Кіріспе

Сыныптан тыс білімді бағалау Алдын ала білімді тану (RPL), алдын ала білімді бағалау (PLA) немесе алдын ала білімді бағалау және тану (PLAR) – реттеуші органдар, ересектер білім беру орталықтары, мансаптық даму мамандары, әскери ұйымдар, адам ресурстарын басқарушылар, жұмыс берушілер, оқу орындары, колледждер және университеттердің бүкіл әлемде қолданатын процесі. Бұл процесс белгілі бір стандарттарға, құзыреттерге немесе оқу нәтижелеріне сәйкес біліктілікті анықтау мақсатында сыныптан тыс алынған дағдылар мен білімді бағалауға бағытталған. RPL көптеген елдерде түрлі мақсаттарда қолданылады, мысалы, мамандықтағы дәрежесі, кәсіби біліктілік, академиялық жетістіктер, жұмысқа қабылдау, өнімділікті басқару, мансапты жоспарлау және ізбасарды даярлау. Алдыңғы білімді бағалау әдістері әртүрлі болып келеді және ерікті еңбек, бұрынғы еңбекақысы бар немесе еңбекақысы жоқ жұмыс, немесе жұмыс орнындағы мінез-құлықты байқау арқылы алынған тәжірибені бағалауды қамтиды. RPL-нің маңызды элементі – бұл жеке тұлғаның белгілі бір стандарттарға немесе оқу нәтижелеріне сәйкес құзыреттілігін растау үшін ұсынған дәлелдерін бағалау. RPL кейде академиялық үлгерімді есепке қосумен (кредит берумен) шатастырылады, сондай-ақ жоғары дәреже беру немесе академиялық кредиттерді тағайындау үшін жүргізілетін бағалаулармен. Екі әдістің арасындағы маңызды айырмашылық – RPL өтініш берушінің кәсіби немесе жеке өмірінің кез келген саласынан алынған құзыреттілік дәлелдерін қарастырады. Ал академиялық үлгерімді есепке қосу және жоғары дәреже беру негізінен белгілі бір оқу саласына қатысты оқу нәтижелерін бағалаумен байланысты, сондай-ақ қосымша біліктілік алу үшін жоғары дәреже беруге болады ма, жоқ па деген мәселені қарастырады. Кейбір академиялық мекемелер академиялық үлгерімді есепке қосуды жалпы RPL шеңберіне енгізеді, себебі бұл процесс бұрынғы білімді бағалауды қамтиды, ол қалай алынғанына қарамастан.

Терминология

RPL әртүрлі елдерде көптеген атаулармен белгілі. Ұлыбританияда бұл APL (Алдын ала оқытуды аккредиттеу), CCC (Қазіргі құзыреттілікті есепке қосу) немесе APEL (Алдын ала тәжірибелік оқытуды аккредиттеу) деп аталады, Австралияда, Жаңа Зеландияда және Оңтүстік Африкада RPL, ал Канадада PLAR (Алдын ала оқытуды бағалау және тану) деп аталады (дегенмен, Канаданың әртүрлі аймақтары RPL және RCC (Қазіргі құзыреттілікті тану) қолданады). Францияда біліктілікті бағалаудың күрделі жүйесі бар, онда бағалау біліктіліктерді саралау, терең біліктіліктерді саралау немесе тәжірибелік білімді растау (VAE) деп белгіленеді. Біріккен Ұлттар Ұйымының ЮНЕСКО ұйымы жоғары білімде қолданылатын терминология мен анықтамаларды стандарттау мақсатында "Жоғары білім беру біліктіліктерін тану жөніндегі жаһандық конвенция" жобасын жүзеге асырып жатыр.

