Кіріспе

Пранг (пра́нг, UNGEGN: , ALA LC: ; ปรางค์) – мұнара тәрізді биік қондырғы, көбінесе әсем өрнектелген. Олар Хмер империясында (802–1431) индуизм және будда архитектурасының кең таралған ғибадатхана элементі болды. Кейіннен буддалық сәулетшілер Тайландта, әсіресе Аюттая патшалығы (1350–1767) және Раттанакосин патшалығы (1782–1932) тұсында оны өздеріне бейімдеді. Таиландта бұл элемент тек ең маңызды будда ғибадатханаларында ғана кездеседі.

Этимология

Пранг термині санскрит тіліндегі пра («алға, қарсаңында») және аṅга (дене мүшесі) сөздерінің бірігімінен құралған, байланыстағы дауыстылар сандхи арқылы біріктірілген.

Құрылымы

Праң мұнарасы көтерілген сайын көлемі азая түсетін, көп қабатты құрылым болып табылады. Басқы пирамида пішіндес мұнараның дерлік бірдей шатырларының көлемі азаюы, мұнараның іс жүзіндегіден биік көрінуіне әкелетін көз алдаушылық әсерін тудырады. Мұнара пішіні индуист ғибадатханаларының индийлік шихарасын еске салады, бірақ дизайны шамалы өзгеше. Әрбір бағытта праңның кіреберістері мен жалған есіктерінің үстінде әдетте зәулім әшекейленген фронтон мен қасқалар орналасқан. Праң көпбұрышты бұрыштардан тұратын жоспарға сәйкес келеді, ал әрбір қабаттың үстінде көп басты Нагалар, Гарудалар немесе құдайлар бейнеленген антефикстермен әсемделген.

Кхмер ғибадатханалары

Бастапқыда кхмер пранг ғибадатханалары Шива мен Вишну сияқты индуистік құдайларға табыну үшін салынған. Пранг мұнарасының ішіндегі орын, яғни келла, екі себеппен салыстырмалы түрде кішкентай болды: оларда өткізілген рәсімдер шағын элитаға арналған (кхмер астанасында тек құдай-патша ғана киелі орынға кіре алды). Кхмерлердің технологиясы әлі үлкен, кең залдар салуға жетілмеген. (Рингс, 1990)

Келлаға кіру әдетте шығысқа қарай бағытталған кішкентай мандопа деп аталатын портик арқылы жасалатын. Куб тәрізді келланың үстінде, лотос гүлшоғына ұқсас жоғарғы таспен әшекейленген, космостық тау Меру үлгісіндегі түйнекті пранг мұнарасы орналасқан. Кхмер прангтері солтүстік үндістан ғибадатханаларының шихара және рекха (ғибадатхана мұнаралары) элементтерін еске алады. Тайландтағы Х ғасырдың басында және ХІІ ғасырдың соңында салынған прангтер Ангкор-Ват және Ангкор-Том ғибадатхана кешендерінің кхмер сәулетшілерінің ықпалында болды.

Тайлық ғибадатханалар

Таиландтағы алғашқы прангтар 10-шы ғасырдың басында және 12-шы ғасырдың соңында, Хмер патшалығы үстемдік құрған кезде Пхимай, Хао Пном Рунг және Лопбуриде салынған. Кхмер империясы құлағаннан кейін Сухотай патшалығының тай құрылыс шеберлері пранг формасын бейімдеді. Олар оны кеңейтіп, дамытты. Құрылыс материалы енді жеке-жеке кішкентай құмтас блоктары емес, тайлықтар прангты кірпіштен немесе латериттен, сылақпен жапқан. Ал кірмеге тек қана баспалдақпен жетуге болатын. Бұған мысал ретінде Фицанулоктағы Ват Махаттың прангын келтіруге болады. Прангтың кейінгі дамуы тек кірмені көрсетті. Кіреберіс есігі ойыққа айналды, онда бастапқыда ішкі жағында орналасқан Буддхарупа (Будда мүсіні) қойылды. Симметрия үшін ойық төрт жағынан да қайталанды. Оның жоғарғы бөлігінде "Индраның қаруы" - Тришул орналастырылған. "Заманауи" пранг – бұл жүгерінің қабығы сияқты жұқа құрылым, ол кхмерлік тегін күдік тудырады. Ең жақсы мысалы – Бангкоктың белгілі орны Ват Арун. Сондай-ақ Ват Пхра Кеода қатарлап орналасқан алты жұқа пранг бар. Тағы бір мысал – Бангкоктағы Ват-Фоның төңірегінде төрт бағытта орналасқан төрт пранг және Тхонбуридегі Ват-Пичаярттағы бес пранг.