Кіріспе

Аумақтық шекарадан тыс аймақтың түрі

Халықаралық аймақ – ол орналасқан мемлекеттің шекаралық бақылау саясатына толыққанды бағынбаған кез келген аймақ. Халықаралық аймақтардың түрлері көп, олар арнайы экономикалық аймақтардан бастап, кедендік ережелерден босатылған кіру-шығу пункттеріндегі стерильді аймақтарға дейін, тіпті бір немесе бірнеше шетел мемлекетке басқару құқығы берілген жеңілдіктерге дейін жетеді. Халықаралық аймақтар айналасындағы мемлекеттерден өзгеше визалық саясатты сақтауы мүмкін.

Арнайы экономикалық аймақтар

Арнайы экономикалық аймақ (АЭА) – бұл бизнес және сауда заңдары орналасқан мемлекеттік аумақтың қалған бөлігінен өзгеше болатын аймақ. АЭА әдетте тікелей шетелдік инвестицияларды көбейту немесе экспортқа бағытталған өндірісті жеңілдету үшін құрылады. Мақсатына қарай, АЭА-да кедендік бақылауға қатысты шекаралық бақылау саясаты көбінесе кем қатаң болады. Экспорттық өңдеу аймағы экспортқа өндірілген тауарларды акцизден босатуға, ал капиталдық тауарлар мен шикізаттарды импортта кедендік баж салығынан босатуға мүмкіндік береді. Кедендік логистикалық парк белгілі бір аймақты барлық немесе көптеген кедендік ережелерден босатуға мүмкіндік береді. АЭА-ның ең жоғары деңгейі – еркін порт (мысалы, Люксембург еркін порты, Сингапур еркін порты, Женева еркін порты), онда сақталатын немесе қайта тиелген тауарлар қабылдаушы мемлекеттік аумаққа ешқашан кірмегендей қарастырылады. Свалбард аралдары Свалбард шартының талаптарына сәйкес толығымен визасыз аймақ болып табылады, ол Норвегияның Арктикадағы Свалбард архипелагына егемендігін мойындайды, бірақ оны белгілі бір шарттарға бағындырады, сондықтан барлық Норвегия заңдары, соның ішінде шекаралық бақылау қолданылмайды. Шарт аралдардың демилитаризациялануын реттейді. Шартына қол қойған тараптарға аралдарда коммерциялық қызметпен айналысуға (негізінен көмір өндіру) тең құқық берілді. Норвегия мен Ресей осы құқықты пайдалануда. Сонымен қатар, Иранның Қиш және Кешм аралдарындағы арнайы экономикалық аймақтары мен Ирак Курдистаны үшін де жеңілдетілген виза саясаты қолданылады.

