Мортон Дойч: Конфликтіні шешудегі әкелердің бірі

Кіріспе

Мортон Дойч (1920 жылдың 4 ақпаны – 2017 жылдың 13 наурызы) – американдық әлеуметтік психолог және қақтығыстарды реттеу саласындағы зерттеуші. Дойч қақтығыстарды реттеу саласының негізін салғандардың бірі болды. 2002 жылы жарияланған «Жалпы психология шолуы» сауалында Дойч 20 ғасырдың ең көп сілтемеленген 63-ші психологы деп танылды.

Ерте өмір және білім

Мортон Дойч 1920 жылы Нью-Йорк қаласының Бронкс ауданында, қазіргі Польшадан келген еврей иммигранттары Чарльз бен Ида Дойчтың төртінші баласы болып дүниеге келді. 15 жасында Нью-Йорк қалалық колледжіне оқуға түсті. Ол бастапқыда психиатрия саласын таңдаған, бірақ биология сабағында гвинея шошқасын диссекциялағаннан кейін психологияға ауысты. 1939 жылы Нью-Йорк қалалық колледжінде бакалавр, ал 1940 жылы Пенсильвания университетінде магистр дәрежесін алды. Магистрлік дипломнан кейін Дойч Нью-Йорк штатының үш мекемесінде кезекпен тағылымдамадан өтті: Летчворт ауылы (ақыл-есі кем адамдар үшін), Уорвик (жас тәртіпсіздер үшін) және Рокленд мемлекеттік ауруханасы (психикалық аурулары бар балалар мен ересектер үшін). Пёрл-Харборға жасалған жапон шабуылынан кейін Дойч АҚШ Әуе күштеріне қосылды, онда ол бастапқыда психолог, содан кейін нацистік Германияның үстінен 30 бомбалау миссиясына қатысқан навигатор болып қызмет етті. Активті әскери қимылдар кезінде Дойч «Ерен қанатты крест» орденімен (және қосымшасымен) және «Әуе медалімен» (үш қосымшасымен) марапатталды. Қызметтен босатылар алдында ол әскери госпитальде клиникалық психолог ретінде қызмет етті. Кейін ол Курт Левиннің жетекшілігімен МТИ-де оқыды, 1948 жылы философия докторы (Ph.D.) дәрежесін алды. Ол өзінің диссертациясында ынтымақтастық пен бәсекелестік топтардың психологиялық әсерлері мен өнімділігін салыстырды. Бұл оның мансабының басындағы маңызды теориялық үлесіне әкелді – «Ынтымақтастық және бәсекелестік теориясы», ол мақсаттардың өзара байланыстылығын (ынтымақтастыққа қарсы бәсекелестік) және қолданылатын әрекеттердің түрлерін (тиімділікке қарсы сәтсіздік) зерттейді. Бұл зерттеу топтардағы әлеуметтік процестер мен жеке қарым-қатынастарға олардың әсерін анықтау үшін үш түсінік қолданады: алмастырылатындық (адамның әрекеттері басқа адамның ниеттерін қанағаттандыруға қабілеттілігі), катексис (жеке тұлғаның өзін немесе айналасын бағалауға бейімділігі) және ықпалдану (жеке тұлғаның басқа адамның ықпалын қабылдауға дайындығы). Теория алғаш рет 1949 жылы жарияланған мақалада ұсынылды. МТИ-де оқып жүргенде Дойч болашақ әйелі Лидия Шапиромен танысты, оған Левиннің жұмысын бақылау жұмысы тапсырылған еді. Олар танысқаннан кейін бір жарым жыл өткен соң, 1947 жылдың 1 маусымында үйленді және содан бері бірге өмір сүріп келеді.

