Босния және Герцеговина Конституциясы, сайлау құқығындағы кемшіліктерді жоюға бағытталған реформалар, ЕО талаптары және Конституцияны өзгерту процедурасы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Босния және Герцеговинадағы құқықтық жүйе
Legal process in Bosnia and Herzegovina
Босния және Герцеговина Конституциясы 2009 жылы Брчко округінің соңғы шешімі нәтижесін қосу мақсатында бір рет өзгертілді. 2006-2014 жылдар аралығында Сейдич және Финчи Босния және Герцеговинаға қарсы іс және одан кейінгі істерде (Зорнич, Пилав) Президенттік және Халықтар үйіне пассивті сайлау құқықтарында этникалық және тұрғын жеріне негізделген кемсітушілікке қатысты Еуропалық адам құқықтары конвенциясының сот практикасына сәйкестігін қамтамасыз ету үшін бірнеше конституциялық реформаларға тырысылды. ЕС-тің қатысуына және талаптарына қарамастан, бұл әрекеттердің ешқайсысы әзірге сәтті болған жоқ (2009 және 2014 жылдар аралығында конституциялық реформа Босния және Герцеговина мен ЕО арасындағы тұрақтандыру және қауымдастыру процесінің күшіне енуінің шарты ретінде қарастырылды).
The Constitution of Bosnia and Herzegovina was amended once, in 2009, to include the outcome of the Brčko District final award. Several constitutional reforms were attempted between 2006 and 2014, to ensure its compliance with the case law of the European Convention on Human Rights in the Sejdić and Finci v. Bosnia and Herzegovina and following cases (Zornić, Pilav) regarding ethnic and residence based discrimination in passive electoral rights for the Presidency and House of Peoples. None of these attempts have been successful so far, notwithstanding EU involvement and conditionality (between 2009 and 2014, constitutional reform was included as a precondition for the entry into force of the Stabilisation and Association Process between Bosnia and Herzegovina and the EU).
Процедура
X-бапта өзгертулерді бекіту рәсімі анықталып, Босния және Герцеговина Конституциясы оларды Парламент Ассамблеясының шешімімен, Босния және Герцеговина Өкілдер палатасының қатысушылары мен дауыс берушілердің үштен екі көпшілігімен өзгертуге болатынын айтады. Конституцияда Парламент Ассамблеясына түзетулерді кімнің ұсынатыны және қандай қағидалар бойынша ұсынатыны көрсетілмеген. Сондай-ақ, Конституцияның X-бабының 2-тармағында, ІІ-бапта көзделген құқықтар мен бостандықтарды, сондай-ақ, осы 2-тармақтың өзін шектеуге болмайтыны нақтыланған.
In Article X, defining the amendment procedure, the Constitution of Bosnia and Herzegovina states that it can be amended by a decision of the Parliamentary Assembly, including a two thirds majority of those present and voting in the House of Representatives of Bosnia and Herzegovina. The Constitution does not say who has the right, and under what rules, to present the amendments to the Parliamentary Assembly. Also, in the paragraph 2 of the Article X, the Constitution states that the rights and freedoms, as seen in the Article II, cannot be derogated, as well as the paragraph 2 itself.
