Кіріспе

Иран мұнай биржасы (بورس نفت ایران), Халықаралық мұнай биржасы, Иран мұнай биржасы Киш биржасы немесе Киштегі мұнай биржасы (IOB; ресми ағылшын тіліндегі атауы нақты емес) сондай-ақ Иран шикі мұнай биржасы деп те аталады, 2008 жылдың 17 ақпанында алғашқы кезеңін ашқан тауар биржасы. Ол 2005 жылы құрылған. Иран тауар биржасының тарихы және оның "Киш аралындағы шикі мұнай және мұнай-химия өнімдерінің халықаралық сауда алаңымен" (IOB) байланыстары жарияланды. IOB мұнай, мұнай-химия және газ үшін АҚШ долларынан басқа валюталарда, негізінен евро мен ирандық риалда және басқа негізгі (АҚШ-тан тыс) валюталар жиынтығында мұнай биржасы ретінде көзделіпті. Географиялық орналасуы – Иранның еркін сауда аймағы деп белгіленген Парсы шығанағындағы Киш аралы. 2007 жылы Иран мұнай клиенттерінен АҚШ долларынан басқа валютада төлеуді сұрады. 2007 жылдың 8 желтоқсанына дейін Иран мұнай экспорты бойынша барлық төлемдерді доллар емес валютаға ауыстырғанын хабарлады. Киш биржасы 2008 жылдың 17 ақпанында бейнеконференция арқылы ресми түрде ашылды, бірақ Парсы шығанағы аймақтарына интернет-қызмет көрсетуде соңғы сәтте бұзылыстар болды. Қазіргі уақытта Киш биржасында мұнайдан алынған өнімдер ғана саудаланады, әдетте пластмасса және фармацевтикалық өнеркәсіптері үшін шикізат ретінде қолданылатын өнімдер. Дегенмен, Иранның мұнай министрі Ғолам Хосейн Нозаридің ресми мәлімдемелері екінші кезеңнің, яғни шикі мұнаймен тікелей сауда жасаудың, болашақта "Каспий шикі мұнайының" Brent шикі мұнайына немесе WTI-ға ұқсас баға белгісін құруы мүмкін деген ұсыныстың, биржа белгілі бір уақыт бойы үздіріссіз жұмыс істегенін көрсеткеннен кейін ғана басталатынын көрсетеді. Техникалық мәселелерге байланысты мұнай биржасы ешқашан іске қосылмады, және жоспарлар 2020 жылдың 7 қаңтарында Иран Парламентінің дауыс беруінен кейін толығымен тоқтатылды.

Өмірбаян

Қазіргі кездегі үш мұнай маркасы – барлығы АҚШ долларымен бағаланады: Солтүстік Американың Батыс Техас аралық шикі мұнайы (WTI), Солтүстік теңіздің Брент шикі мұнайы және БАӘ Дубай шикі мұнайы. Екі ірі мұнай биржасы – Нью-Йорк қаласындағы Нью-Йорк тауар биржасы (NYMEX) және Лондон мен Атлантадағы IntercontinentalExchange (ICE). Киш мұнай биржасы дамығанда, ирандық риал, евро және басқа да маңызды валюталармен есептесу жүргізетін Петробиржа құру жоспарлануда. Иран әлемдегі ең ірі мұнай және газ қорына ие.

Операциялар

Мұнай биржасының ашылуы кезінде Киш қор биржасының директоры Хосейн Алладади "Кіш мұнай биржасында шетелдік акционерлердің мәмілелеріне ешқандай шектеу қойылмайтынын" айтты. Бұл институттарға табыс ставкалары және валюталық своптар сияқты туынды құралдармен сауда жасауға мүмкіндік беретін құрылымды қамтамасыз етеді.

