9 ғасырдағы Болгар мемлекетінің христианға өту процесі

Кіріспе

Болгарияны христиандыққа айналдыру – 9 ғасырғы ортағасырлық Болгарияның христиан дініне өту процесі. Бұл процесс діни тұрғыдан бөлінген болгар мемлекетінің бірлігіне зәрулік сезінуімен, сондай-ақ христиандық Еуропада тең құқықпен қабылдану қажеттігімен байланысты болды. Бұл процесте Болгарияның Борис I (852–889 жылдары билік еткен) Шығыс франктар мемлекетімен және Византия империясымен құрған саяси одақтары, сондай-ақ Папамен дипломатиялық хат алмасуы маңызды рөл атқарды. Болгарияның стратегиялық маңызы зор болғандықтан, Рим және Константинополь шіркеулері оны өздерінің ықпал аймағына енгізуді қалады. Олар христиандықты славян халқын өз аймақтарына интеграциялау құралы ретінде қарастырды. Екі тарапқа да бірнеше ұсыныс жасағаннан кейін, хан 870 жылы Константинопольден христиан дінін қабылдады. Осының нәтижесінде, ол тәуелсіз болгар ұлттық шіркеуін құруға және оны басқару үшін архиепископ тағайындауға қол жеткізді.

Өмірбаян

852 жылы хан Борис билік құрған кезде Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы халықаралық жағдай аймақтағы мәдени және саяси ықпал үшін күреспен сипатталды. Қазіргі Македония мен Фракиядағы славян тайпаларына үстемдік ету үшін Византия империясымен болған қақтығыс әлі де толық шешілмеген еді. Орта Дунай аймағында Болгарияның мүдделері Шығыс франктардың жаңадан құрылып келе жатқан патшалығы мен Ұлы Моравия княздығымен тоғысты. Осы шаруада Хорватия халықаралық аренаға өз амбицияларымен және аймақтарға талаптарымен енді. Іріктеліп қарағанда, Константинополь мен Рим арасындағы шиеленіс күшейді. Екі орталық та Оңтүстік және Орталық Еуропадағы славяндарды біріктіретін христиандыстыруға жетекшілік ету үшін бәсекелесіп жатты. Болгар хандығы мен Шығыс франктар патшалығы 9 ғасырдың 20-30 жылдарында дипломатиялық қарым-қатынас орнатқан. 852 жылы хан Борис билікке келген кезде Болгария елшілігі Майнцке Людовик II-ге Болгария астанасы Плискадағы биліктің ауысқанын жеткізу үшін жіберілді. Бұл елшілік болгар-неміс одағын қайта жаңарту мақсатында да жұмыс істеген болуы мүмкін.

Бастапқы сәтсіздіктер

Кейінгі уақытта хан Борис Моравияның Растислав (846–870) патшасымен одақтасып, Батыс франктар патшасы Карл Балданың (840–877) ықпалымен келісім жасады. Германия Корольдігі Болгарияға шабуыл жасап, жеңіске жетті, бұл Борис ханды Византияның одақтасы Ұлы Моравияға қарсы бағытталған неміс патшасымен одақ құруға мәжбүр етті. Бұл жағдай әлсіреген Болгария мемлекеті үшін үлкен қауіп тудырды. 855 және 856 жылдар аралығында Византия империясымен соғыс басталды. Византиялықтар Константинополден Филиппополис (Пловдив) арқылы Найс (Ниш) және Сингидунумға (Белград) дейінгі Диагональдық жол (Via Diagonalis немесе Via Militaris) бойындағы бірнеше бекіністерді қайта бақылауға алуды қалады. Византия империясы жеңіске жетіп, көптеген қалаларды қайта басып алды, соның ішінде Филиппополь де болды. 861 жылы хан Борис Шығыс франк патшасы Людовик Неміспен одақ құрды, сонымен қатар ол батыс тәртібі бойынша христиан дінін қабылдағысы келетінін хабарлады. Бұл жаңа одақ Ұлы Моравияға қауіп төндірді, ол Византиядан көмек сұрады (862–863). Осы кезде Византияның Ұлы Моравияға миссиясы жүріп жатқан еді. Кирилл мен оның інісі Мефодий Ұлы Моравияны Константинопольге жақындатып, Византияның ықпалын күшейтуді мақсат етті. Борис хан Кирилл мен Мефодий жасаған алғашқы славян әліпбиіне көбірек қызығушылық танытты. Болгария славян әліпбиін енгізуді және Византия империясының мәдени ықпалын тоқтату құралы ретінде қарастырды. 863 жылдың соңғы айларында Византиялықтар Болгарияға тағы шабуыл жасады, мүмкін олардың Моравиялық одақтастары Борис герман патшасына христиан дінін қабылдауға дайын екенін айтқаннан кейін, Византия оның Римнен дін қабылдауына кедергі келтіруі керек болды. Константинопольдің маңында Римге тәуелді Болгария Византия империясының тікелей мүдделеріне қауіп төндірді.

