Кіріспе

H3N8 вирусының субтипі – құстарда, жылқыларда және иттілерде табиғи түрде кездесетін А түлікті вирустың бір түрі. Ол жылқы тұмауының басты себебі және жылқы тұмауы вирусы ретінде де белгілі. 2011 жылы оның ескектерде (тюлендерде) табылғаны хабарланды. Мысықтарға вирус эксперименттік жолмен жұқтырылып, клиникалық белгілер, вирус бөлінуі және басқа мысықтардың жұғуына әкелді. 2022 және 2023 жылдары Қытайда үш адам H3N8 вирусына инфекцияланды.

Кіріспе

Жылқы тұмауы (ЕІ) – жылқылар мен есек, қашыр және зебра сияқты жылқылар (жинап айтқанда) арасында өте жұқпалы тыныс алу жолдарының ауруы. Жылқы тұмауы Orthomyxoviridae тұқымдасына жататын А типіндегі тұмау вирусымен (Influenzavirus туысы) қоздырылады. Жылқыларда аурудың ошақтары пайда болған кезде жылқы тұмауы вирусының (EIV) адамдарға жұғу жағдайлары тіркелген жоқ. Адамдарға жұққан H3N8 штаммы анықталды, алғашқы екі жағдай 2022 жылдың сәуір және мамыр айларында Қытайда, ал үшінші жағдай 2023 жылдың наурыз айында тіркелді, бұл алғашқы өлім жағдайы болды.

Тарих

1963 жылы H3N8 (A/equine/2/Miami/63) субтипі Майамиде жылқы тұмауының эпидемиясын тудырды, кейін Солтүстік және Оңтүстік Америка мен Еуропаға тарады, 1964 және 1965 жылдары кең ауқымды жаппай жағдайлар тіркелді. 1963 жылдан бері H3N8 вирусы бір желі бойында жылына 0,8 аминқышқылының орны ауысуымен эволюциялап келеді. 1978 және 1981 жылдар аралығында вакциналар жасалғанға қарамастан, АҚШ және Еуропа бойынша A/equine/2 штаммының кең таралған эпидемиялары болды. 1980-жылдардың соңынан бастап H3N8 вирусының эволюциясы екі тармаққа бөлінді: «американдыққа ұқсас» және «еуропалыққа ұқсас» тармақтар. 1997 жылғы зерттеуде H3N8 вирусының жабайы үйректердегі тұмаудың төрттен бірінен астам жағдайларына себепкер екені анықталды. H3N8 адамдар арасында 1889–1890 жылдардағы пандемияның, сондай-ақ 1898–1900 жылдардағы тағы бір эпидемияның болуы мүмкін деген болжам бар. H3N8 вирусы 1889 жылғы пандемияның ықтимал себебі ретінде анықталғанша, H2N2 субтипі қарастырылған. Қазіргі таңда 1889 немесе 1900 жылғы індеттің қоздырғышын анықтығымен айту мүмкін емес.

Жүгіру жолы

Жылқы тұмауының вирусы (H3N8) бірнеше түрлі жолмен таралуы мүмкін. Вирустың түпкі көзі – тыныс алу жолдарының секреттері. Жөтелген ат вирусты ауаға шығарады, ол 30–50 метрге дейін таралуы мүмкін. Вирус жылқылардың тікелей жанасуы арқылы, сондай-ақ адамның қолы немесе киімі арқылы, немесе жансыз заттар (мысалы, шелектер, жабдықтар, тұтқалар) арқылы да жұғуы мүмкін. Дегенмен, вирус жылқының сыртында ұзаққа шыдамайды. Вирус қоршаған ортада сезімтал және ыстыққа, суыққа, кебуге және дезинфекциялау құралдарына оңай тап болады. Вирус жоғарғы тыныс алу жолдарының эпителий жасушаларында көбейеді. Ат жөтелгенде немесе дем алғанда аэрозольдік тамшылармен таралады. Вирус ортада, әртүрлі беттерде 48 сағатқа дейін тірі қалуы мүмкін. Аурудың таралуы адамдардың, үй жануарларының, жылқы жабдықтарының және жабдықтарының қозғалысымен байланысты, егер тиісті биологиялық қауіпсіздік шаралары сақталмаса. Вакциналанған жылқыларда вирус шығарумен бірге субклиникалық инфекция дамуы мүмкін, әсіресе вакцина штамдары мен далада айналымдағы вирус штамдары арасында үйлесімсіздік болған жағдайда. Мұндай инфекциялар аурудың таралуына себеп болады.

