Кіріспе

Отбасы мүшелерінің көпшілігі ұстанатын/күшейтетін көзқарас. Психологияда отбасылық байланыс – отбасы мүшелерінің көпшілігі ұстанатын және күшейтетін, отбасыдағы оқиғаларға және сыртқы әлеммен қарым-қатынастарға қатысты ортақ көзқарас. Бұл терминді Р.Д. Лэйинг енгізді, ол бұл байланыстың "әрбір адам топтың ішкі түсінігін өзгертпей сақтайтын, осылайша байланыстың өзінің ішкі қабатын сақтап, оған енгенде ғана бар болатынына" сенді. Бұл тұжырым "отбасылық психикалық аппаратқа (FPA) ұқсас – отбасы мүшелеріне ортақ, санасыз психикалық негіз, оларға тиістілік сезімін тудырады".

Лэйн және шизофрения

Лэйнгді ерекше қызықтырған шизофренияны, оны сол адамның көзқарасынан қараса түсінуге болатынына сенді. Ол, әдетте бала болатын, отбасының күшті байланысының бір мүшесін қалай құрбандыққа шалатынын көрді, ол топтың жазалауынсыз шындықты айта немесе ойлай алмайтын жағдайға түсіп, олар көбінесе отбасылық мифті сақтауға және шындықтан безінуге мүдделі болды. Лэйнг пікірінше, "бір адамда психоздық эпизод деп аталатын нәрсе, көбінесе байланыстың өзара тәжірибесіндегі ерекше дағдарыс ретінде түсіндірілуі мүмкін". Көптеген жағдайларда "антипсихиатрия" қозғалысының бір бөлігі ретінде сипатталатын Лэйнг, "болу" немесе "осы әлемде болу" мен тірі болу арасындағы айырмашылықты баса назар аудара отырып, экзистенциализм тұрғысынан қарауға тырысты. "Іс-әрекеттің экзистенциалдық талдауындағы маңызды мәселе – агент іс-әрекетте қаншалықты және қандай жолдармен ашылады немесе жасырылады". Экзистенциалистік мағынада болу – басқалар үшін объекті болу және басқаларды объекті ретінде қарастыру, яғни өміріміздегі барлық маңызды адамдардың бейнесін санамызда сақтау. Бұл бейне көптеген ойларымыз бен іс-әрекеттерімізге түрткіс берді, ал олсыз біз өте нақты мағынада "болудан" тоқтадық. "Болу" үшін басқаларға деген қажеттілік отбасылық байланысқа қарсы шығудан және отбасылық шеттетуден қорқытады. Дегенмен, "кейбір адамдар үшін байланыстың қияли жүйесі – құмарлы емес, жаман тозақ, және олар одан шығуды қалайды. Бірақ байланыстың қиялында кету – алғыссыздық, қатыгездік, өзіне-өзі қол салу немесе кісі өлтіру болып есептеледі. Міне, жеңіліс пен ақымақтық қаупі осында". Байланысқа қарсы тұрмаудың бұрмалануы қате ойлауға алып келуі мүмкін, нәтижесінде "шындықта болмау" пайда болады, Лэйнг мұны шизофренияның мәні деп қарады; сондықтан Лэйнг үшін "ең маңызды сұрақтардың бірі – оның 'сезімдеріне' және басқалардың куәлігіне деген сенімсіздік бастапқы байланыстағы тұрақты қайшылықтардан туындай ма?".

