Кіріспе
Англосаксон дәуірінен бастап ХХ ғасырдың басына дейінгі салық салу және шығындар саясатының тарихы, ағылшын фискалдық жүйесінің институттар мен әдістер тұрғысынан үздіксіз қаржылық дамудың ең танымал мысалын ұсынады. Нормандық жаулап алу кезеңінен бастап 20 ғасырдың басына дейін үлкен өзгерістер болса да, байланыс желісі көбінесе үзілмеген. Ең революциялық өзгерістер, болжам бойынша, 17 ғасырда Азамат соғысы және 1688 жылғы Даңқты революция нәтижесінде болды; алайда, тікелей үзіліс болған жоқ. Англияның алғашқы қаржы институттары патшаның үйіне негізделген. Яғни, патшалық экономика ұлттық экономикадан бұрынғы маңызға ие болды. Патшаның өкілдері жинаған салықтар, жерден алынатын өнім немесе жер рентасы және төтенше жағдайларға арналған арнайы алымдар патшалық кірістің негізгі құрауыштарын құрады, олар біртіндеп тұрақтылыққа ие болды. Дегенмен, қазіргі үкіметтер мойындайтын қаржы ұйымының алғашқы белгілері 11 ғасырға дейін кездеспейді. Осы кезде ағылшын билеушілеріне күшті әсер еткен Нормандияның ықпалы кіріс талаптарын тіркеуге және орталық қазынашылық құруға бағытталды. Даңқты революциядан кейін қаржыны бақылау парламентке көшті, ал Розалар соғысынан бастап жер рентасының маңызы төмендегені салық салудың жаңа формаларына әкелді.
The history of the English fiscal system affords the best known example of continuous financial development in terms of both institutions and methods. Although periods of great upheaval occurred from the time of the Norman Conquest to the beginning of the 20th century, the line of connection is almost entirely unbroken. Perhaps, the most revolutionary changes occurred in the 17th century as a result of the Civil War and, later, the Glorious Revolution of 1688; though even then there was no real breach of continuity. The primitive financial institutions of early England centred round the king's household. In other words, the royal preceded the national economy in importance. Revenue dues collected by the king's agents, rents, or rather returns of produce from land, and special levies for emergencies formed the main elements of the royal income which gradually acquired greater regularity and consistency. There is, however, little or no evidence of what modern governments recognise as financial organisation until the 11th century. The influence exercised from Normandy, which so powerfully affected the English rulers at this time, tended towards the creation of records of revenue claims as well as a central treasury. Following the Glorious Revolution, control of finance passed more and more to Parliament, which together with the decline of the importance of land rents as a source of income from about the time of the Wars of the Roses led to different forms of taxation.
Қаржыны жүйелеу
Англия мен Нормандияның Вильгельм Жеңімпаз басшылығымен бірігуімен, тұрақты әкімшілік әдістер идеясы бекіп, қаржы саласында ерекше маңызға ие болды. Норман және Анжу корольдеріне тән жүйеге келтірушілік рух, сот және әкімшілік бөлімдерімен, сондай-ақ есеп пен бақылаудың күрделі формалары бар Қазынашылық институтын құрды. Бірақ осыған дейін, Domesday Book, қазірде таза салықтық мақсатта жасалғаны мойындалған (Мейтлендтің сөздерімен айтқанда, салық кітабы, гелд кітабы), барлық кіріс көздерін мұқият зерделеуге бағытталған үрдісті көрсетеді. Англияның Вильгельм I-і, Стефан билігінде болған анархия кезеңіндегі қиындықтарға қарамастан, оның ізбасарлары жалғастырған саясатты бастағаны анық. Қазынашылықтың ерекше құрылғыларының шығу тегіне қатысты күңкіреу сұрақ, шын мәнінде, қаржы зерттеушісі үшін аса маңызды емес. Ол, бірнеше ескі ағылшын тіліндегі ұқсастықтардан басқа, 12 ғасырдағы жүйені нормандық ептілікпен қалыптасқан салықтық ұйымдастырудың өнімi деп санауға құқылы. Шындығында, оның маңыздылығы институттың тұтастығында, патшалықтың кірісі мен шығысына бағытталғандығында жатыр. Шамамен 1176 жылы жазылған Қазынашылық туралы диалогта, сол заманғы жағдайға бейімделген процестерді қолдана отырып, корольдік кірістерді қамтамасыз ету үшін шоттарды мұқият тексеруді жүзеге асыратын, жан-жақты жүйе бейнеленген. Әсіресе, қаржы институттарының сипаттамалары арқылы патшаның кіріс түрлерін анықтау мүмкін. Осылайша, Қазынашылықтың әкімшілік машинасына жұмсалған зерде, патшаның ресурстарын арттыруды мақсат етті, бұл мәселеде барлық саяси байланысы бар шіркеу өкілдері мен заңгерлер терең үзіліс жасады. Англияның салық жүйесінің тарихы, институттар мен әдістер тұрғысынан үздіксіз қаржылық дамудың ең танымал мысалын ұсынады. Нормандық жаулап алудан бастап 20 ғасырдың басына дейін үлкен дүрбелеңдер болғанымен, байланыс желісі көбінесе үзілмеген. Бәлкім, ең революциялық өзгерістер 17 ғасырда Азамат соғысының және кейіннен 1688 жылғы Даңқты революцияның нәтижесінде болды; бірақ тіпті сонда да сабақтастық бұзылмады.