Morton Deutsch was born in 1920 in the Bronx, New York City, the fourth child of Charles and Ida Deutsch, Jewish immigrants from what is now Poland. By age 15 he was enrolled in university at the City College of New York. Deutsch started on a path into psychiatry, but switched to psychology after dissecting a guinea pig in a biology class. He received a B. S. from the City College of New York in 1939 and his M. A. in 1940 from the University of Pennsylvania. After his M. A. degree, Deutsch held a rotating internship that cycled between three New York State institutions: Letchworth Village (for the mentally incompetent), Warwick (for delinquent boys), and Rockland State Hospital (for mentally disturbed children and adults). Deutsch joined the US Air Force after the Japanese attack on Pearl Harbor, where he initially acted as a psychologist, then as a navigator flying in thirty bombing missions over Nazi Germany. During active combat Deutsch was honored with a Distinguished Flying Cross (and cluster) and an Air Medal (with three clusters). After his tour of duty was completed he served as a clinical psychologist in an Air Force convalescent hospital until his discharge. Subsequently, he studied at MIT under Kurt Lewin, where he was graduated with a Ph. D. in 1948. He wrote his dissertation comparing the psychological effects and productivity of cooperative groups and competitive groups. This led to the major theoretical contribution Deutsch made during his early career; the "Theory of Cooperation and Competition", which studies interdependence among goals (cooperative versus competitive) and types of actions taken (effective versus bungling). The study uses three concepts to develop their implications for the social processes and personal relations that occur in groups: substitutability (how a person's actions are able to satisfy the intentions of another), cathexis (an individual's disposition to evaluate themselves or their surroundings), and inducibility (the readiness of an individual to accept the influence of another person). The theory was first presented in a paper published in 1949. While at MIT Deutsch also met his future wife Lydia Shapiro when he was assigned to supervise her work under Lewin. They married on June 1, 1947, a year and a half after they met, and have remained together ever since.

Ерте мансап

Дойчтың академиялық мансабының алғашқы жобаларының бірі – Америкалық еврейлер конгресінің Қоғамдық қарым-қатынастар жөніндегі комиссиясы аясында топтық шиеленістер мен нәсілдік көзқарастарды зерттеу болды. Комиссияның мақсаты – сол кездегі американ қоғамының діни немесе нәсілдік дискриминацияға қатысты бейжайлығын жою еді. 1951 жылы Дойч пен оның әріавторы Мэри Эванс Коллинз Нью-Йорк университетінің Адамдар арасындағы қарым-қатынастарды зерттеу орталығында (Дойч 1949 жылдан бастап жұмыс істеген) Нью-Йорктегі нәсілдік интеграцияланған тұрғын үйлерді Нью-Джерси штатының Ньюарк қаласындағы нәсілдік бөлінген тұрғын үйлермен салыстыратын зерттеу жүргізді. Олардың зерттеуіне дейін тұрғын үй жобаларында бөліну саясатын ұстану қалыпты жағдай еді. Зерттеу нәтижелері мемлекеттік тұрғын үй құрылысындағы саясаттың өзгеруіне және бөлінген тұрғын үйдің демократиялық емес екеніне деген сенімге әкелді. Зерттеу сол жылдың мамыр айында Миннесота университетінің баспасында «Interracial Housing» деген атпен жарияланды. 1951 жылы газетке берген сұхбатында бөлінген тұрғын үй жобаларының директоры Луи Данциг: «Бұл зерттеу тұрғын үй саясатындағы нәсілдер аралық қатынастарға қатысты негізгі принциптерді қайта қарауға және оларды өзгертуге серпіліс болды. Біздің көптеріміз ақ және қара отбасыларын жасанды түрде бөлудің дұрыс емес екенін ұзақтан бері сезініп келдік. Алайда, доктор Дойч пен миссис Коллинздің зерттеуіне дейін біздің пікірімізді растайтын ғылыми дәлелдеріміз болмады», – деді. Қазіргі заманғы сарапшылар Дойчтың зерттеулерін АҚШ-тағы сегрегациялық саясаттың аяқталуына үлкен үлес қосқан құнды жұмыс деп бағалайды. 1951 жылы Дойч Мари Джахода мен Стюарт В. Кукпен бірлесіп «Қоғамдық қарым-қатынастардағы зерттеу әдістері» атты оқулық жариялады. Бұл оқулық алдағы жиырма бес жылда үш рет қайта басылды. 1954 жылы Дойч психотерапия бойынша аспирантура орталығында оқуын жалғастырып, 1957 жылы кәсіби психоаналитикалық психотерапевт дипломын алды. Әлеуметтік психолог ретінде жұмыс істегеннен бөлек, ол 1980 жылдардың соңында зейнеткерлікке шыққанға дейін психотерапевт ретінде жеке практикамен айналысты. 1956 жылы ол Bell Telephone Laboratories компаниясына қызметке қабылданды, онда жеке адамдар арасындағы келісімдер мен шағын топтардың процестерін зерттеді. Дойч 1962 жылы «Үшінші дүниежүзілік соғыстың алдын алу» атты кітапты бірлесіп редакциялады. Әлеуметтік психология саласындағы сарапшы ретінде ол телеарналарда осы саланың дамуы туралы сөйлей бастады.