Шығыспен сәйкестендіру

Кез келген нақты әскери қақтығыстар басталар алдында, Борис хан Болгарияның сол жылы егін нашар өсіп, жер сілкіністерінен зардап шеккендігіне байланысты соғысқа дайындықсыз болғандықтан, бейбітшілік сұрауға мәжбүр болды. Борис мұны шығыс салты бойынша дін ауысуға белгі деп қабылдаған болуы мүмкін. Келіссөздер жүргізілді, Борис өз халқымен бірге Шығыс православиесіне өтуге уәде берді және Болгарияға миссионерлерді шақырып, осы процесті бастауды сұрады. Екі тарап 30 жылға «тығыз бейбітшілік» келісіміне келді. Болгарияның дін ауысуының орнына Византия бұрын басып алған жерлерін қайтарды. 864 жылдың күзінде Константинополь патриархы Фотийден келген елшілік Болгарияның астанасы Плискаға жетіп, хан мен оның отбасын, сондай-ақ жоғары лауазымды тұлғаларды дінге өттірді. Борисқа Михаил деген христиан есімі берілді (сол кездегі Византия императоры Михаил III-тің құрметіне) және көптеген ғалымдардың пікірінше, ол өзінің титулын патшаға (князь) тең славянша атауға өзгертті. Осыдан кейін болгар халқы христиан дінін қабылдауға көшті.

Христиандыққа айналу себептері

9 ғасырдың басында хан Крумның Болгарияны жаулап алуынан кейін, Болгария Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы маңызды аймақтық күшке айналды. Оның болашақ дамуы Византия және Шығыс Франк империяларымен байланысты болды. Бұл екі мемлекет те христиан дінін ұстанғандықтан, пұтқа табынушы Болгария көбінесе оқшауланып, мәдени және діни тұрғыдан теңдес қарым-қатынас жасау мүмкін болмады. Саксондықтар христиан дініне өткеннен кейін, Еуропаның көп бөлігі христиан болды. Болгарлар мен славяндар арасындағы пұтқа табынушылықты сақтау, сондай-ақ жергілікті, романизацияланған (кейін влахтар деп аталған) немесе эллинизацияланған христиан тракиялық тұрғындармен бірге болгар халқы мен ұлтын құрады, бұл тағы бір кемшілікке әкелді – пұтқа табынушылар мен христиандардың бірігуіне олардың әртүрлі діни сенімдері кедергі келтірді. Христиан діні болгар мемлекеті құрылмас бұрын, жоғарыда аталған жергілікті тұрғындар арқылы болгар жерінде тамыр тартқан болатын.