Еуропа Кеңесіне қосылу және 2005 жылғы Венеция комиссиясының пікірі
Босния мен Герцеговина 2002 жылғы 24 сәуірде Еуропа Кеңесіне мүше болды, осылайша Еуропа Кеңесі Статутының 3-бабынан туындайтын мүшелік міндеттемелерін орындауға, сондай-ақ Босния мен Герцеговинаның мүшелікке өтініш беруі туралы Еуропа Кеңесі Парламент Ассамблеясының (ЕҚПА) 234 (2002) пікірінде көрсетілген нақты міндеттемелерді орындауға міндеттенді, оның ішінде мемлекеттік институттарды нығайту қажеттілігіне және Конституция мәтінін Конституциялық соттың "құрылтайшы халықтар" ісі бойынша (U 5/98) шешіміне сәйкестендіруге міндеттенді. Ол Босния соғысынан кейін пайдалы болған Бонн өкілеттіктерінің "тиісті процеске орай қолданылмаған және сот бақылауы мүмкін емес жағдайда демократиялық принциптерге сәйкес келмейтінін" атап көрсетті және "осы өкілеттіктерді кезең-кезеңмен тоқтатуды және жеке адамдардың құқықтарына тікелей әсер ететін шешімдер бойынша тәуелсіз заңгерлерден тұратын консультативтік кеңес құруды" ұсынды. АҚШ дипломаты Р. Николас Бернс бұл жеке президенттікке, күшті премьер-министрге және күшті спикері бар күшті парламентке көшуді білдіреді деп мәлімдеді; реформалар 2006 жылғы жалпы сайлаудан бұрын қабылдануы керек еді. Пруд мәлімдемесінде де түзетулерді халықаралық институттардың сарапшылық көмегімен жасау қажеттігі нақты айтылды. Додик сонымен қатар ОРБ-ны одан әрі сынға алып, Ресейдің артып келе жатқан қолдауына сүйене отырып, құзыреттіліктерді аймақтарға қайтаруды талап ете бастады.
Bosnia and Herzegovina became a member of the Council of Europe on 24 April 2002, thus committing to honour the obligations of membership stemming from Article 3 of the Statute of the Council of Europe, as well as the specific commitments listed in the Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE) Opinion 234 (2002) on Bosnia and Herzegovina's application for membership, including the need to strengthen State institutions in relation to the entities, and to align the text of the Constitution to the Constitutional Court's decision on the "constituent peoples" case (U 5/98). It concluded that the Bonn Powers, although beneficial in the wake of the Bosnian War, do "not correspond to democratic principles when exercised without due process and the possibility of judicial control", and called for a "progressive phasing out of these powers and for the establishment of an advisory panel of independent lawyers for the decisions directly affecting the rights of individuals pending the end of the practice." U. S. diplomat R. Nicholas Burns stated that this would entail moving towards an individual presidency, a stronger prime minister, and a stronger parliament with a stronger speaker; reforms should have been adopted ahead of the 2006 general election. The Prud statement also explicitly called for amendments to be drafted with the expert assistance of international institutions. Dodik also started to further challenge the OHR and call for the repatriation of competences to the entities, relying on the growing support of Russia.
2009 жылғы Бутмир процесі
Конституциялық реформаларға жаңа талпыныс 2009 жылдың соңында, Еуропалық адам құқықтары сотының Сейдич және Финчи ісі бойынша жақын арада шығатын шешімін және 2010 жылғы жалпы сайлауды ескере отырып жасалды, АҚШ пен ЕО актерлерінің пікірлерінің әртүрлі болуына қарамастан. Дегенмен, ішкі келісімге қол жеткізу мүмкін болмады, себебі әр партия максималистік позицияда тұрып қалды. Жоба СНСД және ХДЗ БиХ үшін тым орталықтанған, ал Социал-демократиялық партия (СДП БиХ) және СБиХ үшін жеткіліксіз деп есептелді. Тек СДА ғана оны қолдады. Екі нәтижесіз отырыстан кейін келіссөздер 2009 жылдың қарашасында Еуропалық адам құқықтары соты Сейдич және Финчи ісі бойынша шешім шығарғанға дейін тоқтатылды. Содан кейін қарастырылған төрт іс те конституцияның кемсітушілік екенін көрсетті. Алайда, 2022 жылға дейін ол әлі өзгертілген жоқ.
A renewed push for constitutional reforms came in late 2009, in view of the upcoming Sejdić and Finci ruling of the European Court of Human Rights and of the 2010 general election, despite diverging views between U. S. and EU actors. Yet, domestic consensus proved elusive, as each of the parties was stuck on maximalist positions. The draft was deemed too centralistic for the SNSD and the HDZ BiH, and not enough for the Social Democratic Party (SDP BiH) and the SBiH. Only the SDA was explicitly in favour. After two fruitless sessions, the talks were ended right before the European Court of Human Rights issued its Sejdić and Finci ruling in November 2009. Four subsequent cases also found that the constitution is discriminatory. However, as of 2022, it has yet to be amended.
