Кіріспе

Архетипілік әдеби сын – мәтінді қайталанатын мифтер мен архетиптерге (грек тілінен archē – "бастапқы", typos – "белгі") назар аудару арқылы түсіндіретін талдамалық теорияның бір түрі. Әдеби сынның мойындалған түрі ретінде ол 1934 жылы классикалық ғалым Мод Бодкиннің «Поэзиядағы архетиптік үлгілер» еңбегі жарық көрген кезде қалыптасты. Архетипілік әдеби сынның бастаулары екі басқа академиялық салаға – әлеуметтік антропология мен психоанализге тікелей байланысты; олардың әрқайсысы әдеби сынға ерекше тәсілдермен үлес қосты. Архетипілік сын 1940-1950 жылдары ең жоғары танымалдылыққа ие болды, бұл негізінен канадалық әдеби сыншы Нортроп Фрайдың (1912-1991) еңбектерінің арқасында болды. XXI ғасырда архетипілік әдеби сын кеңінен қолданылмайды; бұл салада маңызды жаңалықтар болған жоқ (библиялық әдебиет сынынан басқа), бірақ ол әдебиеттану дәстүрінде әлі де өз орнына ие.

Фрейзер

Архетипілік сынның антропологиялық бастауы, оның аналитикалық психологиялық бастауынан 30 жылдан астам бұрын болуы мүмкін. Шотланд антропологы сэр Джеймс Джордж Фрейзердің жазған "Алтын тармақ" (1890–1915) мәдени мифологияны зерттейтін алғашқы, ықпалды мәтін болды. Фрейзер Кембридж университетінде осы тақырып бойынша кеңінен жұмыс істеген салыстырмалы антропологтар тобының мүшесі еді. "Алтын тармақ" мифтер туралы маңызды еңбек ретінде қабылданды және осы салада көптеген зерттеулерге бастау берді. Соңында Фрейзердің еңбегі әдебиеттануға да көшті. "Алтын тармақ" кітабында Фрейзер ежелгі және заманауи діндерде ортақ практикалар мен мифологиялық сенімдерді анықтайды. Фрейзер өлім мен қайта туу мифінің барлық мәдени мифологияда кездесетінін, оның өсімдіктердің өсу маусымдары мен вегетациясымен байланысты бейнеленгенін айтады. Миф өсімдік құдайының өлімі (яғни соңғы жиын) және қайта тууы (яғни көктем) арқылы символданады. Мысал ретінде Фрейзер грек мифіндегі Персефонаны келтіреді, оны Хадес жер астына алып кеткен. Оның анасы Деметра, егіншілік құдайы, қатты қайғырып, әлемді күз бен қысқа түсірді. Жер астында Персефона Хадес берген он екі анир тұқымының алтауын жеді; салдарынан ол жылдың жартысын, содан бері күз бен қыс немесе өлім-қайта туу мифіндегі өлімді білдіретін жер астында өткізуге мәжбүр болды. Жылдың қалған жартысында Персефонаға Деметрамен бірге өмір сүруге рұқсат берілді, бұл көктем мен жазды немесе өлім-қайта туу мифіндегі қайта тууды білдіреді.

Юнг

Фрейзердің еңбегі мифология мен архетиптерді материалдық тұрғыдан қарастырса, швейцариялық, аналитикалық психологияның негізін қалаушы Карл Густав Юнгтің еңбегі керісінше, назарында материалдық емес нәрселер тұр. Юнгтің еңбегінде мифтер мен архетиптер сананың қолжетімсіз бөлігі – санасызбен байланыста зерттеледі. Юнгтік көзқарас бойынша, мифтер – «адам психикасының ең терең құпиясының мазмұнының мәдени тұрғыдан дамыған бейнелері: архетиптер әлемі» (Уокер 4). Юнгтік аналитикалық психология жеке және ұжымдық санасызды ажыратады, соңғысы архетиптік талдау үшін ерекше маңызға ие. Ұжымдық санасыз, немесе сирек кездесетін атауымен объективті психика, – барлық адамдардың санасындағы туа біткен ойлардың, сезімдердің, инстинкттердің және естеліктердің жиынтығы. Юнгтің осы терминге берген анықтамалары көптеген жазбаларында үйлесімсіз келеді. Бірде ол ұжымдық санасызды «интуицияның априорлы, туа біткен формалары» (Лиеч 998) деп атайды, енді бірде ол – «тағдыр сияқты бізге келетін тәжірибелер» (998) тізбегі дейді. Юнгтің анықтамаларындағы көптеген нюанстарға қарамастан, ұжымдық санасыз – санасыздың ортақ бөлігі. Юнг үшін, Лейч және т.б. келтіргендей, ұжымдық санасыздағы архетип «бейнелеуге келмейтін, бірақ оны визуализациялауға мүмкіндік беретін әсерлерге ие, атап айтқанда, архетиптік бейнелер мен идеялар» (988) болып табылады, себебі олар сананың қолжетімсіз бөлігінде орналасқан. Юнг атаған архетиптер алғашқы бейнелер арқылы көрініс береді, осы терминді ол өзі ойлап тапқан. Алғашқы бейнелер адамзаттың бастапқы кезеңдерінен пайда болған және содан бері ұжымдық санасыздың құрамында болып келеді. Осы алғашқы бейнелер арқылы ғана жалпыға ортақ архетиптер сезіліп, ең бастысы – санасыз ашылады. Фрейзер өсімдіктердің өсуі мен ауыл шаруашылығының символы ретінде қарастыратын өлім-тірілу мифін салыстыру үшін пайдаланса, Юнгтің талдауы өлім-тірілу архетипін «дүниеде емес, санада жүзеге асатын процестің символдық көрінісі» деп қарастырады. Бұл процесс – эгоның санасызға қайта оралуы, эгоның уақытша өлімі және оның санасыздан қайта жаралуы немесе тірілуі (Segal 4). Юнгтің ұжымдық санасыздық теориясы архетиптік әдеби талдауға қатысты көптеген еңбектерге негіз болды; сонымен қатар ол архетиптік әдеби талдаудың өрбу кезеңінен он жылға жуық бұрын пайда болды. Юнгтік архетиптік тәсіл әдеби мәтіндерді алғашқы бейнелердің бейнеленген арнасы ретінде қарастырады. 1950 жылдарға дейін архетиптік әдеби талдаудың басқа бір саласы дамымады.