One of the first projects of Deutsch's academic career was a study of group tension and racial attitudes as a part of the Commission on Community Interrelations of the American Jewish Congress. The goal of the Commission's work was to break through the apathy that the American society of the time had against religious or racial prejudice. In 1951, Deutsch and coauthor Mary Evans Collins, working out of the Research Center for Human Relations at NYU (where Deutsch had started working in 1949), produced a study comparing racially integrated housing in New York with racially segregated housing in Newark, New Jersey. Up until their study it was the norm for housing projects to follow a policy of segregation. The results of their study led to a reversal of policy in publicly held residential developments and to the belief that segregated housing was undemocratic. The study was published under the title Interracial Housing by the University of Minnesota Press in May of that year. In a 1951 newspaper interview with Louis Danzig, the Director for the segregated housing projects stated that, "The study has served as a catalyst to the re examination of our basic interracial policies in housing and as a stimulus to their change. Many of us have long felt that artificial separation of colored and white families was an unwholesome procedure. However until the study of Dr. Deutsch and Mrs. Collins, we had no scientific evidence to substantiate our feelings." Modern commentators have accredited Deutsch's research as a valuable contribution to the end of segregation policies in the United States. In 1951 Deutsch also published the textbook Research Methods in Social Relations with coauthors Marie Jahoda and Stuart W. Cook, a book that would go on to three editions over the following twenty five years. In 1954, Deutsch began studying at the Postgraduate Center for Psychotherapy, where he graduated as a professionally trained psychoanalytic psychotherapist in 1957. In addition to his work as a social psychologist, he conducted a small practice as a psychotherapist until his retirement in the late 1980s. In 1956, he joined the staff of the Bell Telephone Laboratories, where he did research on interpersonal bargaining and small group processes. Deutsch also co edited the book Preventing World War III in 1962. As an expert in social psychology, he began appearing on television to discuss the developing field.