2010-2012 жылдардағы парламенттік келіссөздер
Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың шешімі конституциялық реформалардың күн тәртібін Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциясына сәйкес келу мәселелеріне дейін тарылтты. Бұл сонымен қатар "хорват мәселесін" шешуді де білдірді, яғни 2006 жылғы жалпы сайлауда Иво Миро Йовичтің Желько Комшичқа (Боснияның СДП) қарсы ұтылуына байланысты ХДЗ БиХ-ның наразылығы, нәтижесінде түрлі этникалық топтардың дауыс беруі орын алды. 2010 жылдың көктемінде реформаларды талқылау үшін Парламенттік комитетке тапсырылды, бірақ ешқандай нәтиже болмады. 2010 жылдың қазан айында сайлау өтті, бірақ ешқандай өзгеріс орын алмады. Жаңа үкімет құрудағы саяси тұйықталуға қарамастан, 2010 жылдың қазан айынан 2012 жылдың наурызына дейін Парламент "Сеждич және Финчи Босния мен Герцеговинаға қарсы" ісі бойынша Еуропалық соттың шешімін іске асыру жөніндегі Бірлескен арнайы комитет аясында келіссөздерін жалғастырды. Бұл комитет Халықтар палатасына "Басқалар" тобынан 3 өкілді қосуға келісті (екісі Босния мен Герцеговина Федерациясынан, біреуі Серб Республикасынан сайланады), бірақ Президенттік мәселесі шешілмеді. Босниялық сербтер өз өкілдерін тікелей сайлауды талап етті, ал босниялық хорваттар болашақта Комшич сияқты жағдайларды болдырмау үшін жанама сайлау немесе жеке округтерді қажет деп санады. 2013 жылдың наурыз және сәуір айларында, кеңейту жөніндегі бас директор Стефано Санниноның қолдауымен, Сараеводағы ЕО делегациясы партия жетекшілері арасында тікелей келіссөздер ұйымдастырды, бірақ нақты нәтижеге қол жеткізілмеді. Мақсаты – Федерация, кантондар және муниципалитеттер арасындағы құзыреттіліктері қабаттасқан, қымбат әрі күрделі басқару құрылымдарын реттеу болды, бұл мәселе Федеративтік Конституцияда көзделген. Аталған бастама Парламент тарапынан қабылданбады.
The European Court of Human Rights ruling meant one further narrowing down of the constitutional reform agenda to issues of the European Convention on Human Rights compliance. This also meant finding a solution for the "Croat issue", i. e. the HDZ BiH's grievance following the defeat of Ivo Miro Jović in the 2006 general election by Željko Komšić (SDP BiH) thanks to cross ethnic voting. A Parliamentary committee was tasked to discuss reforms in the spring of 2010, with no results. Election were held in October 2010, with no changes. Despite the political stalemate in the formation of a new government, between October 2010 and March 2012, the Parliament continued talks in the framework of a "Joint Ad Hoc Committee for the Implementation of the judgment of the European Court of Human Rights in the case of Sejdić and Finci v. Bosnia and Herzegovina", composed of 11 MPs from the House of Representatives and 2 MPs from the House of Peoples, headed by House of Representatives member Šefik Džaferović. While the committee agreed to add 3 representatives of the "Others" to the national House of Peoples (two elected from the Federation of Bosnia and Herzegovina and one from Republika Srpska), no solution was found for the Presidency, with Bosnian Serbs insisting for direct election of their member, and Bosnian Croats calling for either indirect election or a separate constituency to avoid future Komšić cases. In March and April 2013, with the support of the Director General for Enlargement Stefano Sannino, the EU Delegation in Sarajevo facilitated a series of direct talks between party leaders, but with no concrete outcome. aiming to address the costly and complex governance structures with overlapping competences between the Federation, the Cantons and the municipalities as currently entailed in the Federal Constitution. The initiative was, ultimately, not adopted by Parliament.
