Кіріспе

Қалалық кәсіпкерлік аймақ – экономикалық өсім мен дамуды ынталандыруға бағытталған саясаттар іске асырылатын аумақ. Қалалық кәсіпкерлік аймақтардың саясаты көбінесе инвестицияларды және жеке компанияларды тарту үшін салық жеңілдіктері, инфрақұрылымдық жеңілдетулер және реттеулерді азайтуды ұсынады. Бұл компаниялардың белгілі бір жергілікті, штаттық және федералды салықтар мен шектеулерден босатылатын арнайы экономикалық аймақтардың бір түрі. Қалалық кәсіпкерлік аймақтардың мақсаты – кәсіпкерлер мен инвесторларға салық және реттеу жеңілдіктері арқылы қиын жағдайдағы аудандарда дамуды ынталандыру. Олар Ұлыбритания мен АҚШ-та кең таралған. Басқа елдерде ұқсас экономикалық саясатты қолданатын аймақтар көбінесе экспорттық өңдеу аймақтары, салықтан және бажтан босатылған аймақтар, сондай-ақ Қытай мен Үндістанда ең көп кездесетін арнайы экономикалық аймақтар (АЭА) деп аталады.

Тарих

1970 жылдары қала құрылысында өзгеріс болды, соғыстан кейінгі кейнсиандық саясаттан бас тартылып, өсу машинасының дәуірі басталды. Қала құрылысы 1950-1960 жылдары гүлденді. Жоспарлау тұрақты экономикалық және физикалық өсім кезеңімен дамыды. 1970-1980 жылдардағы экономикалық төмендеу қала құрылысының мәнін өзгертуге итермеледі. Бұл өзгеріс әсіресе Ұлыбританияда байқалды, онда үлкен экономикалық дағдарыстан кейін күшті капиталистік экономика өзгерді. Британия өзінің басты экономикалық қозғаушы күшін – өндіріс саласын жоғалтты. Қалалық контексте қалалар кез келген құнмен өсімді қамтамасыз етуге тиіс болды. Экономикадағы стагфляция салдарынан Британдық саясатты зерттеу орталығы және Америка мұра қоры кейнсиандық теорияға қарсы шықты, ол жеке сектордағы аралас экономиканы мемлекеттік араласу мен реттеулермен біріктіреді. Қала құрылысы өсімді реттеуден және бақылаудан бас тартып, оны барлық мүмкін жолдармен – салық жеңілдіктері, реттеуді жеңілдету немесе инфрақұрылымдық жеңілдіктер арқылы қолдауға көшті. Қалалық өсуді ынталандыру арқылы қала әкімдігі экономиканы жақсартуға, жұмыссыздық деңгейін төмендетуге және орталық қалалардың тозуын тежеуге үміттенеді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ 1970 жылдары Ұлыбританиядағыға ұқсас кезеңге түсті. Жаңа Англия, солтүстік-орталық аймақтар мен Орта Атлантиканың өнеркәсіптік өңірлері экономикалық құрылымды қайта жаңарту, шетелдік бәсекелестік және пайданың төмендеуіне тап болды. 1970 жылдары өнеркәсіп орындарының көшірілуі, жабылуы және қысқартылуы нәтижесінде шамамен 38 миллион жұмыс орны жойылды, ал олардың 35 миллионы өнеркәсіптік аймақтарда шоғырланған. Жаңару үшін қала құрылысшылары, саясаткерлер мен экономистер кейнсиандыққа қарсы шығып, кәсіпорын аймақтарын енгізді. АҚШ-тағы кәсіпорын аймақтарына қалалық жаңғырту үлкен әсер етті. Қалалық жаңғырту – әртүрлі мемлекеттік деңгейлер мен жеке сектор арасындағы жаңашыл серіктестіктердің нәтижесі болды. Бұл тұжырымдаманың негізі өнеркәсіпке негіделген экономиканың аяқталуын қабылдап, қаланың орталық бөлігінің рөлін қызмет көрсету секторының экономикасына өзгерту болды. Қаланың орталық бөлігін жаңғырту жас мамандарды ескірген Виктория стиліндегі қалалық аудандарға тартуға мүмкіндік берді. Бұл қалаға жаңа экономикалық базаны құруға септігін тигізді.

Азия

Кәсіпорындық аймақтарға қатысты негізгі сын – салық жеңілдіктері мен жоспарлау ережелерін жеңілдету жүйесі (Азияда, әсіресе Сингапур мен Гонконгтың еркін сауда аймақтарында, 1970 жылдары Питер Холл шабыттанған) аймақ таратылған кезде тұрақты экономикалық өсімге сәтті ауыса ала ма, әлде ерекше жағдайларға сүйеніп немесе инерция салдарынан "капитал қашуын" тоқтату үшін жеңілдіктер мен ынталандырулар сақталып қала ма? Төмен жалақылы жұмыс орындарының жалғасуы, фирмалардың үнемі алмасуы, инвестицияның жеткіліксіздігі немесе кәсіпорындарға тұрақты түрде субсидия беру – табысты ауысудың көрсеткіші емес.