Колумбия университетіндегі мансабы

1963 жылы ол өзінің соңғы институционалдық ауысымын жасады, Columbia University мұғалімдер колледжінде жаңа әлеуметтік психология докторлық бағдарламасын құруға шақырылғаннан кейін жұмысын бастады. Осы кезеңдегі зерттеулерінің нәтижесінде жарық көрген екі маңызды еңбек – «Келіспеушілікті шешу» (1973 жылы жарияланған) және «Бөлу әділдігі» (1985 жылы жарияланған) деп есептеледі. Алайда, ол осы кезеңде «Әлеуметтік психология теориясы» (1965) және «Әлеуметтік психологияны қолдану» (1975) атты кітаптарын да жариялады. Осы кезеңде қақтығыстарды шешудегі жұмысы, соның ішінде конструктивті және деструктивті қақтығыстар арасындағы айырмашылықты анықтауы арқылы, одан әрі дамыды. Оның еңбегінің нәтижелері теорияда да, практикада да көрінді. Мысалы, 1989 жылы Януш Гжеляк (Польшадағы «Солидарлық» қозғалысының жетекші тұлғасы) және Януш Рейковский (Польша Коммунистік партиясының жетекші тұлғасы) Дёйчтің жұмысын коммунистерден халыққа билікті бейбіт түрде берудің инфрақұрылымының бір бөлігі ретінде сілтеді. 1981 жылы Дёйч Эдвард Ли Торндайк психология және білім беру профессоры болып тағайындалды және 1982 жылдың 22 сәуірінде атыратын сөз сөйледі. Мансабының осы кезеңіндегі жұмысы арқылы ол қақтығыстарды шешу, әлеуметтік әділдік, топтар арасындағы қарым-қатынас және әлеуметтік психология салаларындағы сарапшы ретінде танылды. 1986 жылы Дёйч Колумбияда Халықаралық ынтымақтастық және қақтығыстарды шешу орталығын (ICCCR) құрды. Орталықтың мақсаты – қақтығыстарды шешу теориясын оның нақты тәжірибесімен біріктіру болды. Мысалы, 1987 жылы орталық Лонг-Айленд пен Нью-Джерсидегі мұғалімдерді төмен кірісті қауымдастардағы студенттер арасындағы және топтық зорлық-зомбылыққа қарсы күресуге оқытумен айналысты. Осы кезеңдегі оның жұмысы «бөлу әділдігі» ұғымымен байланысты болды, ол топ мүшелерінің әл-ауқатына әсер ететін игіліктер мен жағдайларды бөлуді процедуралық әділдіктен бөлек қарастырды. Бұл зерттеу 1985 жылы жарық көрген «Бөлу әділдігі» кітабында аяқталды. Оның тағы бір маңызды тақырыбы – көзқарас, мінез-құлық және қарым-қатынастар арасындағы байланысты зерттейтін «Жалпы заң» концепциясы болды. Өзінің зерттеулері арқылы Дёйч белгілі бір қарым-қатынастың әдеттегі әсерлері сол қарым-қатынасты күшейтетінін анықтады. Осылайша, ынтымақтастықтың әсері достық, көмекші мінез-құлықты тудырады, ал достық, көмекші мінез-құлық ынтымақтастық қарым-қатынасты күшейтеді. Оның «Жалпы заңы» және бөлу әділдігін зерттеуі қақтығыстарды шешу саласындағы оның еңбектерінің ауқымын кеңейтті.

In 1963 he made what would be his final move between institutions, when he started at Teachers College, Columbia University after being invited to found a new social psychology doctoral program. The two major works that resulted of his studies during this period are considered to be The Resolution of Conflict (published in 1973) and Distributive Justice (published in 1985). However he also published the book Theories in Social Psychology (1965) and Applying Social Psychology (1975) during this same period. During this period his work in conflict resolution continued to grow in influence, including his differentiation between constructive conflict and destructive conflict. The impact of his work was seen both in theory and in practice—for example, in 1989 both Janusz Grzelak (a leading figure of the Solidarity movement in Poland) and Janusz Reykowski (a leading figure of the Communist Party of Poland) cited Deutsch's work as part of the infrastructure for the peaceful transfer of power from the Communists to the people. Deutsch was appointed Edward Lee Thorndike Professor of Psychology and Education in 1981, and delivered his inaugural address on April 22, 1982. Through his work during this phase of his career, he became known as an authority in the fields of conflict resolution, social justice, intergroup relations, and social psychology. In 1986 Deutsch founded the International Center for Cooperation and Conflict Resolution (ICCCR) at Columbia. The goal of the Center was to integrate the theory of conflict resolution with its actual practice. For example, in 1987 the Center was involved in training teachers in Long Island and New Jersey to deal with inter student and gang violence in lower income communities. His work in this period also revolved around the concept of "distributive justice", relating to the distribution of goods and conditions affecting the well being of individuals in a group, as a separate concept from procedural justice. This research culminated in his 1985 book Distributive Justice. Another major theme of his work was the concept of "Crude Law", which studied the relationships between attitudes, behavior, and relationships. Through his research Deutsch determined that the typical effects of a given relationship tend to induce that relationship. Thus, the typical effects of cooperation induce friendly, helpful behavior and friendly, helpful behavior will induce a cooperative relationship. His Crude Law as well as his research into distributive justice expanded the breadth of his body of work in the field of conflict resolution.