Боснияның азаматтық қоғам реформасы
2003 жылдың қыркүйегінде Месуд Сабитович басшылығымен Босния және Герцеговина Ғылымдар мен өнер академиясының құрамындағы зиялылар тобы Босния мен Герцеговинаны федеративтік республика ретінде бекітетін конституциялық өзгерістер жөніндегі ұсыныстарды әзірледі. Бұл ұсыныстар Парламентке жолданды, бірақ қарастырылмады. 2007 жылы Сараеводағы «Шетел саясаты бастамасы» (VPI) атты ҮЕҰ «Босния және Герцеговинадағы басқару құрылымдары: қабілеті, меншік құқығы, ЕО-ға интеграция, тиімді мемлекет» атты есеп жариялады. Есепте, басқалармен қатар, сәуірлік пакетке ұқсас және ЕО үстемдік принципін қамтитын маңызды реформалар ұсынылды. Швейцарияның Босния және Герцеговинадағы даму және ынтымақтастық агенттігі (SDC) «Конституциялық реформаға үлес» (CCR) атты көпжылдық жобаны қолдады. Жобаға Сараево университетінің Адам құқықтары орталығы (HRC), ACIPS, Сараеводағы Саясаттану факультетінің Әлеуметтік ғылымдарды зерттеу институты, Демократиялық бастамалар қауымдастығы (ADI) және қалалар мен муниципалитеттердің бірлестіктері сияқты көптеген белгілі отандық ҮЕҰ-лар қатысты. Швейцарияның екі серіктес ұйымы – ACIPS және Заң институты Венеция комиссиясының және сәуірлік пакеттің нұсқауларына сәйкес келетін реформалық ұсыныстар жиынтығын әзірледі. USAID және Демократияны қолдау қоры Конституциялық реформа жөніндегі ұсынысты дайындау үшін «Тузла азаматтары форумы» (Forum Građana Tuzle) ұйымын қолдады. Әйелдердің бейресми ҮЕҰ желісі де гендерлік теңдік пен әйелдер құқықтарына бағытталған ұсыныстар пакетін ұсынды. «Коалиция 143» (K143) тобы билікті муниципалитет деңгейіне беруді және субъектілер мен кантондарды таратуды қажет етеді. Бұл идеяны алғаш Фоча қаласының мэрі Здравко Крсманович ұсынды. «Жасыл кеңес» мемлекеттік деңгейде Ауыл шаруашылығы министрлігін қоса алғанда, салалық конституциялық реформаны жақтады.
In September 2003, a group of intellectuals in the framework of the Academy of Sciences and Arts of Bosnia and Herzegovina, led by Mesud Sabitović, drafted proposals for constitutional changes which would have defined Bonsnia and Herzegovina as a federal republic. The proposals were forwarded to the Parliamentary, but not taken forward. In 2007, the Sarajevo based NGO Foreign Policy Initiative (VPI) issued the report 'Governance Structures in Bosnia and Herzegovina: Capacity, Ownership, EU Integration, Functioning State', in which, among other things, it recommended substantial reforms along the lines of the April Package, and including an EU Supremacy Clause. The Swiss Agency for Development and Cooperation Office in Bosnia and Herzegovina (SDC) supported a multi year project entitled 'Contribution to Constitutional Reform' (CCR), engaging many prominent domestic NGOs such as the Human Rights Center of the University of Sarajevo (HRC), ACIPS, the Institute for Social Science Research at the Faculty of Political Science in Sarajevo, the Association of Democratic Initiatives (ADI) and the entity associations of cities and municipalities. Two of the Swiss implementing partners, ACIPS and the Law Institute, developed packages of reform proposals, largely in line with the Venice Commission and April Package guidelines. USAID and the National Endowment for Democracy supported the Forum Građana Tuzle (Forum of the Citizens of Tuzla) in preparing a proposal for constitutional reform. An informal network of women's NGOs proposed a package as well, focused on gender equality and women's rights. The group Coalition 143 (K143) calls for decentralization of powers to the municipal level and the abolition of entities and cantons. The idea was first spearheaded by the mayor of Foča, Zdravko Krsmanović. The Green Council advocates for sector specific constitutional reform, including a state level Ministry of Agriculture.