Патшалық және феодалды артықшылықтар
Орта ғасырдағы ағылшын қаржысының мәнін түсіну үшін патшаның мемлекетпен біртұтас екенін ескеру өте маңызды. Феодализм бір жағынан саяси билікті бөлуге күшті құрал болғанымен, Жеңімпаз Англияға енгізген оның ерекше формасы коронаның салық құқықтарын бұрынғыдан гөрі қатаң орнатуға мүмкіндік берді. Біріншіден, корольдік мүлік жақсы басқарылды, себебі әрбір патшалық иелік жаңа есеп жүйесіне бағынды. Екіншіден, патшаның түрлі талаптары мен алымдары феодалдық сипатқа ие болып, нақты құқықтық анықтама алды. Үшіншіден, жоғары сот мекемелері сот төлемдерінің өсуіне көмектесті, ал ең бастысы, мемлекет билігінің күшеюі саудадан түскен кездейсоқ кірістерді (олар сондай болғандықтан) көбірек пайда әкелді.
Тікелей салық салу
Парламент салықтары дәуірінің басында, ескі кіріс көздерінің бірі тоқтады, халық пікірі король Эдуард І-ді 1290 жылы еврейлерді мемлекеттен кетуге міндеттейтін қуғын-сүргін туралы жарлыққа қол қоюға мәжбүр етті. Дегенмен, оларға таңылған зорлық-зомбылықтың салдарынан еврей пайымдама берушілердің мемлекеттік қазынаға тиімділігі азайған болуы мүмкін. Әрине, мемлекеттің жалпы байлығы осылай өскендіктен, олардың үлесінің маңызы төмендеді. Парламенттің салық жүйесіне тигізген алғашқы әсері – қалалардағы жеке салықтардың жойылуы және жер салымының азаюы болды. Қозғалмалы мүлікке салынатын салықтар жүйелі түрде есептелді, сондықтан әртүрлі тауарлар кластарына бірден төрттен жиырма жетіге дейін ауыспалы мөлшерлемелерді қолданудың орнына, салық округтерге оннан бір, ал қалаларға он бестен бір тұрақты мөлшерлемеде салынды ("он бесінші және оннан бір" салық). Әр округте салық салуды қатаң бақылау үшін комиссарлар тағайындалды және оларға салық салынатын және салықтан босатылатын тауарлар туралы арнайы нұсқаулар берілді. Бұл салық 1290 жылдан 1334 жылға дейін күшінде болды, бірақ уақыт өте келе қолданылған үлестер өзгерді (мысалы, 1297 жылы парламент корольге сегізінші және бесінші, ал 1322 жылы оныншы және алтыншы үлестерін берді). Басты әсер – ұлттық экономиканың өсуі, бұл корольдың әкімші ретіндегі белсенділігін арттырды, нәтижесінде мемлекеттің кіріске деген қажеттілігі күшейді. Конституциялық тұрғыдан король өзінің кірісінен күнкөріс істеуі күтілгенімен, жағдайлардың салдарынан мұны істеуге мүмкіншілік болмады. Сондықтан, салық салу, әсіресе жылжымалы мүлікке салынатын салық, бұрынғы белгісіз және тікелей емес формасынан белгілі және тікелей формаға айналды, уақыт өте келе ескі формаларды сіңіріп алды. Орта ғасырлық жағдайда жалпы мүлік салығын жинау қиындықтар туғызды, себебі әрбір жергілікті және қалалық билік органдары бағалауды мүмкіндігінше төмен ұстауға тырысты. XIV ғасыр Англиясы тіпті дамысқан қоғамдарда да тиімді болуы қиын деп табылған жүйеге дайын болған жоқ. Сондықтан, 1334 жылдан бастап келесі үлестіру әдісі қолданылды, яғни оннан бір және он бесінші бөлік ежелгі бағалаудың өнімімен өлшенетін