Реакция

Людовик Неміс Бористің жоспарына қанағаттанбады, бірақ ол өзінің қорқынышын ашық қақтығысқа дейін жеткізбеді. Византиялық миссиялар болгарларды дінге өткізген кезде, олардың күштері халықты түркі дінінің қасиетті орындарын қиратуға үндіді. Болгардың консервативті аристократиялық топтары мұндай қиратуға қарсы болды, себебі олар рухани обрядтарды өткізіп келген. 865 жылы он әкімшілік аймақтың (комитеттердің) барлық наразылары князь Бориске қарсы көтеріліс ұйымдастырып, оны «жаман заң бергені үшін» айыптады. Көтерілісшілер князьды тұтқындап, өлтіріп, ескі дінді қайта орнату ниетімен астанаға бет түзеді. Князь Борис өзіне адал халқын жинап, көтерілісті басып тастады. Айтуынша, Бориске жеңіске жетуге Құдайдың күші көмектескен, ал ол шайқаста киген қаруын Пападан сыйлық ретінде сұраған. Ол көтерілістің басшыларын – боярларды және олардың барлық ұлдарын – 52 көтерілісшіні өлім жазасына кесті. Ал «өкініш білдіргісі келген» қара халыққа ешқандай зиян келтірмей, босатылды. Князь Борис өмірінің соңына дейін көтеріліс басшыларының ұлдарын өлтірудің қатыгездігі және 865 жылғы шешімінің моральдық құны туралы өкінішпен мазаланды. Кейіннен Папа Николай I-ге жолдаған хатында князь өзінің әрекеттері христиандық қарапайымдылық шегінен асып кетті ме деп сұрады. Папа былай деп жауап берді:

Тарихи жазбалардың әртүрлі интерпретациялары кейбір тарихшыларды князьдың діни және саяси қақтығысты аяқтау үшін болгар аристократиясының жартысына жуығын өлімге кескенін сендірді. Оның аристократ оппозициясы Византия империясының христиан діні арқылы өз ықпалын кеңейтіп, Болгарияны жояды деп қорқып жүрді. Орта ғасырларда болгарлар «христиандарды» дәстүрлі қарсыластары «византиялықтарға» немесе көбінесе «гректерге» тең санады. Көптеген болгарлар христиан дінімен бірге византиялық өмір салты мен моральдық нормаларды қабылдауға мәжбүр болатындарына сенді.

Рим мен Константинополь арасындағы таңдау

Княз Борис өзінің азаматтарын христиан дініне айналдырудың Византияның ықпалын күшейтетінін түсінді. Құдайға сыйынғандық (литургия) грек тілінде өткізілді, ал жаңа құрылған Болгар шіркеуі Константинополь шіркеуіне бағынышты болды. Жаңа дінге қарсы бүлік князды Константинополдан Болгар шіркеуіне тәуелсіздік беруді сұрауға итермеледі. Константинополь Болгар шіркеуіне тәуелсіздік беруден бас тартқанда, княз Борис Папаға жүгінді. 866 жылдың тамыз айының соңында каван Петр бастаған Болгар миссиясы Римге келді, олар княз Бористен 115 сұрақтан тұратын тізім әкелді. Бұл сұрақтар жаңадан христиан болған болгарлардың христиандық өмір салтына және Римнің билігі астындағы Болгар шіркеуінің болашақтағы ұйымдастырылуына қатысты болды. 866 жылдың 13 қарашасында Болгар князі Папаның 106 жауабын алды. Формоза (Портуадан) және Пауль (Популоннан) Папаның миссиясын басқарды. Сонымен қатар Папа Константинопольге басқа да елшілерді жіберді. Римдік дін қызметкерлерінің миссиясы келген кезде Борис Римнің жауаптарына қанағаттанды және Византия миссиясына Болгариядан кетуді бұйырды. Бұл Болгарияның Константинопольден Римге бет бұруы ретінде қарастырылды. Рим елшілерін көріп, неміс миссиясы да Болгарияның Рим епархиясына кіретініне көз жеткізіп, Болгариядан кетіп қалды. Император Михаил III Болгарияның Византия дін қызметкерлерін елден қууына наразы болды. Византия императоры княз Бориске жазған хатында Болгарияның діни бағытын өзгертуіне қарсылығын Рим шіркеуіне қарсы тіл қолдану арқылы білдірді. Бұл екі христиандық тармақ арасындағы бұрынғы дауды қайта оятарды. Екі жылдың ішінде Болгарияның аты Батыс Еуропада кеңінен танылды. Константинопольде адамдар Болгарияда болып жатқан оқиғаларды үреймен бақылады. Олар Римге жақын болған Болгарияның Константинопольдің мүдделеріне қауіп төндіретініне сенді. 867 жылдың жазында Византия астанасында діни кеңес өтті, онда дінбасылар Рим шіркеуінің Болгарияны өз тарапына тарту әрекеттерін сынады. Папа Николай I анафемаға ұшыратылды. Княз Борис дереу Пападан Портский Формозаны, кейін Папа Формоза болған адамды, Болгар архиепископы етіп тағайындауды өтінді. Папа бас тартты, ресми жауап Формозаның өзіне епархия бар екендігі туралы болды. Папа Болгарияға жаңа жетекшілерді – Тривеналық Доминик пен Полимартиялық Гримвальдты жіберді. Бірақ Николас көп ұзамай қайтыс болды. Оның орнын басып, Папа Адриан II (867-872) Болгар архиепископын тағайындау туралы Борис князінің өтінішіне де жауап бермеді. Княз Борис Болгар архиепископына тағы бір үміткерді ұсынды – Маринус. Диакон Маринус сол кезде Константинопольде Папаның легаты болды және оның епархиясы болған жоқ, бірақ Папа бас тартты. Оның орнына Сильвестр есімді дін қызметкерін қабылдады, ол дін қызметкерлерінің төменгі сатысында болғандықтан, өздігінен құдайға сыйынбауға рұқсат етілмеген. Плискада үш күн болғаннан кейін болгарлар оны Борис князінің шағым хатымен бірге Римге қайтарды. Борис Папаның өтініштерін қабылдамауы мен кешіктіруін қорлау және Папаның Болгар архиепископын таңдауда онымен ақылдаспауға дайын еместігінің белгісі ретінде қарастырды. Маринус бірнеше жылдан кейін Папа Маринус I атанды. Соның салдарынан Борис Константинопольмен қайтадан келіссөздер жүргізе бастады, олардан бұрынғыдан да көп ынтымақтастық күтті. Бірақ 867 жылдың 23 қыркүйегінде император Михаил III оның жақын досы Василиймен өлтірілді, ол 1057 жылға дейін империяны басқарған Македония әулетін құрды. Патриарх Фотийдің орнын оның идеологиялық қарсыласы Игнатий (847-858; 867-877) басты. Византия империясының жаңа билеушілері Константинополь мен Рим арасындағы шиеленісті тез арада басып тастады. Папа Адриан II Оңтүстік Италияға арабтардың шабуылына қарсы Василий I-нің көмегіне мұқтаж болды. Екінші жағынан, Византия Папаның Патриарх Игнатийді қолдауын күтті.

