Кіріспе

Мальталық қос айқыш – Локерби 1988 жылы Pan Am 103 рейсінің бомбалануы туралы деректі фильм. Аллан Франкович түсірген, сценарийін жазған және режиссерлік еткен, ал Тини Роуленд қаржылаған бұл фильм 1994 жылдың қараша айында Hemar Enterprises компаниясымен шығарылды. Фильмнің даулы болған негізгі идеясы АҚШ үкіметінің өкілі болып табылатын адвокаттардың заңдық шаралармен қорқытуына себеп болды, ал Ұлыбритания үкіметі 1994 жылғы Лондон кинофестивалінде, Қазіргі заманғы өнер институтында және бірнеше университеттерде көрсетілімдерге тыйым салды. Бірақ Лейборист партиясының депутаты Там Дейлл жала жабу туралы ескертулерге көңіл бөлмей, 1994 жылдың 16 қарашасында фильмді Парламентте көрсетті. Фильм кеңінен таралмағанымен, әсіресе Ұлыбританияда үлкен қырқыстар тудырды. Ұлыбританияның ірі басылымдарындағы фильм туралы пікірлер көбінесе жағымсыз болды, бірақ олар фильм Локербидегі жарылыс туралы ресми мәлімдемелердегі кейбір мәселелерді ашатынын мойындады. Фильм Pan Am 103 рейсінің құрбандары болған американдық отбасылардың бір бөлігінен және Ұлыбритания мен АҚШ үкіметтерінен күшті сынға ұшырады. Басқа (көбінесе британдық) отбасы мүшелері фильмнің қорытындыларын қолдады.

Эфирлер мен көрсетілімдер

Мальталық қос крест – Локерби фильмі 1994 жылдың қарашасында Лондон кинофестивалінде көрсетілуге тиіс еді, бірақ АҚШ Есірткіге қарсы күрес басқармасының зейнеткер қызметкері Майкл Херлидің қорқытуы мен сотқа шақыру қаупінен соңғы минутта фестивальден алынып қалды. Лондон кинофестивалі сол кезде «фильмдегілермен ұқсас кейбір мәлімдемелер қазіргі уақытта сотта қаралып жатыр және осыған байланысты фильмді көрсетуден бас тартуға шешім қабылданды» деп мәлімдеді. Фильм алынып тасталғаннан кейін режиссер Франкович «ешқандай жағдайда осы фильмді тоқтатуға ешкімнің құқығы жоқ. Ол әлемнің кинофестивальдерінде көрсетіледі. Ол Британияға қайта оралады» деді. Фильмді қолдаған 103 рейстің құрбандарының отбасы мүшелері фильмнің көрсетілмеуіне көңілі қалды. Қызы Флора сол рейсте қаза болған Джим Свайр «өмірімде ешқашан осындай ашуға булыққан емеспін» деді, ал ағасын жоғалтқан Памела Дикс «фестиваль фильмді көрсетуге батыл болуы керек еді» деп пікір білдірді. Фильм кинофестивальден алынып тасталғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, Лейборист партиясының депутаты Там Дейлл 1994 жылдың 16 қарашасында фильмді Парламентте көрсетуге ұйымдастырды, оны дипломаттар, баспасөз өкілдері және бомбалаудан зардап шеккендердің отбасы мүшелері тамашалады. «Мальталық қос крест» фильмінің Ұлыбританиядағы тұңғыш көрсетілімі 1994 жылдың 17 қарашасында Глазго кинотеатрында өтті. Ұлыбританияның Channel 4 телеарнасы 1994 жылдың өзінде фильмді көрсетуді жоспарлаған, бірақ PA 103 рейсінің құрбандарының американдық туыстары газетке фильмнің Ливиямен ішінара қаржыландырылғанын және «алдаушылардың» дереккөзі ретінде пайдаланылғанын жазған хат жібергеннен кейін жоспардан бас тарды. Австралияның арнайы хабар тарату қызметі фильмді толық көлемде көрсетуге келіскеннен кейін Channel 4 Франковичпен келіссөздер жүргізіп, фильмнің 92 минуттық қысқартылған нұсқасын көрсетуге келісімге келді, ол заңдық мәселелер тудыруы мүмкін материалдарды алып тастады. Фильмнің қысқартылған нұсқасы ақыры 1995 жылдың 11 мамырында Channel 4 телеарнасында көрсетілді, бірақ құрбандардың американдық туыстары бұл шешімді тағы да сынап, Channel 4 телеарнасын «Ливияның пропагандасын» таратумен айыптады. Channel 4 телеарнасының өкілі фильмді көрсету туралы шешімнің оны кең жұртшылыққа көрсету қажеттігіне негізделгенін мәлімдеді. Фильм АҚШ-та теледидарда немесе кинотеатрларда көрсетілмеді, бірақ ақыры 1998 жылдың шілдесінде Тынық мұхиты кино мұрағатында көрсетілді.