нақты соманы қамтамасыз етті. Бұл £38,000 мен £39,000 арасында болғандықтан, оннан бір және он бесінші бөлік болашақта шамамен £39,000 сомасына тең салықтық көрсеткіш ретінде қалыптасты, бұл сома округтер, қалалар және қалашықтар арасында олардың бұрынғы төлемдеріне пропорционалды түрде бөлінді. Бұл келісім ғасырлар бойы күшінде болып, барлық кейінгі тікелей салықтарға әсер етті, сенімділік пен бейімделудің үлкен артықшылықтарын ұсынды. Кез келген қаланың тұрғындары өздерінің жалпы жауапкершілігін біліп, оны өздеріне ең қолайлы тәсілмен бөлісе алды. Корольдік тұрғысынан алғанда, бұл шара қанағаттанарлық болды, өйткені оннан бір және он бесінші бөліктің мөлшерін арттыруға болады (мысалы, 1352 жылы үш жылға үш оннан бір және он бесінші бөлік дауыс берілді) және мемлекеттің қызметіне тұрақты кіріс әкелді. Сонымен қатар, парламентке гранттарды беру немесе олардан бас тарту арқылы король саясатын реттеу құқығы ұнады. Осылайша, елдің барлық топтары 1334 жылы, Жүз жылдық соғыс басталар алдында құрылған жүйені қолдады, осы соғысқа қатысуда оның тиімділігі айқын болды.
Салым
Жоғарыда аталғанға ұқсас – тікелей салық ретінде – бас немесе капитациялық салық болды. Эдуард III билігінің соңында (1377) туындаған қаржылық қиындықтар патшалықтағы барлық адамдарға төрт пенстен салық салуға алып келді, бірақ тіршілікке ие болғандар мен он төрт жасқа толмағандар салықтан босатылды. Бұл “гроаттар салығы”, Петердің ондықтары үшін ошақ ақшасынан үлгі алған сияқты, 1379 және 1380 жылдардағы прогрессивті бас салықтарымен ауыстырылды. Біріншісі, патшалық герцогтары мен виконттарына он маркадан (£6 13s. 4d.) бастап, графтарға, епископтарға және аббаттарға алты маркаға дейін, барондарға үш маркаға дейін, ал он алты жастан асқан барлық басқа адамдарға бір гроат немесе төрт пенстен салық салынды. Ол тиімсіз болып шықты, күтілген 50 000 фунт стерлингтің жартысы ғана жиналды. Шындығында, 1380 жылғы салық тар шеңберде өзгерді – жиырма шиллингтен төрт пенске дейін (немесе алпыс гроаттан үшке дейін), бірақ күштілер әлсіздерге көмектесуі керек еді. Дегенмен, бұл салық 1381 жылғы Ұлы шаруалар көтерілісінің нақты себептері болуы мүмкін оқиға ретінде есімде қалды. Осы бақытсыз байланыс бас салығының фискалдық құрал ретіндегі тағдырын шешті. Ол үш жүз жылға жуық уақыт бойы, бір ерекше жағдайды қоспағанда, тоқтатылды, ал 17 ғасырда оның сирек қолданылуы оның қайта жаңғыруына әкелмеді. Ерекше жағдайларды ескермегенде, ағылшын қаржысы үшін он бесінші және оныншы салық бас салығынан гөрі жақсырақ болды. Біріншісі үшін жинау механизмі дайын болды, ал екіншісін тіпті ең кедей топтардан да арнайы агенттер жинауға тиіс болды. Шын мәнінде, бас салықтарының эпизодын мүлікті иеленушілердің есебінен шаруалар мен кедей буржуазияны жеңілдетуге бағытталған, сәтті болмаған әрекет ретінде қарастыруға болады. Осы тұрғыдағы сәтсіздік 1334 жылы құрылған тікелей салық салу жүйесін сақтауға көмектесті.