Knyaz Boris realized that the Christianization of his subjects would result in greater Byzantine influence. The liturgy was performed in the Greek language, and the newly established Bulgarian Church was subordinate to the Church of Constantinople. The revolt against the new religion prompted the Knyaz to ask Constantinople to allow the Bulgarian Church independent status. When Constantinople refused to grant the Bulgarian Church independence, Knyaz Boris turned to the Pope. At the end of August 866, a Bulgarian mission led by the kavhan Peter arrived in Rome, carrying a list of 115 questions from Knyaz Boris. These had to do with the Christian way of life of the newly converted Bulgarians and the potential organization of a future Bulgarian Church under Rome's jurisdiction. On 13 November 866, the Bulgarian Knyaz received the Pope's 106 answers. Formosa from Portua and Paul of Populon led the Pope's mission. At the same time, the Pope sent other emissaries to Constantinople. When the Roman clerical mission arrived, Boris was sufficiently satisfied with Rome's response that he ordered the Byzantine mission to leave Bulgaria. This was viewed as an official change of Bulgarian orientation from Constantinople to Rome. Seeing Rome's emissaries there, the German mission also left Bulgaria, satisfied that Bulgaria will be in the Roman diocese. Emperor Michael III was displeased by Bulgaria's banishment of Byzantium's clergy. In a letter to Knyaz Boris, the Byzantine emperor expressed his disapproval of Bulgaria's religious reorientation by using offensive language against the Roman Church. This sparked the old rivalry between the two branches of Christianity. In less than two years, Bulgaria's name became widely known in Western Europe. In Constantinople, people nervously watched the events taking place in Bulgaria. They believed a pro Roman Bulgaria threatened Constantinople's immediate interests. A religious council was held in the summer of 867 in the Byzantine capital, during which clerics criticized the Roman Church's actions of recruiting Bulgaria. Pope Nicholas I was anathematized. Without losing time, Knyaz Boris asked the Pope to appoint Formosus of Portus, who years later became Pope Formosus, as Bulgarian archbishop. The Pope refused, with the official response being that Formosa already had an eparchy. The Pope ordered new leaders, Dominic of Trivena and Grimwald of Polimarthia, of a mission to be sent to Bulgaria. Soon after, Nicolas died. His successor, Pope Adrian II (867 872), also failed to respond to Knyaz Boris' request for appointment of a Bulgarian archbishop. Knyaz Boris proposed another candidate for Bulgarian archbishop, Marinus. Deacon Marinus at this time was a papal legate in Constantinople and did not have an eparchy, but the Pope refused. Instead, he received a cleric named Silvester, a man so low in the hierarchy that was not authorized to carry out liturgy by himself. After he had a three day stay in Pliska, the Bulgarians sent him back to Rome accompanied by emissaries carrying a letter of complaint by Knyaz Boris. Boris perceived Rome's refusals of his request and delays as an insult and a sign of the Pope's unwillingness to coordinate selection with him of a Bulgarian archbishop. Marinus became Pope just a few years later with the name Pope Marinus I. As a result, Boris began negotiations again with Constantinople, with whom he expected more cooperation than shown in the past. But, on 23 September 867, Emperor Michael III was killed by his close acquaintance Basil, who established the Macedonian dynasty that ruled the Empire until 1057. Patriarch Photius was replaced by his ideological rival Ignatius (847 858; 867–877). The new rulers of the Byzantine Empire quickly lessened tensions between Constantinople and Rome. Pope Adrian II needed the help of Basil I against the Arabs' attacks in Southern Italy. On the other hand, Byzantium anticipated the Pope's support for Patriarch Ignatius.