Концессиялар

Концессия – бір мемлекеттің аумағындағы басқа мемлекетке берілген юрисдикциялық құқықтар. Империализм дәуірінде отарлық немесе империялық державаларға жиі концессиялар берілді. Айта кетейік, Біріккен Ұлттар Ұйымының Нью-Йорктегі штаб-пәтері мен Женева, Вена және Найробидегі кеңселер Біріккен Ұлттар Ұйымы арқылы халықаралық концессия ретінде басқарылады, бірақ олар жергілікті және ұлттық заңдардың көп бөлігіне бағынады. Біріккен Ұлттар Ұйымының барлық мүше мемлекеттердің делегаттарына штаб-пәтерінде өтетін жиналыстарға қатысуға рұқсат беру қажет болғандықтан, қабылдаушы елдер арнайы визалық тәртіптерді сақтайды, мысалы, C 2 визасы, ол әдетте кіре алмайтын шетелдік лауазымды тұлғаларға АҚШ-қа кіруге мүмкіндік береді, егер олар БҰҰ штаб-пәтерінің жанында болса. Танжер халықаралық аймағы – 1923 және 1956 жылдар аралығында Марокконың Танжер қаласында және оның айналасында бірнеше елдер басқарған 373 шаршы километрлік концессия. Шанхай халықаралық бейімделуі сияқты, аймақтың үкіметі мен басқаруы бірқатар шетелдік державалардың қолында болды. Аймақтың өзі тағайындалған Халықаралық заң шығарушы жиналысы болды, ол Бельгия, Франция, Ұлыбритания, Италия, Нидерланды, Португалия және Испания консулдарынан тұратын Бақылау комитетінің бақылауында болды. Атқару билігі әкімшіге, ал сот билігі Бельгия, Ұлыбритания, Испания, Франция және Италия үкіметтері тағайындаған бес судьядан тұратын аралас сотқа жүктелді. Аймақ төзімділік, мәдениет, дін және богемиялық өмір салтымен танымал болды. Ол батыс елдерінен келген көрнекті әдебиетшілер мен геилер үшін танымал туристік орынға айналды. Соңғылары аймақта ашық өмір сүре алды. 1952 жылдың шілдесінде қорғаушы державалар Рабатта аймақтың болашағын талқылау үшін кездесіп, оны таратуға келісті. Танжер 1956 жылы Марокконың толық егемендігі қалпына келтірілгеннен кейін Марокконың қалған бөлігімен бірікті. Осман империясын құрған Осман I-нің атасы Сүлеймен шаһтың қабірі империя құлағаннан бері Солтүстік Сирияда орналасқан. 1921 жылғы Анкара шарты қабірдің айналасындағы аумақты түрік концессиясы ретінде белгіледі. Қабір 1973 жылы Асад көлінің құрылысынан су басу қаупі болғандықтан көшірілді, ал 2015 жылы Сириядағы азаматтық соғысқа жауап ретінде Түркия бір жақты түрде көшірді. Сирия үкіметі бұл әрекетті 1921 жылғы шартқа қайшы деп айыптады; Түркия қабірді екінші орынға қайтаруды жоспарлап отыр.