Тікелей емес салық салу
Тікелей салық салудың дамуымен қатар, бірақ одан қалып қоятын, жанама салық салудың дамуы байқалады. Бұрын айтылғандай, Англия порттарына кіретін және одан шығатын тауарлардан алым жинау құқығы ерте заманнан-ақ патшаға тиесілі болған. Бұл құқықтың пайда болуы саудагерлерге қорғау қызметін көрсету және осы арқылы сақтандырудың бір түрі болуы мүмкін, немесе патшаның басымдық құқығының нәтижесі болуы мүмкін, бірақ бұл қаржы үшін маңызды емес. Мәлім болғандай, шарапқа алынатын бірден онға дейінгі алым (присаж) және басқа тауарлардың оннан бірін алу қолданыста болды. Магна Хартаның 41-бабы қосымша алымдар салуға тырысуға тыйым салып, ежелгі және әділ кедендік салықтарды мойындады. Парламенттік ықпалдың алғашқы көрінісі – Эдуард I-нің бірінші Парламентімен жүнге, жүн матасына және былғарыға баж салығын орнату болды. Патша салықтарды арттыруға тырысқаннан кейін, 1297 жылғы Жарғыны бекіту 1275 жылы белгіленген сомаларды арттыруға тыйым салды, олар осы кезден бастап «ежелгі кедендік салықтар» деп аталды. Саудагерлермен келісім арқылы салық мөлшерін арттыруға тағы бір әрекет жасалды. Шетелдік саудагерлер патшаның ұсыныстарына келісті, олар шарапқа, жүнге, теріге және балауызға салынатын баждарды, сондай-ақ барлық импорт пен экспортқа 11/4% жалпы салықты қамтыды. Осылайша, бұрынғы жарты маркалық (6с. 8д.) жүн қапшығына және әр үш жүз жүн матасына, сондай-ақ бір маркалық (13с. 4д.) былғары жүгіне қосымша, шетелдік саудагерлер 50% қосымша баж төледі, сондай-ақ шарап тоннасына 2с. төледі, бұл «батлерлік алым» деп аталды. 1303 жылғы Carta Mercatoria-да белгіленген жеңілдіктер, мүмкін, осы алымдарды қабылдау шартымен берілген. Алайда, ағылшын саудагерлері оларға қарсылық көрсетті, сондықтан шарапқа алынатын ескі баж, кемінде олар үшін өзгеріссіз қалды. Парламенттің қарсылығына қарамастан, олар Ұлы Хартияны бұзуға алып келді, жаңа кедендік салықтар күшінде қалды. 1311 жылы тоқтатылғаннан кейін, олар 1322 жылы қайта жаңғыртылды, 1328 жылы патша билігімен расталды және ақыры 1353 жылғы Статут Стапл арқылы Парламент санкциялады. Осылайша, олар порттардан тұрақты түрде түсетін корольдік кірістің бір бөлігін құрады және басқа, ескі кедендік салықтармен бірге одан әрі дамудың негізін қалады. Ескі тікелей салықтар жылжымалы мүлікке салынатын жалпы салықпен толықтырылып, содан кейін оған сіңірілгендей, кедендік салықтар да субсидиялар немесе парламенттік гранттармен алмастырылды. 14 ғасырда Англияның байлығының маңызды көзі – ерекше сапалы жүннің экспорты болды. Осылайша, Эдуард III заманындағы саяси жағдайлар оны саяси және қаржылық мақсаттар үшін пайдалануға мүмкіндік берді. Кейде Фландрия қалаларына ықпал ету үшін жүн экспортына толығымен тыйым салынды, ал кейде жүнге ғана емес, тері мен былғарыға да әртүрлі экспорттық баждар салынды. Биліктің алғашқы жылдары бұл салықтар саудагерлермен келісім бойынша белгіленді. Бұл субсидиялар алғаш рет 1340 жылы енгізілді және жиі шағымдарға қарамастан берілді. Осылайша, 1348 жылы Парламент жүннің бір қапшығы үшін 2 фунт стерлингтік экспорттық бажға қарсылық білдірді, өйткені бұл іс жүзінде жер иелеріне салық салып, олардың жүнге алатын бағасын төмендетті. Патша мен саудагерлер арасындағы келісімдерге тыйым салынды және осылайша 1362 және 1371 жылдары қабылданған заңдармен парламенттік бақылауға алынды. 1347 жылы жүнге арнайы баждардан басқа, шарапқа және жалпы тауарларға салынатын баждар келісім бойынша тоннасына 2с. және соңғысына 21/2% мөлшерінде арттырылды. Шындығында, 1371 және 1376 жылдар аралығында олар Tunnage және Poundage аттарымен гранттар ретінде бекітілді, ал ескі баждар өзгеріссіз қалды.