Инкубациялық кезең

Жылқының ауруға ұқсағаннан бастап ауырып қалғанға дейінгі уақыт. Жылқы тұмауында бұл мерзім өте қысқа: әдетте 1–3 күн, ең көп дегенде 7 күн. Бұл ауруды бақылауды жеңілдетеді, себебі жұқтырған жылқыны ертерек анықтауға болады, демек тиісті бақылау шараларын жылдам қолдануға мүмкіндік туады. Инкубациялық кезеңі ұзаққа созылатын ауруларды бақылау қиынырақ болуы мүмкін.

Патофизиология

Аэрозольдік тұмау вирусы тыныс арқылы жоғары және төменгі тыныс жолдарының шырышты қабығына еніп, сіңіп кетеді. Вирус тыныс жолдарының шырышты қабығын жабатын гликопротеиндер мен мукополисахаридтерге тартылады. Вирустың жұқтыру дозасы жоғары болса, көп мөлшердегі вирустық нейраминидаза шырышты қабатты бұзады, бұл вирусқа астыңғы эпителий жасушаларына өтуге мүмкіндік береді. Вирус гемагглютининдік тікенінің жасушадағы N-ацетилнеурамин қышқылы рецепторымен байланысуы арқылы эпителий жасушаларына қосылады. Содан кейін вирус эндоцитоз арқылы жасуша цитоплазмасына еніп, онда көбейіп, жаңа вириондарды жасайды, олар жұқтырған жасушадан бүршіктеп шығып, тыныс жолдарына қайта таралады. Вирус 3 күн ішінде трахея мен бронх ағашы бойымен таралып, гиперемия, ісіну, некроз, қабықшалану және ошақтық эрозия тудырады. Виремия сирек кездеседі, бірақ вирус базалық мембранадан өтіп, қан айналымына енсе, сүйек және жүрек бұлшық еттерінің қабынуына (миозит және миокардит), энцефалит белгілеріне және аяқ-қолдың ісінуіне әкелуі мүмкін.

Диагностика

Жылқы тұмауының клиникалық белгілері: қызба, бірнеше апта бойы жиі кездесетін құрғақ жөтел, мұрынның сулы бөлінуі және екінші бактериялық инфекция. Жылқыларда диагностика үшін танау-жұтқыншақтан грипп вирусын оқшаулау немесе 1 немесе 2 сарысудағы антиденелердің титрінің күрт өсуі қолданылуы мүмкін. Басқа клиникалық көріністерге: серозды немесе жеңіл шырышты мұрындық секреті, эпифора, сезімтал, бірақ көбінесе ісінбеген шаңқау астындағы лимфа түйіндері, мұрын және конъюнктива қабықшаларының гиперемиясы, тахипнея, тахикардия, аяқтардың ісінуі, бұлшық еттердің ауырсынуы және қатаюы жатады.

Жұқпалылық кезең

Ауру жұққаннан кейін жылқының вирусты тарату кезеңі. Бұл өте маңызды ұғым, себебі жылқы өз ауруынан сауыққаннан кейін де басқа жылқыға жұқтыруы мүмкін. Жылқының жазылғаннан кейін ұзақ мерзім бойы бөліп шығаратын вирустарды бақылауға алу әлдеқайда қиын. Жылқылар көбінесе қызба белгілері пайда болғаннан кейінгі алғашқы 24-48 сағатта ең жұқпалы (яғни, ең көп вирусты бөліп шығарады), бірақ ауру белгілері жойылғаннан кейін 7-10 күнге дейін вирус тарата алады.