Тарих

РПЛ 1980-жылдардың соңынан бері ұлттық кәсіптік білім беру және оқыту жүйелерінде жүргізілетін барлық бағалаулардың тірегі болып табылады және түрлі кәсіптік білім беру және оқыту (КББ) жүйелерінің дамуымен бірге оның дамуы жалғасуда. РПЛ тұжырымын алғашқы гильдияларға дейін табуға болады, онда шеберлер шәкірттердің жұмысын тексеріп, олардың біліктілігін сол кездің әртүрлі мамандықтары үшін талап етілетін жоғары стандарттармен салыстырып бағалаған. Бұл үрдіс өнеркәсіптік революция кезінде де жалғасты, онда алғашқы ресми шәкірттік бағдарламалар құрылып, жас жігіттер мен қыздарды олардың кәсібіне қажетті дағдылар мен білімдерге үйрету үшін шынайы жұмыс орындары жасалды. Оны алғаш рет Ұлыбританияға кәсіби біліктіліктер жөніндегі Ұлттық кеңестің консультанты Сьюзан Симоско енгізді, ол оны барлық біліктілікке негізделген бағалаулардың орталық элементі ретінде бейімдеді. Симоско 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында Ұлттық кәсіптік біліктіліктер (NVQ) және Шотландия кәсіптік біліктіліктері (SVQ) жүйелерін құруға көмектесу үшін британ үкіметімен жұмысқа алынды. Ол «Бағалауға қол жеткізу бастамасы» жобасын ұсынды және басқарды, ол жұмыс істейтін және жұмыссыз адамдардың біліктілігі мен білімін жұмыс берушілердің талаптарына сәйкес ресми түрде мойындау үшін маңызды жол ретінде алдыңғы білімді аккредиттеу тұжырымын енгізді. Басқа елдер де өздерінің біліктілікке негізделген кәсіптік білім беру және оқыту жүйелерін әзірлеу кезінде осы процестерді қабылдады, кейбіреулері жеке және мемлекеттік сектор ұйымдарының қажеттіліктеріне сәйкес біліктілікті бағалау қажеттілігіне толық сәйкес келді, ал басқалары кәсіптік біліктіліктер беру үшін дағдылар мен білімді бағалаудың маңызды бөлігі ретінде қарастырылды. Австралияның Ұлттық оқыту кеңесі Ұлыбританиядан тыс осындай жүйені жаңа шәкірттік бағдарламаларды енгізу және Ұлттық оқыту реформасының күнтәртібіне сәйкес жұмыс орнындағы оқыту мен бағалауға көшу үшін негіз ретінде әзірлеген алғашқылардың бірі болды. РПЛ Ұлттық оқытуды тану аясына енгізілді және содан бері барлық біліктілікке негізделген бағалаулардың маңызды бөлігі болып табылады. 2015 жылы Канаданың алдыңғы білімді бағалау қауымдастығы (CAPLA) алдыңғы білімді тану жөніндегі нұсқаулықтарды жариялады, олар РПЛ арқылы білімді бағалауды бағыттауға және жетілдіруге, ұйымдық тиімділікті арттыруға және еңбек күшінің дамуына ықпал етуге көмектеседі. Мүдделі тараптармен ақпаратталған, Канададағы алдыңғы білімді тану үшін сапаны қамтамасыз ету сапаны қамтамасыз ету мәселелерін және жақсы тәжірибені түсінуді жақсартады. «Оқулықпен жұмыс істейтін немесе олардың атынан жұмыс істейтін кез келген адамға пайдалы: жұмыс іздеушілер, кәсіби лицензия алушылар, сауда сертификатын алушылар, мансаптық кеңес берушілер, лауазымдық көтермелеу немесе жұмысты ауыстыруды қажет ететіндер, кәсіби дамуға ұмтылатындар, академиялық білім алуға немесе жоғары мәртебеге қол жеткізуге ниеттенгендер».

Артықшылықтары

RPL – бұл адамның дағдыларын немесе білімін бағалаудың өте қарапайым және түсінікті процесі, оларды қайда және қалай алғанына қарамастан. Басқа бағалау түрлерінен ерекшелігі, ол адамның біліктілігін тек алған білімі мен тәжірибесі арқылы бағаламайды, бірақ бұл оның дәлелдерінің бір бөлігі болуы мүмкін. Сондай-ақ, ол адамның жұмыс істеген жеріне, жасына, жынысына немесе дене бітіміне қарай алмайды. RPL адамдарға өмір бойы жинаған білімі мен дағдыларын негізге ала отырып, нақты тапсырмаларды орындауға немесе белгілі бір салаларда жұмыс істеуге қабілетті екенін көрсетуге мүмкіндік береді. RPL – белгілі бір критерийлерге сәйкес дағдылар мен білімді бағалайтын критериалды бағалауға ұқсас. Дегенмен, мұндай критерийлер, әдетте, біліктілік стандарттарында қолданылатындай толық сипатталмағанмен, олар нәтижеге бағытталған (яғни, біреудің бір әрекетінің нәтижесі, мысалы, хат жазудың нәтижесі – хат, немесе дайын өнімге әкелетін бір нәрсені жасаудың нәтижесі), оқу сияқты процеске бағытталған емес. Оқыту немесе дәстүрлі оқуда, қалыптастырушы және қорытынды бағалауларға арналған критерийлер оқыту немесе оқу мақсаттары деп аталады. (Кейде олар оқу мақсаттары деп те аталады, бірақ бұл, шын мәнінде, оқытушы емес, оқушының жетістікке жетуге тырысатын нәтижесі). Олар әртүрлі жолдармен жазылуы мүмкін, бірақ барлық жағдайларда олар байқалуға тиіс мінез-құлықты, осы мінез-құлықты орындау шарттарын және орындалудың қандай стандарттар мен критерийлерге сай болуын қамтиды. Бұл – оқу немесе оқу процесінің нәтижесінде қол жеткізілетін стандарттар.

Әдістеме

RPL үшін алғышарт – білімді, еңбек өнімділігін және мінез-құлықты бағалауға мүмкіндік беретін нақты стандарт. Бұл стандарт сол құзыреттілік үшін формалды оқу бағдарламаларының күтілетін нәтижелерін анықтау үшін қолданылатын стандартқа толық сәйкес болуы мүмкін және құзыретті деп танылған адамға қойылатын ең төменгі талаптарды анық көрсете білуі керек. Білім көбінесе жазбаша немесе ауызша емтихан арқылы бағаланады. Дағдыларды орындау жиі жұмыс ортасындағы дағдылар мен процедураларды тікелей бақылау арқылы бағаланады, бірақ кейбір дағдылар үшін, мысалы, төтенше жағдайларға жауап беру сияқты жағдайларда, көріністер жиі қолданылады. Мінез-құлықтық құзыреттілік және көзқарас тікелей бақылау, бақылау нәтижесіндегі қорытынды, формалды тексеру немесе жағдайға қарай осылардың комбинациясы арқылы бағалануы мүмкін. Стандартты процедуралардың дұрыс ретпен және маңызды қадамдарды жібермей орындалуын қамтамасыз ету үшін тексеру тізімдері жиі қолданылады. Бағалау нәтижелерін құжаттау және олардың орындалғанын растайтын жазбалар болуы талап етілуі мүмкін.