Дінбасылар
Дін қызметкерлері ерекше жағдайға ие болды, себебі олар әлі де өздеріне салық салу құқығын сақтап, мүлкіне салынатын ондықтарды парламент емес, соборда бекітетін болды. Кейбір жағдайларда патша одан да ауыр салықтарды (мысалы, 1296 жылы үштен бір бөлігін) белгіледі, бірақ мұндай салық салу 14-ші ғасырда бұрынғыдай табыс әкелмейтін болды. Дегенмен, Ричард II билігінің аяқталуымен феодализмнен парламенттік конституцияға өту процесі дерлік толыққанды аяқталды. Қаржылық жағынан ең маңызды өзгерістер: маңызды емес феодалдық алымдардың жойылуы немесе азаюы. Бұл өзгеріс салыстырмалы түрде ерте орын алғандығы ағылшын дамуы үшін ерекше маңызға ие. Патшалық жерлер, әлі кейінірек берілген иеліктерге байланысты шығынға ұшырамаса да, құндылығын жоғалтқан еді. Оның орнына, мүлікке тікелей салық салу әкімшіліктің өсіп келе жатқан қажеттіліктерін қанағаттандырудың тиімді құралы болды, салық жинау әдісі белгілі бір нысанға келтірілді, қанағаттандырмайтын тәжірибелер, мысалы, жеке басына салынатын салық алынып тасталды. Импорттық және экспорттық баждардың, сондай-ақ субсидиялардың өсуі қажетті қаражаттың көп бөлігін қамтамасыз етті. Шындығында, үш жүз жылдан астам уақыт ішінде және зорлық-зомбылықсыз, мемлекеттік кірістердің құрамы салыстырмалы құндылығы мен ұйымдастыру тұрғысынан толығымен өзгерді.
The disappearance or reduction of unimportant feudal dues. The fact that this change occurred at a relatively early date is of special significance for English development. The royal demesne, though it had not yet suffered the losses that later grants were to inflict, had also lost some of its value. In compensation, direct taxation on property became a ready means of supplying the growing requirements of the administration, the mode of levy being reduced to a well recognized form, unsatisfactory experiments such as the poll tax having been withdrawn. The growth of import and export duties through the old and new customs plus subsidies furnished a large part of the requisite funds. In fact, in a little over three hundred years and without violence, the constituent parts of public income had been completely altered in relative value and organization.