Нәтиже

Басшылардың келісіміне орай, Константинопольде шіркеу кеңесі өткізілді. Ресми конференциялар аяқталған соң, 28 ақпанда 870 жылы болгар елшілері Константинопольге келді, оларды князь жіберді және Ичиргубоил (княздың бірінші кеңесшісі) Стасис, Кан Богтур (жоғары санаттағы аристократ) Сондоке, Кан Таркан (жоғары санаттағы әскери қолбасшы) және басқалары басшылық етті. Бұл елшілердің нақты мақсатын көптеу адам білмеді. 4 наурызда император Василий I кеңесті император сарайындағы тоймен аяқтады. Бұл жиынға болгар қавқаны (дегенмен вицехан немесе вицекнязь) Петр қатысты. Рим және Византия шіркеулерінің өкілдерін (алғашқысы римдік) құттықтағаннан кейін қавқан Петр болгар шіркеуінің қай юрисдикцияға бағыну керектігін сұрады. Римдік өкілдер бұл мәселені талқылауға дайын болған жоқ. Византия патриархы, император және болгар елшілері арасында құпия келісім болған сияқты. Православ әулеттері болгарлардан, олар билік еткен жерлерге келгенде қандай дін қызметкерлерін тапқандарын сұрады. Олар: «Гректерді», - деп жауап берді. Православ әулеттері болгар шіркеуін қадағалау құқығы тек Константинополь ана шіркеуіне ғана тиесілі екенін жариялады, ол бұл жерлерге бұрын юрисдикция жүргізген. Папаның елшілерінің наразылықтары ескерілмеді. Князь бен кеңес әкелерінің мақұлдауымен болгар шіркеуі архиепископтық деп жарияланды. Архиепископ князьдың келісімімен епископтардың арасынан сайлануға тиіс болды. Болгар архиепископтығының құрылуы бұрын-соңды болмаған жағдай еді. Әдетте, тәуелсіз шіркеулерді апостолдар немесе апостолдардың шәкірттері құрған. Рим ұзақ уақыт бойы Константинопольдің Риммен теңдік туралы талабына қарсылық көрсетіп келді, себебі Константинополь шіркеуі Христиан апостолымен құрылмаған. 9-ғасырдың ортасына дейін, формальды түрде біріккен шіркеудің тәжірибесінде, жаңадан дінге өткен халықтар арасында ұлттық шіркеулер құрудың ешқандай мысалы болған жоқ. Мұндай шіркеу мен діни рәсімдерді мемлекеттік меншікке алу ерекше жағдай еді және басқа еуропалық христиандардың тәжірибесіне жатпады. Болгария осыдан үлгі алып, басқаларға жол көрсетті. Дінге өткеннен кейін алты жыл өткен соң, православие шіркеуі князь Бориске ұлттық тәуелсіз шіркеу және жоғары дәрежелі бас өкіл (архиепископ) берді. Келесі 10 жыл ішінде Папа Адриан II және оның ізбасарлары Болгариядағы ықпалын қайтару және князь Бористі Константинопольдің ықпалынан шығуға көндіру үшін күшті күш сарп етті. Болгарияның христиан дінін қабылдауы және болгар ұлттық шіркеуінің құрылуы 855 жылы Кирилл мен Мефодийдің шәкірттерінің әліпбиін қабылдауымен бірге басталған Болгариядағы бұрын-соңды болмаған мәдени гүлденумен сәйкес келді. Князь Бористің қолдауымен Кирилл әліпбиі алғаш рет енгізіліп, Плиска және Охридте әдеби мектептер ашылды. Бұл болгар шіркеуінің ресми тіліне айналған славян тілінің пайда болуына және ортағасырлық болгар мәдениетінің алтын ғасырының басталуына әкелді, оның ішінде кириллица әліпбиін болгар ғалымдары Ресей және Сербия сияқты басқа славян мемлекеттеріне таратуға мүмкіндік берді.