Азия

Деджима аралындағы порты португалдық, кейін голландтық концессия болды. Нанбан саудасы кезінде португал саудагерлерін орналастыру үшін құрылған, кейіннен 1641 және 1854 жылдар аралығында голланд әкімшілігіне берілді. Эдо дәуірінде қолданылған Сакоку саясаты бойынша, бұл Жапонияның сыртқы әлеммен байланыс орнатуының жалғыз нүктесі болды. Шекаралық бақылау шетелдік саудагерлердің Деджимадан Нагасакиге және жапондықтардың Нагасакиден Деджимаға өтуін шектеді. Сол сияқты, Макао аралын португалдар Мин әулеті кезінде Қытайдан алған, және 1557-1999 жылдар аралығында сауда орталығы ретінде басқарды. Опиум соғыстарынан кейін Мин әулетінің ізбасары Цин әулеті Гонконг аралы мен оның төңірегіндегі аумақты Нанкин шарты бойынша британдықтарға берді, нәтижесінде 1997 жылға дейін британдық сауда орталығы ретінде басқарылатын аймақ пайда болды. Цин дәуірінің соңында Қытай аумағының маңызды бөлігі, көбінесе жағалау бойында, көптеген еуропалық державалармен қатар Жапония мен АҚШ-қа да концессия ретінде берілді. Әр концессияның өз полиция күштері мен әртүрлі заңдық юрисдикциялары болды. Сондықтан, бір әрекет бір концессияда заңды, ал екіншісінде заңсыз болуы мүмкін. Көптеген концессиялар өздерінің әскери гарнизондарын және тұрақты әскерін ұстады. Қытай үкіметінің әскери және полиция күштері кейде қатысты. Кейбір полиция күштері қытайлықтарға рұқсат берді, ал кейбіреулері жоқ. Бұл концессияларда әрбір шетелдік елдің азаматтарына еркін тұруға, сауда жасауға, дін таратуға және саяхаттауға құқық берілді. Олар өзіндік субмәдениеттерін дамытты, ол түпкілікті қытай мәдениетінен оқшауланған және ерекшеленді, ал отаршылдық әкімшіліктер өздерінің концессияларына "отандық" сипат беруге тырысты. Концессияларда шіркеулер, қонақ үйлер және басқа да батыс коммерциялық мекемелері пайда болды. Жапонияда өздерінің дәстүрлері мен тілі гүлденді. Кейбір концессияларда әр мәдениеттің сәулеті, шетелдік державалардың өзінің елдерінің қалаларына қарағанда озық болды. Бастапқыда қытайлықтарға көптеген концессияларға кіруге тыйым салынды, бірақ коммерциялық белсенділікті және қызметтерді жақсарту үшін 1860 жылдарға қарай көптеген концессиялар қытайлықтарға рұқсат берді, бірақ оларды концессияны басқаратын шетелдік мемлекеттің азаматтары емес екендігіне байланысты екінші дәрежелі азаматтар ретінде қарады. Олар ақырында концессиялардың көпшілігінде тұрғындардың басым бөлігіне айналды. Концессиялардағы қытай еместер әдетте консулдық заңға бағынды, ал осы заңдардың кейбіреулері қытай тұрғындарына да қатысты. Ең танымал концессиялар: Ұлыбритания мен АҚШ басқарған Шанхай халықаралық поселенісі, Шанхайдағы француз концессиясы, Квантун жалға алынған аумағы және Пекиндегі Легациялық кварталы. Қытайдағы шетелдік концессиялар Қытай Республикасының материктік кезеңінде де жалғасты. Шанхай және Тяньцзинь сияқты ірі қалаларда көптеген юрисдикциялардың болуына байланысты қылмыскерлер бір юрисдикцияда қылмыс жасап, оңай басқасына қашып кетуі мүмкін болды. Бұл республикалық кезеңде, императорлық соғыс иелері дәуірінің өрлеуімен және 1920-1930 жылдары орталық биліктің құлдырауымен үлкен мәселеге айналды. Қылмыс, әсіресе әртүрлі әскери топтардың ұйымдасқан қылмысы, көбейді. Азиядағы көптеген концессиялар келісімге сәйкес порттар болды, Қытай мен Жапониядағы порт қалалары Батыс державаларының күштеп таңған тең емес шарттарымен сыртқы саудаға ашылды, сондай-ақ Кореядағы қалалар Корея түбегін аннексиялауға дейін Жапон империясымен ұқсас ашылды. Қытайдағы келісімге сәйкес порт жүйесі 1841 жылғы Опиум соғысынан бастап шамамен жүз жыл бойы сақталды. Бұл жүйе 1930 жылдардың соңында Жапония көптеген порттарды бақылауға алған кезде, 1917 жылы Ресей революциясынан кейін ресейліктер келісімдік құқықтарынан бас тартып, 1914 жылы немістер қуылған кезде аяқталды. Үш негізгі келісім күштері – британдықтар, американдықтар және француздар Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін өздерінің концессияларын және экстратерриториялық юрисдикцияларын сақтап келді. Бұл 1941 жылдың соңында жапондықтар олардың концессияларына шабуыл жасаған кезде аяқталды. Олар 1943 жылы Чунциндегі эмиграциядағы Чан Кайшидің ұлттық үкіметімен жаңа "тең шарттар" келісімінде өздерінің келісімдік құқықтарынан ресми түрде бас тартты. Келісімге сәйкес порт дәуірінің қалдықтары коммунистер билікке келгеннен және шетелдіктердің көпшілігі кеткеннен кейін 1940 жылдардың соңында аяқталды. Қытайдағы концессияларда басып алған шетелдік державалар ерекше заң жүйелерін басқарды. Экстратерриториялық істерді қараған екі негізгі сот – Шанхай аралас соты және Қытай үшін британдық Жоғарғы соты. Осыған ұқсас соттар келісімді елдер үшін құрылды, мысалы, Қытай үшін АҚШ соты. Олар формальды түрде Цин егемендігінде қалған концессиялық аумақтарға юрисдикцияны жүзеге асырды. Бастапқыда, мысалы, британдық аймақта қылмыс жасаған қытайлықтар қытайлық билік органдарына жіберілді.

Суэц және Панама каналдары

Суэц және Панама каналдары бастапқыда оларды салуды қаржылаған шетелдік державалар басқаратын концессиялар ретінде құрылды. 1859-1956 жылдар аралығында британдықтар мен француздарға тиесілі Суэц каналы компаниясы Суэц каналын басқарды, ал 1903-1999 жылдар аралығында АҚШ үкіметі Панама каналын қоршаған аймақты басқарды. Суэц каналының концессиялық басқаруы Египет президенті Гамал Абдель Насер Суэц дағдарысы кезінде компанияны ұлттықтандырған кезде тоқтатылды, ал Панама каналының американдық басқаруы Торихос-Картер келісімдері нәтижесінде аяқталды, онда АҚШ Панама каналдық аймағына қатысты өз концессиясынан ерікті түрде бас тартты.