Салықтарды көтерудің қосымша түрлері
Ланкастер дәуірі 15 ғасырдың үштен екі бөлігін (1399–1471) қамтиды және тікелей салық салудың жаңа түрлерін енгізуімен ерекшеленеді. Стандартты салық – он бесінші және оныншы – өзгеретін жағдайларға сай келмейтін, себебі қалалар құлдырағанда 15%-дан астам (6000 фунт стерлинг) қосымша жеңілдіктер беру қажет болды, бұл басқа шегерімдермен бірге он бесінші және оныншы салықтан түсетін кірісті 31000 фунтқа дейін төмендетті. Бұл жағдайды толықтыру үшін 1404 жылы тек ірі жер иелеріне ғана әсер ететін 5% жер салығы енгізілді, ал 1411 жылы кем байларға 12/3% төменгі мөлшерлеме қолданылды. 1428 жылы үй салығы пайда болды, сондай-ақ рыцарь ақысы және басқа да еркін иеліктерге салынатын салықтар да сыналып көрілді. 1435 және 1450 жылдары табысқа қарай салық ставкалары өзгертілді. Ең төменгі ставка – 2½%, ол 100 фунт стерлингтен төмен табысқа (1450 жылғы салықта 20 фунт стерлингтен төмен) қолданылды, ал жоғары табыстар бойынша 10%-ға дейін көтерілді, осылайша үлкен кіріс қажеттігін көрсетті. Бұл кездегі әдістер шетелдік үлгілерді, әсіресе Франция мен Италияны қабылдауға бейімділікті көрсетті. Ал жанама салықтарға қатысты, бастапқыда түсімдер төмендегендей болды, сондықтан белгілі бір мерзімге субсидиялар берілді, бірақ Агинкур жеңісі Генрих V-ке өмірлік грант берді. Дегенмен, Эдуард IV таққа отырғаннан кейін ондықты Парламент тек арнайы әскери қаражат ретінде қабылдады және дауыс берді (1472). Бірақ ол қажетті кірісті жинауға жеткіліксіз болды, сондықтан патша ескі грант түрлеріне қайта оралуға мәжбүр болды. Ланкастер және Йорк билеушілерінің тұсында шетелдіктерге қосымша салықтар салынды, бірақ одан көп пайда болмады. Эдуард IV билігінің фискалдық саясатына ең маңызды үлесі – патшаның сұрауымен бай азаматтар төлейтін қайырымдылық немесе төлемдер болды. Формада ерікті болғанымен, шын мәнінде міндетті болды және кейін Парламент күрескен үлкен наразылықтардың біріне айналды. Тюдор дәуірі ұлттық монархиялар дәуірімен байланысты кең ауқымды қаржылық мәселелерді қамтыды, бұл үлкен әскери және теңіз күштерін, сондай-ақ әкімшілік аппараттарын ұстауды қажет етті. Сыртқы және фискалдық саясат меркантилизмге айналған идеялар жиынтығына әсер етті, ал қаржы жағдайы монархтың жеке мінез-құлқына, әсіресе 16 ғасырда, айқын қарама-қайшылықтарды көрсетті. Мысалы, Генрих VII Розалар соғысынан таусылған патша қазынасын толықтыруға деген ниетін феодалдық міндеттемелерді қатаң түрде орындау арқылы, парламенттік көмекке шақырудың орнына, және оның жеке кеңсесінің қызметкерлері басқаратын «Камералық қаржы» жүйесін құру арқылы, баяу және тиімсіз қазынашылықтың жұмысын бейнелейтіндей, «фискалдық террор билігін» орнатуға дейін жеткізді. Одан кейін Генрих VIII-нің молшылықпен сарқылуы болды, ал Елизаветаның қаржы саясаты екеуінен де ерекшеленді. Сонымен қатар, күшті сыртқы саясатты жүзеге асыру, отандық өндірісті ынталандыру үміті және басқа елдердің сауда ережелеріне қарсы кек алу сезімі бұрынғы уақыттағы қатаң мақсатқа, атап айтқанда, мүмкіндігінше жоғары кіріс алуға кедергі келтірді. Бүкіл мемлекеттік экономика тек ұлттық билікті күшейту үшін ғана бар деп есептелді. Осы күрделі саясат, сондай-ақ Американың ашылуы, Ренессанс және Реформация сияқты жаңа әсерлер 16 ғасырдың қаржылық проблемаларына ерекше қызығушылық тудырды. Билеушінің қолындағы мемлекеттік кірістің алғашқы бөлігі – патшалық жерлер болды. Бұл жерлер уақыт өте келе корольдің туыстары мен сүйіктілеріне берілген гранттар арқылы азайып кеткенімен, қайта алу және тәркілеу арқылы бір мезгілде құрылды. Дегенмен, жалпы алғанда, 14 ғасырдың соңында шығындар мен пайдалар теңгерімде болды деп саналды. Бірақ патшалық жерлер кірістің икемсіз түрі болды, ал олардың үлкен кедейленуі – Ланкастер патшалары (әсіресе Генрих VI) 15 ғасырда басталған – шығын қысымы, ысырапшылық және лауазымды адамдардың тонауы салдарынан болды. Эдуард IV XV ғасырдағы Розалар соғысы кезінде таққа қайта оралған көптеген иеліктен айырылған мүліктерді пайдаланбады, сондықтан кеңейтудің негізгі мүмкіндігі Генрих VIII-нің заманында монастырлар мен гильдияларды тарату арқылы болды. Нәтижесінде патшаның меншігіне түскен мол дүние-мүлкі бөлігін ақсүйектер мен лауазымды адамдарға беріп, қалған бөлігін оның балалары билік құрған кезде бөліп отырды. Осылайша, жердің және жер рентасының мемлекеттік кірістердегі маңызы азаюы жалғасты. Сол сияқты феодалдық алымдар да оларды қатаң түрде орындауға тырысқан кез-келген әрекетін...