Жабық байланысы және қос байланысы

Лэйн және оның әріптестері отбасылық байланысқа жақын туыстар мен отбасының көзқарасын бөлісетін, отбасымен тығыз байланысты адамдардың екеуін де қамтиды деп ұсынды. Лэйн былай деді: жабық байланыс өзінің энергиясын өзінің сәйкестігіне қауіп төндіретін кез келген нәрсені бейсаналық түрде тоқтату үшін пайдаланады, барлық қарым-қатынастарды жалықтыратын, қайталама деңгейде ұстап тұрады. Клейн есептеріндегі әлеуметтік фантазия жүйелері мен олардың тудыратын сұрақсыз шындық сезіміне сүйене отырып, Лэйн мұндай жүйелердегі байланыс үлгілерінің көп қабатты және алдауға толы екенін айтты. Ол сондай-ақ В.Р. Бионның топтың негізгі болжамдарының «ұзақ үнсіздік, жалыққан сыбырлар, қиындық сезімінен туындаған қимылдар, топқа анонимді түрде таралатын жеке тұлғалардың жаушылығы» тудыруы мүмкін екендігі туралы тұжырымын қолданды. Оның әріптесі Джозеф Берке былай деді: «Мұндай байланыста ерекше байланыс үлгісін байқауға болады. Адамдар бір-бірімен емес, бір-біріне қарай сөйлейді, тікелей емес, жанама түрде. Адамдар айтқандары көбінесе олардың айту әдісімен (дауыс ырғағы және/немесе бет-әлпеті мен дене қимылдары) қайшы келеді». Грегори Бейтсонның «қос тұйық» тұжырымы осындай өзара әрекеттесулерді түсінуге көмектесті – «балаға (немесе науқасқа) қарама-қайшы талаптар қойылатын және одан қашуға немесе қарсылық көрсетуге мүмкіндік жоқ жағдай». Лэйн бұл тұжырым отбасылық ортаның мәнін түсінуге жаңа мүмкіндік береді деп есептеді: «өзіндік сәйкестікті жоятын, шешілмейтін «жеңілуге болмайтын» жағдайдың бұл парадигмасы» субъектінің «бұзылған байланыс үлгісі [оның] өсіп-өнген отбасының бұзылған және алаңдатарлық үлгісінің көрінісі және оған реакциясы» екенін анық көрсетті. Осыған байланысты, ол «психикалық ауру» байланыстың өзінен гөрі, отбасылық байланыстың мәселелі құрылымының салдары болуы мүмкін деп санады: Чарльз Райкрофттың сөзімен айтқанда, психоз – «жасырын отбасылық трагедияның ашық құрбаны, отбасы ішіндегі күрделі және бұрмаланған қарым-қатынастардың нәтижесі». Алайда, Лэйн ескерткендей, бұл «біреуді кінәлау мәселесі емес. «Жеңілуге болмайтын» қос тұйық, шахматтағы мат жағдай, анықтама бойынша басты кейіпкерлерге көрінбейді. Төмендегі қабаттағы адам ешкім байқамай, тіпті қаламай, жанға сыймай, тұншығып жатса да, оны ешкім байқамайды».

Коллиердің сын-пікірлері

Эндрю Коллиер Лэйнгтің өзінің толыққанды анықтай алмаған қиын жағдайын талқылады. Лэйн көптеген еңбектерінде адам санасының табиғи, бұзылмаған күйін қабылдап, қоғамды психикалық аурулардың себебі деп айыптады, бұл ерте марксистік көзқарасқа ұқсас еді. Ол шизофренияны мүмкін болатын емдік процесс ретінде қарастырды, мәселелерді шешіп, қалыпқа оралудың жолы деп түсіндірді. Коллиердің пікірінше, бұзылмаған күй де, қалыпты жағдай да жоқ; керісінше, әлеуметтік жандар ретінде біздің барлығымыз "болу" үшін басқаларды өзара байланысқа енгізуіміз керек. Қоғамда өмір сүру үшін, жалғыздыққа емес, белгілі бір деңгейде "естен шығуымыз" мүмкін, бірақ бұл естен шығудың барлығымызға ортақ болуы шарт. Дегенмен, "қажеттілік" табиғаты әлі де анықталған жоқ.

Емдеу

Психотерапия бүгінде түрлі ойлау мектептеріне сүйене отырып, көптеген формаларда ұсынылады. Психоанализ балалық шақ өміріне және қалған сезімдерге баса назар аударады, алайда Фрейд өзінің кейінгі еңбектерінде, мысалы «Цивилизация және оның құлшыныстары» сияқты шығармаларында қоғамның да рөлін атап көрсеткен. Отбасылық терапия отбасы мүшелерін біріктіруге және олардың өзара қарым-қатынасын жақсартуға бағытталған, бірақ (теориялық бағытына қарай) отбасылық қарым-қатынастардың құрбанына аз немесе ешқандай қолдау көрсетпеуі мүмкін. Мұндай жағдайда ол бірдеңе айтуға немесе меңзеуге батылы келсе, жазалануы мүмкін, ал (қолдау көрсетуші желісі болмағандықтан) отбасылық терапияда үнсіз қорқытуға ұшырап, сыртқа тасталу және «жоқ болу» қаупіне байланысты қарсылық білдірмейді. Дегенмен, сақ отырған отбасылық терапевт «отбасының немесе айып тартушының жағын алудан аулақ болады. Ешкімнің жағын алуға болмайды, себебі сонда сіз кінәлауға қатысасыз. Отбасын жеке тұлғалар емес, жүйе ретінде қарастыру керек, ешкімді кінәламастан, барлығына қолдау көрсету қажет».