Шетелдік әскери базалар

Гренландиядағы АҚШ басқаруындағы Питуффик ғарыш базасы, Кубадағы Гуантанамо шығанағы, немесе Кипр аралындағы Ұлыбритания басқаруындағы Акротири мен Декелия сияқты шетелдегі әскери базалар – бұл қабылдаушы мемлекеттің әскери мақсаттар үшін ғана берген жеке концессиясының санаты. Басқарушы әскери күшке берілген сот юрисдикциясы, қабылдаушы және басқарушы мемлекеттер арасындағы келісімге байланысты базадан базаға өзгереді. Мысалы, Сириядағы Хмеймим әуе базасы Ресей үкіметіне 49 жылға жалға берілген, және Ресей үкіметі әуе базасы мен оның қызметкерлеріне қатысты территориялық юрисдикцияны жүзеге асырады, ал Ұлыбритания үкіметі Акротири мен Декелияны (Қыпрдың тәуелсіздігін құру шарты бойынша «эгемендік базалық аймақтар» деп белгіленген) теңіз артындағы аумақ ретінде басқарады.

Кіру порттарында стерильді аймақтар

Келу портындағы стерильді аймақ – халықаралық жолаушылар елге ресми түрде кірмеген, келу кедендік және иммиграциялық бақылаудан өткен, ал елден кетуші жолаушылар шығу иммиграциялық бақылауын аяқтағаннан кейін ресми түрде елден шыққан аймақ. Стерильді аймақтар көбінесе халықаралық әуежайларда кездеседі, сондай-ақ кейбір теңіз порттарында және құрлық арқылы өту пункттерінде де бар. Жергілікті иммиграциялық және кедендік заңдардан әдетте босатылғанына қарамастан, кіру порттарындағы халықаралық аймақтар орналасқан елдің толық құзырына бағынады және жергілікті заңдар қолданылады. Халықаралық аймақта заңсыз әрекет жасаған (мысалы, заңсыз есірткі сияқты контрабандалық заттарды ұстаған) адамдар қылмыстық жауапкершілікке тартылады. Халықаралық әуежайларда транзиттік жолаушылар көбінесе кедендік және иммиграциялық бақылаудан өтпей-ақ, халықаралық аймақтағы халықаралық рейстерге отыруға мүмкіндік алады және көп жағдайда виза қажет емес. Дегенмен, кейбір елдер кейбір ұлт азаматтарынан, шекаралық бақылаудан өту қажет болмаған жағдайда да, тікелей әуежай транзит визасын талап етеді. Халықаралық рейстер арасында транзит жасаушы жолаушыларды шекаралық бақылаудан босату үшін Солтүстік Америкадан тыс халықаралық әуежайлардың көпшілігі стерильді аймақтармен жабдықталған, оларға жарамды билеті бар және уәкілетті қызметкерлер мен өңделген жолаушылар ғана кіре алады. Екі ірі ерекшелік – АҚШ және Канада, онда әуежайларда әдетте халықаралық транзиттік аймақтар жоқ. Халықаралық рейстермен келген барлық жолаушылар кедендік және иммиграциялық тексерулерден өтеді. АҚШ-тан басқа елдердің азаматтары АҚШ әуежайында кем дегенде C-1 транзит визасы немесе, құқығы бар саяхатшылар үшін ESTA қажет. Ал Канада немесе АҚШ-тан басқа елдердің азаматтары үшін Канада әуежайында транзит жасау үшін әдетте виза немесе Электрондық саяхат рұқсаты (eTA) қажет, бірақ Қытай транзит бағдарламасына немесе визасыз транзит бағдарламасына сәйкес келетін АҚШ-қа немесе одан келе жатқан немесе кетіп бара жатқан адамдар үшін бұл талап қолданылмайды. Әуежайлардағы және кейде құрлық және теңіз шекараларындағы стерильді аймақтардың ерекшелігі – салықсыз дүкендер, олар ұшу алдында шығу шекаралық бақылауын өткен тұтынушыларға салықсыз тауар сатады, ал кейбір жерлерде – шетелден келген жолаушыларға да. Көптеген елдер әрбір жолаушының салықсыз тауардың қаншасын сатып ала алатынына шектеу қояды. 2016 жылы ең көп салықсыз сатуды Сеул Инчхон әуежайы жүзеге асырды, оның көлемі 1,85 миллиард АҚШ долларына жетті. Дубай халықаралық әуежайы екінші орында тұр, 2016 жылы 1,82 миллиард долларлық транзакциялар тіркелді. Франциядағы Mulhouse қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 20 шақырым және Базельден (Швейцария) солтүстік-батысқа қарай 3,5 шақырым қашықтықта орналасқан EuroAirport Basel Mulhouse Freiburg әуежайында екі ұлттық стерильді аймақ бар, соның ішінде Швейцарияға және одан саяхаттайтын жолаушыларға француз кедендік бақылауынан өтпей әуежайға кіруге мүмкіндік беретін кедендік жол да бар. Әуежай 1946 жылғы келісім-шарттан бері екі елдің бірлескен басқаруында. Швейцариядағы Женева әуежайы француз саяхатшылары үшін де ұқсас мүмкіндіктерді ұсынады.