As a result of the leaders' agreements, a Church Council was held in Constantinople. After the end of the official conferences, on 28 February 870 Bulgarian emissaries arrived in Constantinople, sent by the Knyaz and led by the Ichirguboil (the first councilor of the Knyaz) Stasis, the Kan Bogatur (high ranking aristocrat) Sondoke, the Kan Tarkan (high ranking military commander) among others. Few people suspected the real purpose of these emissaries. On 4 March Emperor Basil I closed the council with a celebration at the Emperor's palace. In attendance was the Bulgarian Kavkan (roughly a vicekhan or viceknyaz) Peter. After he greeted the representatives of the Roman and Byzantine Churches (the Roman being first), Kavkan Peter asked under whose jurisdiction the Bulgarian Church should fall. The Roman representatives were not prepared to discuss this matter. There appeared to have been a secret agreement between the Byzantine Patriarch, the Emperor and the Bulgarian emissaries. The Orthodox fathers immediately asked the Bulgarians whose clergy they had found when they came to the lands which they now ruled. They answered "Greek". The Orthodox fathers declared that the right to oversee the Bulgarian Church belonged only to the Constantinople Mother Church, which had held jurisdiction on these lands in the past. The protests of the Pope's emissaries were not taken into account. With the approval of the Knyaz and the Fathers of the council, the Bulgarian Church was declared an archbishopric. The archbishop was to be elected among the bishops with the approval of the Knyaz. The creation of an independent Bulgarian archbishopric was unprecedented. Usually, independent churches were those founded by apostles or apostles' students. For a long period, Rome had been challenging Constantinople's claim of equality to Rome on the grounds that the Church of Constantinople had not been founded by an apostle of Christ. Prior to the middle of the 9th century, in the practice of the formally united Church, there were no precedents for creating national churches among newly converted peoples. Such nationalization of the church and liturgy was exceptional and not at all part of the practice of other European Christians. Bulgaria created this precedent and set the example for others to follow. Just six years after his conversion, the Orthodox Church granted Knyaz Boris a national independent church and a high ranking supreme representative (the archbishop). Over the next 10 years, Pope Adrian II and his successors made desperate attempts to regain their influence in Bulgaria and to persuade Knyaz Boris to leave Constantinople's sphere. The conversion of the Bulgarians to Christianity and the establishment of the Bulgarian national Church coincided with the unprecedented cultural prosperity in Bulgaria which had begun in 855 AD with the adopting of the disciples of Saints Cyril and Methodius' alphabet, who under the patronage of Knyaz Boris implemented for the first time, the Cyrillic alphabet and established literary schools in Pliska and Ohrid. This led to the Slavic Old Church Slavonic becoming the official language of the Bulgarian Church as well as initiating the beginning of the Golden Age of medieval Bulgarian culture during which the Cyrillic alphabet was spread by Bulgarian scholars to other Slavic states such as Russia and Serbia.