттан егістік алғандай өсімді бастан кешірді, себебі биік жерлер жайылымға жарамды болды. Дегенмен, жазықтар мен таулы аймақтарда да жерді пайдалану үшін бәсекелестік күштер арасында айқын бәсекелестік сақталды.

Мал шаруашылығы

Төмендіктерде астық егу жиілеп жатқанмен, Шотландияның көп бөлігінде оның жалпы экономикалық өнімге тигізген әсері шамалы болды. Мал өсіру Шотландияның басым бөлігі үшін күнкөріс табудың және ең маңызды ауыл шаруашылығы түрі болып қала берді. Жердің 40% ғана деңгейден 150 метр төмен жатқан, ал Англияда бұл көрсеткіш 78% құрады. Осының салдарынан, Шотландияның көп бөлігінде өсімдік шаруашылығы мал шаруашылығына қарағанда аз пайдалы болды. Экономикалық тарихшы Брюс Кэмпбелл түсіндіргендей, мал шаруашылығының әсері тарихи деректерде, байлық статистикасы үшін приход шіркеулеріне сүйенгендіктен, азырақ көрінеді, себебі [мал] өнімдерінен алынатын оннан бір бөлік салымын жинау қиын болды. Егіншілікке қолайлы жағдайларға ие болған аймақтардың өзі де өзгеріске баяу ұшырады. Мысалы, Галлоуэй, Г. В. С. Барроудың сөздерімен айтқанда, "ірі қара малға әйгілі болғандықтан, мал шаруашылығы басым болды, Солвей жағалауынан басқа тұрақты егістік жерлерге дәлелдер аз".

Бургтар

Орта ғасырдың жоғары кезеңінде шотланд саудасы негізінен “бург” немесе “бургерлер” айналасында шоғырланды. Бұл бургтар түрлі артықшылықтарға ие болды, бірақ олардың өмір сүруінің ең негізгісі – белгілі бір аумақта тауарларды сатып алу және сату монополиясы еді. 11 ғасырға дейін Уитхорндағы қазба жұмыстарымен расталған шектеулі сауда орындары болғанымен, бург мәртебесін беру қалалардың өсуіне күшті серпіліс берді. Дәуіт I түрлі сауда орталықтарына осы мәртебені беруде ең табысты патша болды, ал оның ізбасары Вильгельм Арыстан да соның дәстүрін жалғастырды. Дәуіт билігінің аяқталуына қарай 1153 жылы он жеті бург болды, ал Вильгельмнің 1214 жылы қайтыс болуына қарай қырық бург тіркелді. Осы жаңа құрылған бургтардың ішінде Бервик-апон-Твид ең ірісі, ең сәттісі және ең беделдісі болды және Шотландияның Тәуелсіздік соғыстарына дейін солай қалды. Бұл бургтар патшалыққа нақты пайда әкелді және жалпы сауданы жандандырды. Патша үш түрлі жолмен қаржылық үлкен табысқа ие болды: патшалық монополиялар, жол төлемі және бургерлерден алынатын жалғажақы. Бірінші әдіс – патшалық монополиялар – патшаға тауарларды сатуға немесе бургтың белгіленген шекарасы ішінде оларды тарату құқығын беруге мүмкіндік берді. Кірісті арттырудың екінші маңызды тәсілі – жол төлемін жинау. Бұл салықтар бургтың аймағында сатып алынған тауарларға салынатын, себебі тек бургтың өзі ғана төлемсіз болды, ал шеткі аймақтардың тұрғындары тек бург арқылы ғана сатып алуға және сатуға міндетті болды. Алайда, мұны орындау көбінесе қиындық тудырды, сондықтан патшалық көбінесе бургерлерден алынатын жалғажақыға сүйенді. Бургерлер өздерінің мәртебесін сақтап қалу үшін жыл сайын патшаға “ферме” деп аталатын жалғажақы төлейтін. Бұл әдістердің барлығы шотланд патшалығының негізгі ақшалай кірісін құрады. Кейбір тарихшылар Дәуіттің бург мәртебесін кеңейтуі Шотландияны кең халықаралық сауда желілеріне ашу ниетімен байланысты болғанын болжайды. Осы кезеңде Фландрия мата өндірісінде өркендеуді бастан өткерді, бұл тоқыма өндірісіндегі жақсартуларға байланысты болды. Бұл өз кезегінде жүнге деген сұранысты арттырды, ал Шотландия оны мол өндірді. Англия нарықта үстемдік танытқанына қарамастан, Шотландия осы өркендеудің нәтижелерін бөлісе алды – бұл фламандтық, ағылшындық немесе француздық колонистерді пайдаланғандығының арқасында болды, олар дамымаған өнеркәсіпке капитал және тәжірибе салған.