Әскери емес аймақтар

Әскери емес аймақ – мемлекеттер, әскери күштер немесе қақтығысқан топтар арасындағы шарттар немесе келісімдер арқылы әскери нысандарға, іс-қимылдарға немесе қызметкерлерге тыйым салынған аумақ. Олар көбінесе екі немесе одан көп әскери державалар немесе одақтар арасындағы заңды немесе де-факто шекараларда орналасқан. Әскери емес аймақтарды мемлекеттердің шекараны бір жақты түрде белгілеп, шекараны бақылау мақсатында құрған шекаралық аймақтармен шатастыруға болмайды. Көптеген әскери емес аймақтар екі тараптың да оны бақылауға құқығы болмағандықтан, тіпті соғыссыз басқару үшін де бейтарап аумақ болып саналады. Кейбір аймақтар, келісімдерге сәйкес (ДМЗ шарттары бойынша), бастапқыда даулы аумақтағы әскери күштерді сақтау құқығын берген мемлекетке бақылау берілгеннен кейін де әскери емес болып қалуы мүмкін. Сонымен қатар, елдер өзара аумақтық талаптарын ресми түрде шешпестен, аймақты демилитаризациялау туралы келісе алады, бұл дауды дипломатиялық келіссөздер немесе халықаралық сот сияқты бейбіт жолмен шешуге мүмкіндік береді. Кейбір әскери емес аймақтар құрылыс үшін қауіпсіз болмағандықтан немесе адамның әсеріне (соның ішінде аң ауруға) аз ұшырағандықтан, кездейсоқ түрде жабайы табиғатты қорғау аймақтарына айналды. Мысалдарға Кореяның әскери емес аймағы, Кипрдің әскери емес аймағы (Жасыл желі) және 1954 жылдың 21 шілдесінен 1976 жылдың 2 шілдесіне дейін Вьетнамды екі елге (Солтүстік Вьетнам және Оңтүстік Вьетнам) бөлген бұрынғы Вьетнамның әскери емес аймағы жатады.