Уақыт шкаласы

2003 жылы Иранның мұнай министрлігі отандық мұнай биржасын құру туралы шешім қабылдады. 2005 жылы алғаш рет хабарланған Иран мұнай биржасының ашылу күні 2006 жылдың 20 наурызында, яғни Иранның Жаңа жылы Наурыз күні деп жарияланды. 2005 жылғы сәуір айындағы мәліметтерге сәйкес, Тегеран қор биржасы (TSE), Уимпол консорциумы және зейнеткер мұнайшыларына арналған жеке қызметкерлер қоры биржаны дамыту үшін консорциум құруға тиіс болды. 2006 жылғы қаңтарда Уимпол консорциумы президент Махмуд Ахмадинежадтың сайлануына және президентке де, парламентке де қанағаттандырарлық жаңа мұнай министрін тағайындаудағы қиындықтарға байланысты процестің кешігуін атап өтті. 2006 жылғы ақпанда Wimpole консорциумы сауда лицензиясы үшін берілген инвойстарының төленбегеніне шағымданып, мәлімдеме жасады. 2006 жылғы наурызда Иранның мұнай министрі Казем Вазири Хаманех «техникалық ақаулар» салдарынан биржаның ашылуы кейінге шегерілгенін хабарлады. Алайда, 26 сәуірде Иран мұнай нарығын ашуға қайта кірісті, ал Казем биржаның мамыр айының бірінші аптасында ашылатынын мәлімдеді. 2006 жылғы мамырда Экономикалық істер және қаржы министрі Давуд Данеш Джафари мұнай министрлігіне Иран мұнай биржасының жарғысын ұсыну үшін екі ай мерзім берілгенін айтты. Данеш Джафари мұнай биржасындағы операциялар үшін еуроның заңды төлем құралы ретінде бекітілмегенін, соңғы шешім мұнай министрлігі ұсынған IOB жарғысына байланысты болатынын мәлімдеді. 2006 жылғы шілдеде ғимарат сатып алынды және жобаланған ашылу күні 2006 жылғы қыркүйекке белгіленді. 15 қыркүйекте мұнай министрі Казем Вазири Хаманех елдегі мұнай биржасын іске қосу үшін барлық дайындық шараларының орындалғанын мәлімдеді. Алайда, биржа ашылмады. 2006 жылғы желтоқсанда Bloomberg Иранның экономика министрі Давуд Данеш Джафаридің АҚШ долларымен жасалатын операцияларды барынша азайтуға ниетті екенін хабарлаған екі ирандық газетке сілтеме жасады. 2007 жылғы наурызда The New York Times Қытайдың мемлекеттік «Жухай Женронг трейдинг» компаниясы, әлемдегі ең ірі ирандық мұнай сатып алушысы, өткен жылдың соңында мұнай үшін еуромен төлеуді бастағанын жариялады. Ирандық шенеуніктер ОПЕК мүшелерінің клиенттері доллардан басқа валютаға төлем жасауға көшкенін бірнеше айдан бері айтып келді, Тегеран резервтерін әртараптандыруға тырысып жатыр, бірақ Женронгтың бұл қадамына сырттан алғаш рет куә болдық. Жапония да АҚШ долларын иенаға алмастыруға дайын екенін мәлімдеді. Иранның орталық банкінің басшысы 2007 жылғы наурызда АҚШ-тың жауынгерлік әрекетіне жауап ретінде Иранның АҚШ долларындағы активтерін сыртқы резервтерінің 20 пайызына дейін төмендеткенін хабарлады. 2007 жылғы қыркүйекте Жапонияның Nippon Oil компаниясы ирандық мұнайды иенамен сатып алуға келісті. 2007 жылғы желтоқсанда Иран мұнай үшін АҚШ долларын қабылдауды тоқтатты. 2008 жылғы қаңтарда Иранның қаржы министрі Давуд Данеш Джафари журналистерге биржаның Ислам революциясының жылдығында (1-11 ақпан) ашылатынын мәлімдеді. 2008 жылғы ақпанда Иранның Министрлер кабинеті мұнай биржасын екі кезеңде құруды мақұлдады: бірінші – шикі мұнай биржасы, екінші – мұнай өнімдері биржасы. Қаржы және экономика министрлігі, Мұнай министрлігі, Сыртқы істер министрлігі және Иранның Орталық банкі жобаны үйлестіру үшін жұмыс тобын құруға міндетті болды, ал Иран тауар биржасы компаниясына жобаны жүзеге асыру тапсырылды. Кабинеттен жасалған мәлімдемеде «Қаржы және экономика министрлігі 2008 жылғы ақпан айының соңына дейін мұнай-химия өнімдері биржасын іске қосу бойынша шаралар қабылдауы тиіс» делінген. 31 желтоқсан 2009 жылы Orr Litchfield LLP заң фирмасы, есеп үшін келісім-шартты әзірлеген, Wimpole Ltd компаниясының екі директорына сот ашты және төленбеген инвойстарының сомасын Wimpole Ltd директорының жеке мүлкінен өндіріп алды.

Ашылу

2008 жылдың 17 ақпаны: Иран мұнай биржасының ашылуы видеоконференция арқылы астана Тегеран қаласынан өтті. 2009 жылдың қазанында IRNA агенттігі "National Petrochemical Company" компаниясының басқарушы директоры Адель Неджад Салим ашылу салтанатында барлық мұнай-химия өнімдері кезең-кезеңімен нарыққа ұсынылатынын мәлімдеді. Бірінші кезеңде полиэтилен және метанол сияқты мұнай-химия өнімдері ғана спот негізде және ирандық риалмен саудаланды. 2009 жылдың қарашасы: IME "Киш аралындағы мұнай және мұнай-химия өнімдерінің халықаралық сауда алаңы қолданысқа енгізілді" деп хабарлады. 2011 жылдың шілдесі: Иран мұнай биржасының үшінші кезеңі іске қосылды. 2011 жылдың 23 шілдесінде Қиш халықаралық сауда алаңында 600 000 баррель ауыр мұнай сатылымға шығарылып, баррелі 112,65 АҚШ долларынан сатылды. 2012 жылдың 20 наурызы: Иран мұнай биржасы АҚШ долларымен мұнай саудасын тоқтатады және мұнайды евро, иен, юань, рупия сияқты басқа валюталарда немесе валюталар жиынтығында саудалай бастайды. 2020 жылдың 7 қаңтары: Жоспарланған Иран мұнай биржасы жойылды.