Жылқымен тартылатын көліктер тарихы

Кіріспе

Бір немесе бірнеше жылқы тартқан көлік құралы – жылқының бірі немесе бірнешесімен тартылатын жабдық. Мұндай көліктер көбінесе екі немесе төрт дөңгелекті болып келеді және жолаушыларды немесе жүк тасымалдау үшін пайдаланылған. Бұрын бүкіл әлемде кең таралған, бірақ қазіргі кезде көбінесе автомобильдермен және өзі жүретін басқа көлік түрлерімен алмастырылды, десе де, олар әлі де қолданыста.

Жалпы

Жылқылар шамамен б.з.д. 3500 жылы қолдануға алынған. Одан бұрын өгіздер пайдаланылған. Тарихи тұрғыдан алғанда, жылқы мен көлік құралдарының алуан түрлері қолданылған, мысалы, шағын көлік пен төрт жылқыны қатар тізеп жарысқан соғыс арбаларынан бастап, атпен жүретін немесе троллейбустарға дейін. АҚШ-та көліктік трамвай немесе троллейбус термині қолданылады, бірақ осы терминдер электрлік нұсқаларын да білдіре алады. Бұл көліктер электрлік трамвайлар ойлап табылғанға дейін қалаларда қолданылған. Екі дөңгелекті атпен сүйретілетін көлік – арба (адамдар мен жүк тасымалдауға арналған түрлеріне қараңыз). Төрт дөңгелекті көліктердің көптеген атаулары бар, ал ауыр жүктерге арналғандары көбінесе вагон деп аталады. Өте жеңіл арбалар мен вагонды есек (аттан әлдеқайда кішкентай), понилер немесе қашырлар тарта алады. Кейде басқа кіші жануарлар да қолданылады, мысалы, ірі иттер, ламалар мен ешкілер (көліктік жануарларға қараңыз). Ауыр вагон, арба және ауыл шаруашылығы құралдарын өгіздер, су бұқалары, яктар, тіпті түйелер мен пілдер сияқты басқа да ірі көліктік жануарлар тарта алады. Бір жануармен (немесе бір қатардағы жануарлармен) сүйретілетін көлік құралдарында артқы жануардың (дөңгелекке тірелетін жануар) екі жағына бекітілетін екі білік болады. Бір қатарда тұрған екі жануарды тандемдік құрылым, ал үш жануарды – рандомдық құрылым деп атайды. Жұппен (немесе бірнеше жұптан тұратын топпен) сүйретілетін көлік құралдарында дөңгелек жұбының арасына бекітілетін бағана болады. Басқа да құрылымдар мүмкін, мысалы, үш немесе одан да көп жануарды қатар тізеп (тройка), дөңгелек жұбының алдында бір жетекші жануарды ("бишіге") немесе үш жетекші жануарды қатар тізеп ("пикакс") қою. Өте ауыр жүктерді тік төбеден баяулату үшін кейде артынан қосымша топ қосылатын. Жол қозғалысы тығыз болатын тік төбеде мұндай топты арбаларды көтерілуге немесе түсуге көмектесу үшін жалдап алатын. Атпен сүйретілетін кареталар кем дегенде 3500 жылдан бері қолданыста. Екі дөңгелекті көліктер жүк салмағын (көлік жүргізуші, жолаушылар және жүк) осқа таратып теңдестіріледі, содан кейін жануар оны теңдестіреді. Бұл біліктердің (немесе кейде екі жануар үшін бағананың) көлік корпусына берік бекітілуі керек екенін білдіреді. Төрт дөңгелекті көліктер өздігінен тегіс тұрады, сондықтан білік немесе бағана тік біліктің көмегімен бекітіледі, бұл жануарлардың қозғалысымен көтеріліп түсуге мүмкіндік береді. Төрт дөңгелекті көлікті алдыңғы білікке бекітілген білік немесе бағана арқылы басқаруға болады; ол көліктің астындағы айналмалы тақтада немесе "бесінші дөңгелекте" айналады. XV ғасырдан бастап арба жүргізушілерін кармендер деп атады, ал Лондонда оларды Кармендердің құрметті компаниясы өкілдік етті. 1890 жылы АҚШ-та 13 800 компания атпен сүйретілетін арбалар жасады. 1920 жылы мұндай компаниялардың саны 90-ға дейін азайды.

Horses were domesticated circa 3500 BCE. Prior to that oxen were used. Historically, a wide variety of arrangements of horses and vehicles have been used, from chariot racing, which involved a small vehicle and four horses abreast, to horsecars or trollies,The term horsecar is used primarily in the UK to refer to a rail based vehicle drawn by horses. In the US, the term streetcar or trolley is used, but those same terms could refer to the electric versions as well. which used two horses to pull a car that was used in cities before electric trams were developed. A two wheeled horse drawn vehicle is a cart (see various types below, both for carrying people and for goods). Four wheeled vehicles have many names – one for heavy loads is most commonly called a wagon. Very light carts and wagons can also be pulled by donkeys (much smaller than horses), ponies or mules. Other smaller animals are occasionally used, such as large dogs, llamas and goats (see draught animals). Heavy wagons, carts and agricultural implements can also be pulled by other large draught animals such as oxen, water buffalo, yaks or even camels and elephants. Vehicles pulled by one animal (or by animals in a single file) have two shafts which attach either side of the rearmost animal (the wheel animal or wheeler). Two animals in single file are referred to as a tandem arrangement, and three as a randem. Vehicles which are pulled by a pair (or by a team of several pairs) have a pole which attaches between the wheel pair. Other arrangements are also possible, for example, three or more abreast (a troika), a wheel pair with a single lead animal (a "unicorn"), or a wheel pair with three lead animals abreast (a "pickaxe"). Very heavy loads sometimes had an additional team behind to slow the vehicle down steep hills. Sometimes at a steep hill with frequent traffic, such a team would be hired to passing wagons to help them up or down the hill. Horse drawn carriages have been in use for at least 3,500 years. Two wheeled vehicles are balanced by the distribution of weight of the load (driver, passengers, and goods) over the axle, and then held level by the animal – this means that the shafts (or sometimes a pole for two animals) must be fixed rigidly to the vehicle's body. Four wheeled vehicles remain level on their own, and so the shafts or pole are hinged vertically, allowing them to rise and fall with the movement of the animals. A four wheeled vehicle is also steered by the shafts or pole, which are attached to the front axle; this swivels on a turntable or "fifth wheel" beneath the vehicle. From the 15th century drivers of carts were known as carmen, and in London were represented by the Worshipful Company of Carmen. In 1890 there were 13,800 companies in the United States in the business of building carriages pulled by horses. By 1920, only 90 such companies remained.