Реакция

Коммерциялық түрде жарық көрмесе де, фильм британдық баспасөздің, АҚШ және Ұлыбритания үкіметтерінің, сондай-ақ Pan Am 103 рейсінің салдарынан қаза болған жақындарының көп назарын аударды.

Пікірлер

"Мальталық қос айқыш" телеарнада көрсетілгеннен кейін, ол британдық басты газеттерде бірнеше сынға ілікті, олардың көпшілігі жағымсыз болды. The Guardian газетінде Стюарт Джеффрис фильмнің күрделі аргументтері "нашар ұсынылған" екенін және "келешекте деректі фильмдер түсіретін режиссерлерге күрделі интригалар туралы фильмді қалай жасауға болмайтынының мысалы керек болса, олар "Мальталық қос айқыш" фильмін көруі керек" деп жазды. The Independent газетінде фильмді талқылаған Томас Сатклифф "Франкович әділдікті іздеуші емес еді" деп көрсетті, сондай-ақ фильм "ресми мәліметтерге қатысты нақты сұрақтар көтергенімен, оны өзінің сенімді шындықтарымен алмастыра алмады" деді. Сол сияқты, The Times газетінің Линн Трасс бұл фильмде маңызды және даулы оқиға бар екенін, бірақ "комментарийлер мен монтаждың нашарлығы кешірілмейтін" екенін атап өтті. 2006 жылы австралиялық журналист және режиссер Джон Пилгер Франковичтің деректі фильмі "Ливияның 1988 жылы Локербиде Pan Am 103 рейсін саботажға ұйытқысы келгені туралы ресми мәлімдемені" жоя білді деп мәлімдеді.

Үкіметке сын

АҚШ пен Ұлыбритания үкіметтері және олардың тиісті органдары фильмнің қорытындыларына, сондай-ақ фильмнің кейбір қатысушыларының мінез-құлқы мен адалдығына күдік келтірді. 1995 жылдың қаңтарында Франкович жаңа дәлелдердің (АҚШ барлау қызметінің құжаты түрінде) Иранның бомбалауды жүзеге асыру үшін төлем жасағаны туралы фильмдегі аргументті нығайтатынын мәлімдеді. АҚШ Мемлекеттік департаменті, Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігі және Шотландия кеңсесі бұл мәлімдемені дереу жоққа шығарды. 1995 жылдың 11 мамырында Channel 4 телеарнасында «The Maltese Double Cross» фильмінің көрсетілуі АҚШ және Ұлыбританияның ресми органдарынан одан да күшті реакция тудырды. Мысалы, «The Guardian» газеті Америка елшілігі мен Шотландияның Корольдік кеңсесі фильмді көрсету алдында оның беделін түсіруге тырысқандай көрінетінін хабарлады. Елшілік «The Guardian» газетіне хат жіберді және, газет болжағандай, басқа да жаңалықтар ұйымдарына да хат жіберді, онда фильмнің үш куәгерінің сенімділігіне шабуыл жасалып, «The Maltese Double Cross» фильмі «Ливия қаржыландырған» деп айтылды. Фильмнің өндіріс компаниясы Hemar Enterprises, Lonrho компаниясының еншілес компаниясы Metropole Hotels-ке жататындығы, ал оның үштен бірі мемлекеттік ливиялық инвестициялық компанияға тиесілі екені мәлім болды. «The Guardian» басылымы Корольдік кеңсесінің ресми мәлімдемесінде осыған ұқсас пікірлер айтылғанын атап өтті және олардың бұл жұмысты АҚШ елшілігімен «көрнекі үйлесімде» жасағанын мәлімдеді. Корольдік кеңсе фильмдегі нақты айыптауларға қатысты пікір білдіруден бас тартты, себебі екі ливиялық азаматтың ісі сотта қаралып жатқан еді, бірақ «осы істегі қылмыстық айыптаулар осы айыптауларды растайтын нақты дәлелдер негізінде қойылған, сондықтан фильмдегі көптеген мәліметтермен қақтығысқа түседі» деп атап өтті. Корольдік кеңсе фильмдегі маңызды куәгерлердің бірі Освальд Левинтерді «көрінеу алдаушы» деп, ал екіншісі Юваль Авивті «Ел-Ал» әуе компаниясының қауіпсіздік қызметкері – ол өзі айтқандай барлау қызметінің қызметкері емес деп айыптады. Сонымен қатар, ФБР шотланд полициясының сұрауы бойынша фильмді тергеді және Левинтердің «негізгі жалғаншы» екенін, ал фильмнің жалпы алғанда жалған екенін мәлімдеді. 1994 жылдың ортасында фильмнің Channel 4 телеарнасында көрсетілуіне байланысты туған дау кезінде режиссер Франкович өзінің өндірісін жамандау үшін бірнеше ЦРУ агенттері Еуропаға жіберілгенін айтты. Франкович сондай-ақ компаниясының лондондық кеңсесіндегі телефондардың тыңдалғанын және фильмнің қызметкерлерінің көліктеріне саботаж жасалғанын мәлімдеді. Ол: «Егер біз осындай мағынасыз фильм түсіріп жатсақ, неге олар бізді тоқтатуға осыншама көп ресурстар жұмсайды?» – деп сұрады.