Азия

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ пен КСРО Корей түбегін бөліп алғаннан және одан кейінгі Корей соғысынан кейін Солтүстік және Оңтүстік Корея арасындағы де-факто шекараны қамтитын әскери емес аймақ (ДМЗ) құрылды. ДМЗ 1953 жылғы Корей соғысының аяқталуымен белгіленген шекараға сәйкес келеді. Гонконгтағы шекаралық жабық аймақ сияқты, бұл аймақ және екі жақтағы қорғаныс жүйесі екі тараптан рұқсатсыз өтуді шектеуге қызмет етеді. Оңтүстік Кореяда Азаматтық бақылау сызығы (CCL) мен ДМЗ арасында қосымша қоршалған аймақ бар. CCL – бұл ДМЗ-дың Оңтүстік шекара сызығынан 5-20 шақырым қашықтықта орналасқан, ДМЗ-ға қосымша буферлік аймақты белгілейтін сызық. Оның мақсаты – ДМЗ-ға жақын әскери нысандар мен операциялардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін азаматтардың аймаққа кіруін шектеу және бақылау. 8-ші армияның командирі CCL құруға бұйрық берді, ол 1954 жылдың ақпан айында күшке енді. Оңтүстік шекара сызығынан оңтүстікке қарай орналасқан буферлік аймақ Азаматтық бақылау аймағы деп аталады. CCL-ді қосқан сыммен қоршалған қоршаулар мен әскери күзет посттары көрсетеді. Оңтүстік Корея сарбаздары әдетте туристік автобустар мен көліктермен CCL-дің солтүстігіне барады, қарулы күзетшілер ретінде азаматтарды бақылайды және Солтүстік Кореядан келгенлерден қорғайды. "ДМЗ қоршауы" деп көрсетілген көптеген суреттер шын мәнінде CCL қоршауын бейнелейді. Оңтүстік шекарадағы ДМЗ қоршауына барлығына кіруге тыйым салынған, ол тек әскери қызметкерлерге ғана арналған, ал ДМЗ қоршауын суретке түсіру заңсыз. Сол сияқты, Корей түбегіндегі Хан өзенінің барлық сағасы "Бейтарап аймақ" деп танылған және барлық азаматтық кемелерге кіруге тыйым салынған. Бұл аймақта тек әскери кемелерге ғана рұқсат беріледі. Соңғы жылдары қытай балық аулау кемелері Хан өзенінің сағасындағы шиеленіске байланысты осы аймақта заңсыз балық аулап, Солтүстік және Оңтүстік Корея теңіз күштері теңіз шайқасынан қорқып, аймақты патрульдемегенін пайдаланды. Бұл қытай балықшылары мен Оңтүстік Кореяның жағалау күзеті арасында атыс-шабысқа және қайықтардың батып кетуіне әкелді. 2019 жылдың 30 қаңтарында Солтүстік және Оңтүстік Кореяның әскери шенеуніктері 1953 жылғы қару тоқтату туралы келісімге қол қойылғаннан бері Хан өзенінің сағасын азаматтық кемелерге ашатын маңызды келісімге қол қойды. Келісім 2019 жылдың сәуір айында күшке енуі тиіс еді, бірақ 2019 жылғы Ханой саммитінің сәтсіз аяқталуы осы жоспарларды белгісіз мерзімге кейінге шегерді. 1962 жылы Халықаралық сот Камбоджа мен Таиландтың иелігіне талас білдірілетін Преа Вихер ғибадатханасының айналасында "уақытша әскери емес аймақ" құруға бұйрық берді. Жапонияның Маньчжурияны басып алуы кезінде, олар Маньчжуконың марионеттік мемлекеті ретінде басқарған кезде, 1933 жылдың мамырында Қытай мен Жапония арасында Тангу келісімі жасалды, ол Маньчжуко мен Қытай арасында әскери емес аймақ құрды. 1937 жылы Жапония Қытайдың қалған бөлігіне басып кіру арқылы осы келісімді бұзды. 1945 жылы, Япон империясының Екінші дүниежүзілік соғыстың Азия-Тынық мұхиты театрындағы соңынан кейін Маньчжурия Қытайға қайта қосылды. Сол сияқты, Вьетнам соғысы кезінде Солтүстік Вьетнам мен Оңтүстік Вьетнам арасында да әскери емес аймақ болды. Бұл аймақ 1954 жылдың шілдесінде Вьетмин мен Франция арасындағы соғысты аяқтаған Женева конференциясының нәтижесінде құрылды. Вьетнамдағы ДМЗ ресми түрде 17-ші параллельде орналасқан, бірақ іс жүзінде Бэн Хай өзенінің екі жағында және Лаос шекарасынан Оңтүстік Қытай теңізіне дейін батыстан шығысқа қарай шамамен 1,5 км-ге созылды. Вьетнамның әскери емес аймағы 1976 жылы ел біріккеннен кейін таратылды.

