Кіріспе

Мемлекеттік бағалы қағаздарды тікелей үкіметтен сатып алушы. Негізгі дилер – мемлекеттік бағалы қағаздарды тікелей үкіметтен сатып алып, оларды басқаларға қайта сату мақсатымен, мемлекеттік бағалы қағаздар нарығын жасаушы ретінде әрекет ететін фирма. Үкімет өзінің негізгі дилерлерінің қызметін және санын реттеуге, сондай-ақ қатысу шарттарын белгілеуге құқылы. Кейбір үкіметтер бағалы қағаздарын тек негізгі дилерлерге ғана сатады, ал кейбіреулері басқаларға да сатады. Негізгі дилерлерді пайдаланатын елдер қатарында Австралия, Бельгия, Бразилия, Канада, Қытай, Франция, Гонконг, Үндістан, Ирландия, Венгрия, Италия, Жапония, Пәкістан, Сингапур, Испания, Швеция, Ұлыбритания және АҚШ бар.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та негізгі дилер – банк немесе бағалы қағаздар брокері, оған Федералдық резерв жүйесімен (ФРЖ) тікелей сауда жасауға рұқсат етіледі. Мұндай фирмалар ФРЖ ашық нарықта операциялар жүргізген кезде міндетті түрде ұсыныстар беруге, ФРЖ-ның ашық нарықтағы сауда-саттық бюросына ақпарат ұсынуға және АҚШ қазынашылық құнды қағаздарының аукционына белсенді қатысуға міндетті. Олар АҚШ қазынашылығымен және ФРЖ-мен бюджет тапшылығын қаржыландыру және монетарлық саясатты іске асыру мәселелері бойынша консультация жүргізеді. Көптеген бұрынғы негізгі дилерлердің қызметкерлері қазынашылықта жұмыс істейді, себебі олардың мемлекеттік борыштық нарықтардағы тәжірибесі мол, бірақ ФРЖ мұндай «айналмалы есік» саясатын ұстанбайды. Негізгі дилерлердің қазіргі жүйесі 1960 жылы 18 дилермен құрылған. 1988 жылы негізгі дилерлердің саны 46-ға дейін өсті, 2007 жылы 21-ге дейін төмендеді, 2019 жылдың шілдесіне қарай 24-ке, ал 2022 жылдың сәуірінде 25-ке дейін өсті. 2023 жылы бас экономистері әйел адамдардан тұратын компаниялардың саны азайды, соның салдарынан 24 негізгі дилер компаниясының арасында тек бір әйел бас экономист қалды. ФРЖ мен негізгі дилерлер арасындағы қарым-қатынас 1988 жылғы «Негізгі дилерлер туралы» заңмен және ФРЖ-ның «Негізгі дилерлермен қарым-қатынасты басқару» жөніндегі операциялық саясатымен реттеледі. Негізгі дилерлер аукционда сатылатын АҚШ қазынашылық құнды қағаздарының (T вексельдері, T ноталары және T облигациялары) басым бөлігін сатып алып, оларды халыққа қайта сатады. Олардың қызметі қазынашылық нарығынан асып түседі. Мысалы, Wall Street Journal Europe (2/9/06, 20-бет) мәліметінше, валюта нарығындағы ең ірі он дилердің барлығы да негізгі дилерлер болып табылады және олар валюта саудасының шамамен 73% құрайды. Бұл топтың мүшелері әлемдік қаржы нарықтарындағы ең ықпалды және қуатты мемлекеттік емес институттар болып саналады. Топ құрамы баяу өзгереді, ағымдағы тізімді Нью-Йорк ФРЖ-сынан алуға болады.