Кіріспе

Камерунда сөйленетін банту тілі

Маненгуба тілдері, сондай-ақ Мбо кластері деп белгілі, Камерунның оңтүстік-батысындағы Маненгуба таулы аймағында және оның төңірегінде сөйленетін банту тілдерінің бір тобы. Маненгуба тілдерінде сөйлейтін халықтар келесі тайпаларға немесе ұлттарға жатады: Миенге, Мбо, Басосси, Бакосси, Элунг, Ннинонг, Мусменам, Маненгуба, Бареко, Манехас, Бакака, Балондо, Бабонг және Бафун. 1984 жылы Маненгуба тілдерінде сөйлейтін халықтың саны шамамен 230 000 адам деп бағаланды. Хедингердің (1984) мәліметінше, кем дегенде 23 түрлі Маненгуба тілі мен диалектілері бар. Олардың арасында ең белгілісі және алғаш рет грамматикасы жазылған тіл – таудың батысында кеңінен таралған Акоосе тілі.

Тілдердің атауы

"Маненгуба тілдері" атауын алғаш рет Гарри Джонстон 1919 жылы жариялаған "Банту және жартылай банту тілдерінің салыстырмалы зерттеуі" атты еңбегінде қолданды. Джонстон тілдерді үш топқа бөлді: а) Балунг Бафо (оның ішінде Мелонг); б) Бакоси (оның ішінде Нкоси және Нхаалемое); және в) Бангтангте (оның ішінде Нготен). Дегенмен, Балунг Бафо енді Маненгуба тобының құрамына кірмейді. "Мбо кластері" терминін 1953 жылы Малкольм Гатри қолданды, бұл 1932 жылы Г. Тессманнның осы терминді кеңінен қолдануынан кейін болды. Алайда, "Мбо" атауы аймақтың солтүстік және солтүстік-шығыс бөлігіндегі диалекттерге ғана қатысты және аймақтың басқа бөліктеріндегі Маненгуба тілінде сөйлейтін адамдар оны жақтырмайды. Сондықтан, бұл атау тілдердің барлығын белгілеу үшін толыққанды емес. 1975 жыл шамасында Эрхардт Вольц кейбір тайпалардың көне атасының есімімен байланысты "Нгое" деген тағы бір атауды ұсынды. Бірақ бұл атау да қабылданып, кеңінен танылмады, себебі барлық Маненгуба тайпалары оны өздерінің ата-бабасы деп санамайды; әсіресе, Мбо тайпасы өздерінің Мбодан тарағанын айтады.

Алғашқы сипаттамалары

Маненгуба тілінің алғашқы еуропалық жазбасын 1828 жылы Сьерра-Леонеде оқытқан Йоркширлік мұғалім Ханна Килхэм жасады. Ол Африканың 30 түрлі тілінен 79 сөзден тұратын сөздіктер жинады, олардың бірі – 67 сөздік Моко деп аталды және ол Шығыс топтамасының Маненгуба диалектісі екені анықталды, мүмкін Мвахед, Мкаа', Белон немесе Бабонг. Тағы бір сөздіктер жинағы (бірақ әрқайсысы өте аз сөздерден тұрады) жақын орналасқан Фернандо По аралында жұмыс істеген миссионер Джон Кларк (Баптист миссионері) жасады, ол 1848 жылы жарық көрді. Онда Маненгубаға немесе оған ұқсас тілдерге қатысты он диалекттегі сөздер бар. Маненгубаның 280 сөзі мен сөз тіркесінің үш түрлі диалекттегі толық жазбасын Сьерра-Леонеде жұмыс істеген неміс миссионері Зигмунд Коэль жасады және 1854 жылы өзінің «Полиглотта Африкана» еңбегінің бөлігі ретінде жариялады. Ол Ханна Килхэм сияқты тілді Моко деп атады, ал үш диалекті Нготенг, Мелонг және Нхалемоэ деп атады. Бұл диалекттердің бірінші екеуі Шығыс топтамасынан болуы мүмкін, мүмкін Мвахед, Мкаа' немесе Белон, ал үшіншісі Батыс топтамасынан және Акоузе, Нинонг немесе Муменамға жақын. Маненгуба тілінің алғашқы сипаттамалық грамматикасын неміс миссионері Генрих Дорш жасады. Ол 1910/11 жылдары «Grammatik der Nkosi Sprache» және неміс Nkosi және Nkosi неміс сөздіктерін жариялады.

Түстер

Маненгуба тілдері тоналды. Барлық тілдерде өте ұқсас тональдық жүйе бар. Жоғары (H), төмен (L) және контурлы (көтеріңкі және төмендеу) тон бар. Олар á, a, ă және â әріптерімен жазылады, немесе ұзын дауыстылар áá, aa, aá және áa түрінде беріледі. Сөздердегі m және n әріптері кейде тонды білдіреді, мысалы, Akoose ḿmem "менің" (3, 4, 6 класс), ńhal "дақты егеуқұйрық". Тондар төмен қарай жылжуға бейім; яғни, H L H тізбегінде екінші H біріншіден сәл төмен болады. Кейбір сөздерде төмендеу де кездеседі, онда H H тізбегінде екінші H біріншісінен сәл төмен болады, бұл, мүмкін, тарихи түрде аралық L буыны сіңіріліп немесе түсірілгендіктен. Төмендеген H әрпі Hedinger (2016) бойынша ā деп жазылады. Ұзын дауыстыларда H және төмендеген H контурлы тонды құрай алады, мысалы, Akɔ́ɔ̄sē "Акоо́з тілі".