Ұлыбритания

1987 жылы Ұлыбританияда үкімет тапсырған бағалау 1981–1986 жылдар аралығында кәсіпорын аймақтарына шамамен 300 миллион фунт стерлинг жұмсалғанын көрсетті, бірақ оларда 2800 фирма құрылып, 63 мыңнан астам адам жұмысқа орналасты. Жергіліктік көші-қонды ескергенде (мысалы, Вест-Мидлендс аймағындағы Мерри-Хилл сауда орталығы, ол негізінен жақын орналасқан Дадли қаласынан көшірілген дүкендерден тұрды), жаңадан 13 000 жұмыс орны ғана құрылды; бұл үкіметтің қалаларды жаңартудың басты құралы ретінде қалалық даму корпорацияларын ұнатуының себебі болуы мүмкін. Дегенмен, Лондон доктарының табысы айқын болды. Олар отыз жыл бұрын құрылған кезде құлайтын жағдайда болды және көлік инфрақұрылымы қанағаттандырмайтын еді, бірақ қазір қаржы және медианың қуатты орталығына айналды. Шындығында, Лондон жағдайы – екі ұзақ мерзімді арнайы аймақтың мысалы. Лондон қаласы көп жылдар бойы Лондонның ерекше аймағы болды және оның алғашқы мысалдарының бірі еді. Осыған қарамастан, Лондон технология мен бағаның өсуіне байланысты портының мәртебесін жоғалтқаннан кейін, Лондон доктарын жаңарту жоспары іс жүзінде екінші, жақын орналасқан арнайы аймақты құруға әкелді; ол негізінен қаржы компанияларымен толықты, олар жүздеген жылдар бұрын қаланың өзінде орналасқан болар еді, бірақ қазір доктарды таңдады, ал қала ақырында туристік мұра паркіне айналуда (мысалы, Лондон қор биржасының ғимараты, ол қор биржасы көшіп кеткеннен кейін сәнді сауда орталығына айналдырылды), сондай-ақ, мысалы, автомобиль иелері үшін паркинг орындары шектеулі, жұмыс аптасында кіру үшін қосымша төлем қажет, бұл доктардың жеке меншік иелерімен келісілмеген, бірақ жаңа ғимараттарды мақұлдайды, онда көптеген жұмыс орындары мен көлік тұрақтары бар. 2012 жылы консерваторлар мен либерал-демократтардан құралған коалициялық үкімет Англияда 24 жаңа кәсіпорын аймағын белгіледі, ал 2015 жылы тізім 44-ке дейін кеңейтілді.

Америка Құрама Штаттары

Эвансвилл, Индиана штатының Кәсіпкерлік аймақ бағдарламасы 1984 жылы Индиана штатының алғашқы бес кәсіпорын аймағының бірі ретінде құрылды. 1989 жылы Бари М. Рубин мен Маргарет Г. Уайлдер жариялаған зерттеуде, аймақтың жергілікті экономикалық дамуға қандай әсер ететінін анықтау үшін 2,1 шаршы мильді (км²) аумақ ауысу үлесін талдау әдісі арқылы зерттелді. (Рубин мен Уайлдердің үлкен мегаполистік аймақты эталондық аймақ ретінде таңдауы, бұрынғы зерттеулерден бір қадам алға жылжуға және өңірлік экономикалық өсім мен дамуды ынталандыратын немесе тежейтін «сыртқы факторларды» жоюға мүмкіндік берді.) Зерттеу көрсеткендей, Эвансвилл аймағы сыртқы факторлармен немесе аймақтың өнеркәсіптік құрамымен түсіндіріле алмайтын жұмыспен қамтудың айтарлықтай өсуін қамтамасыз етті. Сондай-ақ, аймақ жұмыс орындарын құруда өте тиімді екені анықталды. Жалпы алғанда, АҚШ-тағы кәсіпкерлік аймақтардың тиімділігі туралы пікірлер әртүрлі. Ламберт пен Кумс (2001) Луисвилл, Кентукки штатының кәсіпкерлік аймағының көбінесе шағын кәсіпкерлерге қарағанда ірі корпорацияларға пайда әкелгенін және қоғамды қайта дамыту мақсаты болғанына қарамастан, жергілікті аудандарға ешқандай пайда әкелмегенін анықтады. Ең маңыздысы, Питерс пен Фишер (2002) 1980 және 1990 жылдардағы көптеген ірі кәсіпкерлік аймақтарды зерттеуді қарастырған және өздерінің тәуелсіз зерттеулерін жүргізген кітабында, көптеген мемлекеттік және жергілікті кәсіпкерлік аймақ бағдарламалары өз мақсаттары мен міндеттерін орындауға жеткіліксіз деп санайды.