Оңтүстік Америка

Мартин Гарсия аралы – Аргентина мен Уругвай арасындағы 1973 жылғы Рио-де-ла-Плата шекара шарты аралдың Аргентинаның қарамағында қалатынын, бірақ оны тек флора мен фаунаның табиғи қорығы ретінде пайдалануға болатынын белгіледі. Эль Кагуан демилитаризацияланған аймағы 1999 және 2002 жылдар аралығында Колумбияның оңтүстігінде президент Андрес Пастрана үкіметі мен Колумбия революциялық қарулы күштері (FARC) арасындағы сәтсіз аяқталған бейбіт процесі кезінде құрылды.

Антарктида

Антарктика туралы келісім бойынша Антарктика халықаралық аймақ ретінде басқарылады. Келісім Антарктидадағы әскери қызметті, мысалы, "әскери базалар мен бекіністер құру, әскери маневрлер жүргізу, сондай-ақ кез келген қару түрін сынауды" тыйым салады, бірақ "ғылыми зерттеулер немесе кез келген бейбіт мақсаттар үшін әскери персоналдың немесе жабдықтың қолданылуын" көздейді. Келісім континентті ғылыми зерттеулер үшін арнайы сақталған аймақ ретінде бекітеді, континентке қатысты барлық аумақтық талаптарды тоқтатады және барлық мемлекеттерге континентте ғылыми-зерттеу станцияларын құруға рұқсат береді. Антарктидада тұрақты халық жоқ, сондықтан оның азаматтығы да, үкіметі де жоқ. Антарктидада кез келген уақытта жүрген адамдар көбінесе Антарктидадан тыс мемлекеттердің азаматтары немесе ұлттықтары болып табылады, себебі Антарктикалық егемендік жоқ. Осылайша, Антарктидада қылмыс жасаған адамдар әдетте өз елдерінің, құрбанның елдерінің (қолданылса) немесе қылмыс болған базаны немесе экспедицияны басқаратын елдің заңдылығына бағынады. Антарктика туралы келісімге және оның Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі хаттамасына қатысушы мемлекеттердің үкіметтері осы келісімдердің ережелерін және олар бойынша қабылданған шешімдерді ұлттық заңдар арқылы іске асырады. Бұл заңдар көбінесе олардың азаматтарына ғана қолданылады, олар Антарктидада қай жерде болса да, және консультациялық тараптардың келісіммен қабылданған шешімдерін күшіне енгізуге қызмет етеді: қандай қызметтерге рұқсат беріледі, қай аймақтарға кіру үшін рұқсат алу қажет, қандай экологиялық салдарын бағалау процестері қызметтерге кіріспес бұрын жүргізілуі керек және т.б. Антарктика туралы келісім адамзаттың ортақ мұрасы қағидатының мысалы ретінде жиі қарастырылады.

Сыртқы кеңістік

Сыртқы ғарыш, әдетте, кез келген мемлекеттің ұлттық юрисдикциясынан тыс болғандықтан, халықаралық аймақ ретінде қарастырылады. Сыртқы ғарыш туралы шартының II-бабы мемлекеттерге Ай немесе планета сияқты аспан денелерін өзінің аумағы деп жариялауға, оккупациялауға немесе "кез келген басқа тәсілмен" иеленуге тікелей тыйым салады. Дегенмен, спутник немесе ғарыш станциясы сияқты ғарыш объектісін ұшырған мемлекет, сол объектіге қатысты юрисдикция мен бақылау құқығын сақтайды; сондай-ақ, мемлекет өзінің ғарыш объектісі салдарсыз келтірген залал үшін де жауапкершілікке тартылады. Бұдан өзге, шарт Айды және басқа аспан денелерін бейбіт мақсаттарда пайдалануды шектейді және оларды кез келген қаруды сынауға, әскери маневрлер жүргізуге немесе әскери базалар, құрылыстар мен бекіністер салуға тыйым салады (IV-бап). Алайда, шарт орбитаға дәстүрлі қаруларды орналастыруға тыйым салмайды, демек, кинетикалық бомбалау сияқты жойқын шабуыл тактикасының кейбірі әлі де мүмкін болуы мүмкін. Сонымен қатар, шарт Антарктика шартындағы осы континенттегі әскери орналасуға қатысты ұстанымды қайталайды, ғарышты бейбіт мақсатта пайдалануды қолдау үшін әскери персонал мен ресурстарды пайдалануға рұқсат береді. Көптеген спутниктер мен ғарыш станцияларын оларды орналастырған мемлекет басқарады, ал Халықаралық ғарыш станциясы Халықаралық азаматтық ғарыш станциясы жөніндегі ынтымақтастық туралы келісімде белгіленген халықаралық құқықтық негізде басқарылады. Келісімге сәйкес, әрбір мемлекет станцияға қосылған компоненттерге байланысты жауапкершілікке және олардың бағдарламаларын басқаруға, сондай-ақ станцияны пайдалануға жауапты. Бұдан әрі, әрбір қатысушы мемлекет станциядағы өзінің қызметкерлеріне қатысты қылмыстық юрисдикцияны жүзеге асырады, егер қылмыстың құрбаны басқа қатысушы мемлекеттің азаматы болса және қылмыскердің азаматтығы бойынша мемлекет бұл қылмысты тергемесе.