Ақша ұсынысы

Шотландия тарихының бұл кезеңі Шотландиядағы ақша айналымының айтарлықтай өсуімен де ерекшеленді. Ақша айналымының өсуіне бастама берген факторлар ішкі болды. Солтүстік Англияда күміс кендерінің табылуы Дәуіт I-ге Шотландияның алғашқы монеталарын қағуға мүмкіндік берді. Артуға бағытталған капитал коммерциялық дамуды жандандырды, әсіресе Шотландия мен Англияда, олар Пэннин тауларындағы кендерден тікелей пайда көрді. Бірақ, кен орындары күмістен таусылғаннан кейін де, ағымдағы шоттың оң балансы ақша айналымының өсуін қамтамасыз етті. Экономикалық тарихшы Брюс Кэмпбелл: «13 ғасырда шетел саудасының өсуі, ақша айналымының кеңеюі және коммерцияландырудың дамуы арасында өзара байланыс болды» деп сипаттайды.

Католик шіркеуі

Католик шіркеуі орта ғасырларда жалғыз пан-еуропалық ұйым ретінде рухани және зайырлы билікті қолға алды. Бұл күшінің маңызды көріністерінің бірі мемлекеттің экономикалық істеріндегі елеулі рөлі болды. Бұл, адалдар төлейтін он пайыздық оннан бірлік салығы, феодалдық жүйедегі уақытша жер иесі ретіндегі олардың атқаратын рөлі және приходқа тиесілі жерлерді өндіру арқасында, Шотландияның жалпы экономикасының маңызды бөлігін құрады. Олардың экономикалық жағдайы көбінесе приходтардың мемлекет тарапынан салықтан босатылуымен одан да нығайтылды. Көптеген жағдайларда шіркеу экономикалық өсудің қозғаушы күші де, оның көрсеткіші де болды, мұны сақталған салық тізілімдерінің болуы растайды. Экономикалық тарихшы Брюс Кэмпбелл 1290 жылы шіркеулік приходтардың жалпы санын шамамен 960 деп есептейді. Дегенмен, осы кезеңде экономиканы нығайтуға қатысты маңызды қадамдар жасалды: феодалдық қатынастарды ресмилендіру және Шотландия монархиясының кеңеюі ауыл шаруашылығы өндірісін – мал және өсімдік шаруашылығын – одан әрі дамытуға мүмкіндік берді. Орта ғасырлық жылы кезең мен орман заңдарының жеңілдетілуі жаңа егістіктер мен жайылымдарға ауыл шаруашылығының кеңеюіне әкелді, ал бургтардың енгізілуі алғашқы қала құрылысына және Шотландияның халықаралық саудаға ашылуына жағдай жасады. Кэмпбелл орта ғасырдың соңындағы Шотландия экономикасының жай-күйін Ирландиямен салыстыра келіп, былай деп қорытындылады: «Тәуелсіздік соғысының қарсаңында Шотландия экономикасы Ирландиядан үлкен, коммерциялық жағынан сергекті және ақша айналымы жағынан дамыған еді. Ақша массасының өсу қарқыны бойынша ол Англиямен де салыстыруға болады, Англия одан гөрі ірі және жалпы алғанда байрақ мемлекет болғанмен».