Кіріспе

Криминологиядағы ой мектебі – криминологиядағы классикалық ой мектебі.

Криминологияда классикалық мектеп әдетте 18-ғасырдағы Ағарту дәуірінде пайдасы мен әлеуметтік келісім теориясын дамытқан философтар Джерреми Бентам мен Чезаре Бекарияның еңбектерімен байланысты. Олардың қызығушылығы қылмыстық әділет жүйесі мен жаза тану ғылымында болды, ал «адам – есептейтін жануар» деген пікір арқылы қылмыстық мінез-құлықтың себептерін зерттеуге бағытталды. Классикалық ой мектебі адамдардың шешімдерді ерік-жігерімен қабылдайтыны және жаза, егер ол қылмыстың ауырлығына сәйкес, пропорционалды және уақтылы болса, қылмыстың алдын алуға мүмкіндік беретіні туралы идеяға негізделген.

Реформа

Еуропалық дәстүрдегі құқық жүйесі, оның күш қолдану механизмдері және 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында қылмыс туралы ойлар кеңіне тарағанға дейін қолданылған жазалау түрлері, негізінен жартылай діни, демонологиялық түсіндірмелердің басымдығына байланысты, жабайы және үйлесімсіз болды. Төрешілер кәсіби білім алмағандықтан, көптеген шешімдері қанағаттандырмайтын, біліксіздік, еркіндік, жемқорлық және саяси манипуляция нәтижесінде туған еді. Жақын уақытта жазалаудың кең таралған түрлері – жауап алу үшін азаптау, сондай-ақ, қамшымен ұру, мүше кесу және көпшілік алдында өлім жазасын атқару сияқты қатыгез жазалар болды. Заңдық ұғымдылық пен әділдік қажеттілігі анықталды және жаңадан пайда болған орта таптардың арасында қолдау тапты, олардың экономикалық мүдделері ұлттық және халықаралық сауданы қолдау үшін жақсырақ жүйелер құруға бағытталған еді.

Әлеуметтік келісімшарт

Джон Локк монархияның басты үкімет түріне қалай айналғанын түсіндіретін механизмді қарастырды. Ол монархтардың билік ету құқығын мойндап, оны күш көрсету арқылы немесе келісімшарт арқылы қамтамасыз еткенін анықтады. Мысалы, феодалдық жүйе билеушіге көрсетілген қызметтер үшін жерлер беруге негізделген. Локк барлық азаматтар тең екенін және мемлекет пен азаматтары арасында жазбада болмаған, бірақ ерікті келісімшарт бар екенін айтты. Бұл келісімшарт үкіметке билік береді және өзара құқықтар мен міндеттердің шеңберін белгілейді. Томас Хоббс "Левиафан" еңбегінде: "Барлық билеушілердің құқығы оларды билігіне бағынуға тиіс адамдардың келісімінен туындайды" деп жазды. Бұл авторитарлықтан Еуропа мен Солтүстік Америка демократиясының бастапқы үлгісіне қарай жасалған қадам, онда полиция билігі мен жазалау жүйесі әділдікке қол жеткізу құралы болып табылады.

Бекария

1764 жылы ол «Қылмыстар мен жазалар» (Dei Delitti e Delle Pene) атты еңбегін жариялады, онда қылмыстық сот жүйесін реформалау қажеттігін айта келе, зиянның құрбанға емес, қоғамға келтірілгеніне назар аударды. Бұл, әлеуметтік хаостан сақтану үшін қоғам мүшелерінің жеке бостандықтарын мемлекетке құрбан етуге мәжбүр екендігіне, осылайша біреулерінің екіншілерінің бостандығына қол сұғуына жол бермеуге негізделген. Ол кітапта ең тиімді қорқытушылық – қылмыстың анықталуының сөзсіздігі екенін түсіндірді: жаза қаншалықты жылдам және нақты болса, соғұрлым күшті болады. Сонымен қатар, егер қоғамның үкіміне мойынұсыну, ұят сезімі және жасалған қателікті мойындау кепілдік берілсе, онда жазаның ауырлығы азая түсуі мүмкін. Осылайша, қылмыстың алдын алу пропорционалды және түсінікті жүйе арқылы қамтамасыз етіледі, егер бүкіл ұлт өзін қорғау үшін біріксе. Оның бұл көзқарасы жазалау кодификациясы қозғалысына ықпал етті, ол қылмыскерлердің арасында теңдікті қамтамасыз ету үшін жазалау мөлшерлемелерін белгіледі. Кейіннен, барлық қылмыскерлердің бірдей емес екені мойындалып, судьяларға жазаны таңдау бойынша үлкен құқық берілді. Бекарияның пікірінше, қылмыс жасау себептері – нашар заңдар, экономикалық жағдай және кедейлік, ал қылмыстың бір қырына тым қатал жаза беру, екіншісін балама ретінде қарастыруға итермелейді. Оның ойынша, қылмыс жасаудың себебі – адамдардың жазадан басқа қылмыс жасаудан бас тартуға жеткілікті себеп таба алмауында. Ол ұрының ой-өрісін былайша сипаттайды: «Менің бай адамнан мүлде өзгеше екенімді көрсетіп, арамызға үлкен қашықтық қоятын заңдар не үшін керек? Ол маған сұраған бір тиынды да бермейді, ал маған ешқандай жұмыс білмейтін жұмыста терлеуімді айтады. Бұл заңдарды кім жасады? Кедейлердің қарапайым үйлеріне ешқашан бармаған, аштықтан жылаған балалардың көз жасын, әйелінің мұңын көрмеген байлар мен билік иелері. Осы көпшіліктің өліміне себеп болатын, ал аздаған жалқау төрешілерге пайда әкелетін бұл шектеулерді жұлып тастайық, әділетсіздіктің тамырына шабуыл жасайқ. Мен тәуелсіздігімнің табиғи күйіне ораламын, мен, кем дегенде, аз уақытқа батылдығым мен еңбегімнің жемісімен еркін және бақытты өмір сүремін. Мүмкін, кейін қайғы-қасірет пен өкініш күні келер, бірақ ол аз ғана уақытқа созылады. Бір күндік азап үшін мен көптеген жылдар бойы еркіліктің және қуаныштың иесі боламын. Мен, аздардың патшасы ретінде, тағдырдың қателігін түзетіп, осы зұлымдардың аттары мен итттерінен де төмен деңгейге түсірілгенін мақтанышпен көремін». Осылайша, жаза екі деңгейде әрекет етеді. Біріншіден, ол жеке тұлғаларды жазалайды, сотталғандарға қайтадан қылмыс жасаудан аулақ болуға ерекше қорқытушылық тудырады. Екіншіден, сот процесіне байланысты жариялылық және теңдестерден құралған қазылар алқасының шешімі қоғамға қылмыс жасаудың салдары туралы жалпы үлгі ұсынады. Ол қылмыскерлер осындай тез әділдіктен қорқыса, олар қылмыс жасамайды деп сенді, ал ұзақ, тиімді жаза күшті, бірақ қысқа жазадан гөрі қорқыныштырақ. Селлин Бекарияның өлім жазасын бас бостандығынан айырумен алмастыруын «өлімнен де жаман» деп сипаттады, себебі оның қарқындылығы мен ұзақтығы бір реттік жазадан, тіпті өлімдей ауыр жазадан да күшті әсер қалдырады.