Жәбірленушілердің отбасылары

Бомбалаудан қаза тапқан 270 адамның отбасы фильмге әртүрлі реакция білдірді. Кейбір американдық туыстары фильмді Ұлыбританияда көрсету жоспарларына қарсы шығып, Channel 4 телеарнасын құрбандарды пайдалануда және "Ливияның үгіт-насихаты" таратуда деп айыптады, фильмнің Ливия ақшасына қаржыландырылғаны туралы күдіктерді айтты. 103 рейсте қызынан айырылған америкалық Дэниел Коэн Франковичті "ливиялық құрал" және "кәдімгі кино режиссер" деп атап, фильмге қатысты өткір сын айтты. 1993 жылғы желтоқсанда Financial Times газетінде жарияланған мақалада Hemar Enterprises компаниясы Metropole Hotels компаниясына тиесілі екені, ал оны Tiny Rowland басқаратыны мәлім болды. Pan Am Flight 103 оқиғасы бойынша Ливияға айыптама тағылғаннан кейін Роуленд Ливия үкіметі бақылайтын Ливия араб шетелдік инвестициялық компаниясына (Lafico) өз үлесінің бір бөлігін сатты. Бұл факт Коэндерді Ливия фильмді қолдады деген ойға жеткізді. Коэндер фильмді көргеннен кейін Сьюзан Коэн фильмнің "жалғанға толы екенін, оны күткенін" айтты. Ол фильмнің "әуесқойлар түсіргендей көрінетінін" және "өте нашар, ақымақ екенін, оны тоқтатуға тырысып уақытты текке кетіргенбіз бе екен" деп қосты. Ұлыбританиядағы бірқатар отбасылар – олардың кейбіреулері фильмді Парламентте көрсетілімге қатысқан – көрсетілімді құптады және басымды ақпаратқа күмәнмен қарады. Бір қызынан айырылған пастор Джон Мози бұрыннан күмәнданып қарағанын және фильм "біздің кейбіреулеріміз үш жарым жыл бойы сезінгенін көп ақпаратпен растайды" деді. Баласынан айырылған Бирт Тагер фильмді көргеннен кейін: "Біздің көпшілігіміз фильмді шындық деп санаймыз. Мен оның шындық екеніне сенемін" деді. Свайр фильмді қарағаннан кейін бомбалауды тәуелсіз тергеуге салуды талап етті және "Германия, Ұлыбритания және АҚШ-тың барлау қызметтері Шотландияның Локерби қаласының үстінде 270 адамның өліміне дейін кінәлі болды" деп мәлімдеді. 1993 жылғы желтоқсанда The Guardian газетіне берген сұхбатында Свайр "Кольменнің есірткі теориясына сенуге негізгі себептері болғанын" айтты, тіпті оларды Pan American World Airways заңгерлері компанияның жауапкершілігінен құтылу үшін пайдаланғанмен және "Біз ақшаны немесе шындықты таңдауымызға тура келуі мүмкін" деді. Коэндер Свайрдің Мальталық қос айқыш – Локерби фильмінің жасалуына қарсы болған аман қалғандардың отбасылары Pan Am-ға қарсы сот ісінде тек төлемақы алуға қызығушылық танытқан деп ойлады. Дэниел Коэн Свайрге сын хат жолдады; Коэндер мен Свайр бұдан бері ешқандай байланыс жасамады.