Азамат соғысы мен Комонвелл
Ағылшын қаржы тарихында жаңа кезең Азаматтық соғыс пен Ұлттық Достастық кезінде басталды, сол кезде көптеген феодалдық жүйелер тоқтатылды. Осылайша, осы кезең мен Үзіліс (1649–1660) жаңа шешімді қадам деп есептелуі мүмкін. Күрес басталғанда, екі тарап та ерікті үлестерге сүйенуге мәжбүр болды. Алтын мен әшекей бұйымдар балқытылып, патша мен парламенттің жақтастары тиісінше пайдалы тауарлармен қамтамасыз етілді. Дегенмен, жәрдемақылар мен жеке салықтарға қарамастан, импортты жинау қиындықпен жүзеге асты, сондықтан жинаудың жаңа әдістері қажет болды. Сондықтан, бұрынғы жәрдемақыларды басқарудағы бейтараптықтан ерекшеленетін тікелей салық енді ай сайын белгіленген мөлшерлеме бойынша есептеліп, қатаң ережелермен жиналатын болды, осылайша бұрынғыдан гөрі жүйелі және әділ болды. Бұл есептеу бастапқы мақсатына қарамастан, кейінірек мүлік салығының үлгісіне айналды. Оның барлық кезеңдегі кірісі 32 миллион фунт стерлингтен асып, маңыздылығын дәлелдеді. Апталық азық салығы сияқты ұсақ амалдар парламенттік қиындықтарды көрсетсе де, маңызды емес болды. Теңіз бен маңызды порттарды бақылауға алғандықтан, Парламент кедендік түсімдерді де басқара алды, баждарды қайта қарастырып, жүнге берілетін жәрдемақыны жойып, жалпы кеденді жаңа бағалар кітабымен реттеді. 1656 жылы кеңейтілген тариф қабылданды және сол кездегі меркантилистік идеяларға сәйкес түрлі шектеулер енгізілді, 1649 жылдан 1656 жылға дейін француз шараптары, жібек және жүннен босатылды. Одан да революциялық әсер еткені – тауарларға акциз немесе ішкі салықтардың енгізілуі болды, бұл қадамды Елизавета, I Джеймс және I Чарльз қабылдаудан тартынған. 1643 жылы сыра, пиво және спирттік ішімдіктерге салық салудан басталып, көп ұзамай ет, тұз және түрлі маталарға тарады. 1647 жылы ет пен тұз салықтан босатылды, ал салық салу осы мақсатта тағайындалған комиссарлардың басшылығымен толыққанды орнатылды. 1657 жылы акциздер мен кеденді жинау үшін фермерлерге рұқсат беруге қатысты өтініштердің құны 1,1 миллион фунт стерлингке жетті. Шіркеу мен роялистердің жерлерін тәркілеу, феодалдық міндеттемелер мен арнайы жинақтар революцияның он тоғыз жылында жиналған 83 миллион фунттың құралуына көмектесті. Тағы бір өзгеріс – Қаржы департаментінің Оксфордқа көшірілуі болды, бірақ салық жинау жүйесі Парламент істерін басқаратын комитеттердің қарамағында қалды. Кромвель кезінде Қаржы департаменті (1654) осындай қаржылық өзгерістерге сәйкес қайта құрылды, ал қазынашылық кеңсесі комиссарлардың қолына берілді.