Қылмыстың рухани түсіндірмесі

Қылмысты спиритуалистік тұжырымдау өмір туралы жалпы түсініктен туындайды, онда өмірдегі көптеген нәрселер тағдырмен алдын ала белгіленген және оны бақылау мүмкін емес: біз ер немесе әйел болып дүниеге келеміз, жақсы немесе жаман болып туамыз, ал барлық іс-әрекеттеріміз жоғары күштермен шешіледі. Адамдар мұндай сенімдерді тарихтың барлық кезеңінде ұстап келді; "алғашқы адамдар ашаршылық, су тасқыны және оба сияқты табиғи апаттарды олардың рухани күштерге жасаған зұлымдықтары үшін жаза ретінде қарастырған". Орта ғасырларда бұл рухани күштер күшейіп, феодалдық биліктермен бірігіп, қылмыстық әділет жүйесін құрды. Спиритуалистік қылмыстық әділет жүйесінде қылмыс – қылмыскер мен құрбан болғанның отбасы арасындағы жеке мәселе. Бірақ бұл тәсіл тым кекшіл болып шықты, сондықтан мемлекет жазалауды өз бақылауына алды. Рухани түсіндірулер қылмысты түсіндірудің басқа жолы болмаған кезде қылмысты түсінуге көмектесті. Осы түсініктің кемшілігі – оның дұрыстығы дәлелденбегендігі, сондықтан ол қабылданған емес.

Неоклассицизм

XIX ғасырдағы неоклассикалық мектеп (криминология) Анри Жоли мен Рене Гарро сияқты француз ойшылдарының бастамасымен таза классикалық теорияға түзетулер енгізді. Ол адамдардың рационалдылық тұрғысынан шектеулі екенін мойындады, салауатты ересектерді психикалық аурулары бар ересектерден, балалардан және қарттардан ажыратты. Бұл түзетулер рационалдылыққа сүйенген қылмыстың алдын алудың толық сенімділігіне күмән келтіреді, себебі рационалдылық идеясы адамның өмір тәжірибесіне, көзқарастарына және жалпы болмысына байланысты субъективті болып табылады. Дегенмен, неоклассикалық мектеп, белгілі бір ерекшеліктерді ескере отырып, рационалды актер теориясына басымдық берді. Бёрк қазіргі заманғы құқықтық жүйенің көп бөлігі әлі де "рационалды актер моделінің қиын теориялық компромисіне" түсіп қалғанын айтады.

Комментарийлер

Адамды есептейтін жануар ретінде қарастыру, қылмысты қылмыскердің еркіндік таңдауының нәтижесі деп қарауды қажет етеді. Сондықтан саясаткерлердің алдындағы мәселе – азаматтарды қылмыс жасаудан бас тартуға ықпал ету үшін мемлекеттік институттарды қалай пайдалану керектігі болып табылады. Бұл теория Ағарту дәуірінде пайда болды және рационалдылыққа баса назар қою керек деп мәлімдеді. Бірақ, жетілмегендігіне байланысты, ол механикалық түрде іске асырылды, яғни қорқытудың математикалық моделіне сүйенді, бірінші саясаткерлер, содан кейін әлеуетті қылмыскерлер пропорционалды есептеулер жасайды деп есептелді. Бұл мектеп ауырсыну мен пайданың тұрақты шамалары бар екеніне сенді, олар қылмыс жасау немесе жасаудан бас тарту туралы шешімге әсер ете алады. Дегенмен, әр адамның бағасы бірдей емес, және төлеуге тұрарлық баға туралы көзқарасы да әртүрлі. Сондай-ақ, полиция жүйесінің тез өсіп, тиімді тергеу және анықтау қызметін ұсына алады деген сенімде белгілі бір утопиялық көзқарас болды. Жазаның нақтылығына қол жеткізу үшін полицияға үлкен инвестиция жасау қажет. Басқа да ойлау мектептерінің дамуымен бірге классицизмнің танымалдылығы азайды. Ол рационалды таңдау теориясы сияқты оң реализм теориялары арқылы қайта жаңғырды.