Карьерасының соңғы жылдары

Ол сонымен қатар Дүниежүзілік қадір-қасиет университеті бастамасының негіздеуші мүшесі және Адам қадір-қасиеті мен қорлауды зерттеу ұйымының жаһандық кеңес мүшесі болды. Мортон Дойч әлеуметтік мәселелерді психологиялық зерттеу қоғамының, Халықаралық саяси психология қоғамының, Америка психологиялық қауымдастығының (АПА) бірнеше бөлімдерінің, сондай-ақ Шығыс психологиялық қауымдастығының және Нью-Йорк штатының психологиялық қауымдастығының президенті қызметін атқарды. Халықаралық әділдік зерттеулер қоғамы 2004 жылы «Әлеуметтік әділдік зерттеулері» журналында жарияланған ең үздік мақала үшін Мортон Дойч сыйлығын тағайындады. Бейбітшілік, қақтығыс және зорлық-зомбылықты зерттеу қоғамы: АПА-ның бейбітшілік психологиясы бөлімі де Мортон Дойч қақтығысты шешу сыйлығын жыл сайын табыстайды. Бұл сыйлық Дойчтың «Қақтығысты шешудің нұсқаулығы: теория және практика» кітабынан түскен авторлық гонорар есебінен қаржыландырылады және қақтығысты шешу саласындағы теорияға үлес қосатын немесе керісінше, тәжірибелі маманға беріледі. Мортон Дойч 1990 жылы оқытушылық қызметтен ресми түрде зейнетке шықты, бірақ зейнетке шыққаннан кейін 50-ден астам мақала мен кітап тарауларын жариялады. Өмірі бойында ол 70-ке жуық докторантты бағыттап, оқытты, олардың көпшілігі Мұғалімдер колледжінде білім алды. 2005 жылы автор Эрика Фрайденберг Мортон Дойчқа арналған «Мортон Дойч: медиация және қақтығысты шешу өмірі мен мұрасы» атты биографиялық еңбекті жазды, ал 2011 жылы Питер Коулман «Қақтығыс, өзара тәуелділік және әділдік: Мортон Дойчтың интеллектуалдық мұрасы» кітабын редакциялады. Оның өміріне арналған мақалалар 2006 жылы Джон Джост тарапынан жазылды және «Peace and Conflict: Journal of Peace Psychology» журналының оған арналған санында жарияланды. Мортон Дойчтың еңбектерінің баспа және онлайн архиві Колумбия университетінің кітапханаларында сақталады. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Мортон Дойч Колумбия университетінде психология және білім беру саласының Э. Л. Торндайк атындағы құрметті профессоры болды.

Марапаттар

1969 жылы Дойч МТИ-дегі PhD жетекшісінің құрметіне аталған Курт Левин естелік сыйлығымен марапатталды. 1993 жылы ол Халықаралық қақтығыстарды басқару қауымдастығының екі жылда бір рет табыс ететін, өмірлік жетістіктері үшін алғашқы сыйлығын алды. Сыйлыққа қоса берілген мақтау қағазында Дойчтың «Г. У. Оллпорт сыйлығын, Карл Ховланд естелік сыйлығын және AAAS әлеуметтік-психологиялық сыйлығын жеңіп алғаны» айтылды. Доктор Дойч қақтығыстарды басқару, ынтымақтастық оқу, бейбітшілік психологиясы және психологияны әлеуметтік мәселелерге қолдану саласындағы еңбектері үшін өмірлік жетістіктері үшін бірнеше сыйлық алды. Дойч Педагогикалық колледждің білім берудегі ерен еңбегі үшін медалін, Хельсинки университетінің психология ғылымына қосқан үлесі үшін медалін және өзі бітірген CCNY университетінің құрметті докторлық дәрежесін алды. Ол 1961 жылы мінез-құлық ғылымдары зерттеулері бойынша AAAS сыйлығының иегері атанды. Дойч 2006 жылы Психологиялық ғылымдар қауымдастығынан Джеймс Маккин Каттл стипендиясы сыйлығын да алды. Бұл сыйлықтардан өзге, Халықаралық ынтымақтастық және қақтығыстарды шешу орталығы Мортон Дойч атындағы қақтығыстарды шешу сыйлығын құрды, ол оның еңбегіне деген құрметтің белгісі болды.