Басқа мысалдар

2024 жылы Египет Газа шекарасының айналасында буферлік аймақ құруды жариялады. Данциг еркін қаласы – Балтық теңізіндегі Данциг портын (қазіргі Польшаның Гданьск қаласы) және оған жақын 200-ге жуық қала мен ауылды қамтитын, көбінесе неміс халқы тұратын Ұлттар Лигасының халықаралық қорғауындағы аймақ. Ол 1920 жылдың 15 қарашасында, 1919 жылғы Бірінші дүниежүзілік соғысын аяқтаған Версаль келісіміне сәйкес құрылды, бұл аймақты Веймар Германиясы мен жаңа Екінші Польша Республикасының құрамынан шығарды. Данциг еркін қаласы Польшамен кедендік одақ құрды. 1945 және 1955 жылдар аралығында Вена қаласы одақтас әскерлер тарапынан басылып алынған кезде, тарихи қала орталығындағы шағын халықаралық аймақты американдық, британдық, француз және совет әскерлері кезекпен басқарды. Суық соғыс кезеңінде Фридрихштрассе стансасы Шығыс Берлиннің ішінде орналасқанына қарамастан, Батыс Берлиннің S-Bahn және U-Bahn пойыздарымен қызмет көрсетілді. Бұл станция Батыс Берлин мен Шығыс Германия арасындағы шекаралық өткізу пункті ретінде де пайдаланылды. 1947 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының Палестинаны бөлу жоспары бойынша Иерусалим қаласы халықаралық жеке аймаққа айналуы тиіс еді. Алайда, бұл жоспар іске аспады. 1948 жылғы соғыста қалада қызыл дауыл болды, нәтижесінде қала Батыс Иерусалим (Израиль) және Шығыс Иерусалим (Иордания) арасында бөлінді. 1967 жылғы соғыста Шығыс Иерусалим Израиль тарапынан басылып алынып, бір жақты түрде қосып алынды, бұл әрекет халықаралық қауымдастық тарапынан мойындалмады. Иерусалимде, ең болмағанда, өте сезімтал Ескі қаланы қамтитын халықаралық аймақ құру идеясы, Израиль-Палестина қақтығысын шешуге бағытталған көптеген ұсыныстарда жиі кездеседі. Триест еркін аумағы – Адриатика теңізіндегі Триест портының маңындағы халықаралық аймақ, тікелей жауапкершілік Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінде болды. Бұл аймақ 1947 жылдың 10 ақпанында Италиямен жасалған бейбітшілік шартының хаттамасымен құрылды, мақсаты – Италия немесе Югославияның билігінен тыс, бейтарап ортада этникалық және мәдени жағынан әртүрлі халықты орналастыру болды, өйткені екі елдің де осы аумаққа талаптары болған. 1954 жылы Триест еркін аумағы де-факто екі көрші елге берілді, ал бұл 1975 жылғы екіжақты Осимо келісімімен ресми бекітілді, ол 1977 жылы ратификацияланды.