Фрай

Бодкиннің «Поэзиядағы архетиптік үлгілер» еңбегі, архетиптік әдеби сын тақырыбындағы алғашқы жұмыс, Юнгтің ұжымдық санасыздық, архетиптер және бастапқы бейнелер туралы теорияларын әдебиетке қатысты қолданады. Архетиптік сынды таза әдеби тұрғысынан қарастыру тек канадалық әдеби сыншы Нортроп Фрайдың еңбегінен кейін мүмкін болды. Фрайдың архетиптерге арналған негізгі жұмысы – «Сын анатомиясы», бірақ оның «Әдебиет архетиптері» атты мақаласы осы кітапқа кіріспе болып табылады. Фрайдың «Әдебиет архетиптері» атты тезисі «Сын анатомиясы» кітабында көбінесе өзгеріссіз қалды. Фрайдың жұмысы жаңа сынның қалыптасуына көмектесті, ал одан кейін структурализм мен семиотика басымдық алды. Фрайдың жұмысы Фрейзер мен Юнгтен, олардың антропологиялық және психоаналитикалық алғыларынан ерекшеленеді. Фрай үшін Фрейзердің ауыл шаруашылығы мен егін жинау кезінде көрінетін өлім-тіршілік мифі ритуалдық емес, себебі ол еріксіз болады және орындалуы тиіс. Юнгке келсек, Фрай ұжымдық санасыздыққа қызығушылық танытпады, оны қажетсіз деп санады: санасыздықты білу мүмкін емес болғандықтан, оны зерттеуге болмайды. Фрай архетиптердің қалай пайда болғанымен де айналыспады, оның қызығушылығы архетиптердің функциясы мен әсеріне қатысты болды. Фрай үшін әдеби архетиптер «материалдық ғаламды адамдарға түсінікті және өмір сүруге жарамды баламалы сөздік ғаламға қайта жасауда маңызды рөл атқарады, себебі ол адамның негізгі қажеттіліктері мен алаңдауларына бейімделген» (Абрамс 224–225). Фрайдың жүйесінде екі негізгі санат бар: комедиялық және трагикалық. Әр санат тағы екіге бөлінеді: комедия және романтика комедиялық үшін; трагедия және сатира (немесе ирония) трагикалық үшін. Фрейзерді еске алмайтын Фрай өзінің архетиптік схемасында жыл мезгілдерін пайдаланады. Әр маусым әдеби жанрмен байланысты: көктем – комедия, жаз – романтика, күз – трагедия, қыс – сатира. Комедия көктеммен байланысты, өйткені комедия жанры кейіпкердің қайта тууымен, жаңаруымен сипатталады. Көктем сонымен қатар қыс пен қараңғылықтың жеңілуін білдіреді. Романтика мен жаз өмірдің маусымдық күнтізбесіндегі шыңы болып табылатындықтан, олар жұптасады, ал романтика жанры әдетте некемен аяқталатын жеңіске жетеді. Күз – маусымдық күнтізбедегі өлім кезеңі, ол трагедия жанрына ұқсас, себебі ол ең алдымен басты кейіпкердің құлауымен немесе жойылуымен танымал. Сатира «қараңғы» жанр болғандықтан, қыспен метонимиялық байланыста болады; сатира – үш басқа жанрдың көңілі тоқыраған және қысым көрсеткен түрі. Ол қараңғылығымен, ыдырауымен, хаостың қайта оралуымен және батырлық кейіпкердің жеңілуімен ерекшеленеді. Жыл мезгілдері сюжеттік параллельдермен байланысты: Жаз – романтика. Батырдың тууы. Күз – трагедия. Батырдың өліміне немесе жеңілісіне қарай қозғалыс. Қыс – ирония немесе сатира. Батыр жоқ. Көктем – комедия. Батырдың қайта тууы. Жанрдың контексі символдың немесе бейненің қалай түсіндірілетінін анықтайды. Фрай өзінің схемасында бес түрлі саланы бөліп көрсетеді: адам, жануар, өсімдік, минерал және су. Адамның комедиялық әлемі – арман-тілектердің орындалуы мен қоғамдық байланыстың бейнесі. Ал трагикалық адам әлемі – оқшаулану, тирандық және құлаған батыр. Комедиялық жанрлардағы жануарлар мойынсұнғыш және малшыл (мысалы, қойлар), ал трагикалық жанрлардағы жануарлар жыртқыш және аңшылар (мысалы, қасқырлар). Өсімдіктер әлемі үшін комедия қайтадан мал шаруашылығымен, сондай-ақ бақтармен, саябақтармен, раушан гүлдерімен және лотостармен бейнеленеді. Ал трагикалық өсімдіктер жабайы орманға немесе шөлейт жерге ұқсайды. Қалалар, храмдар немесе құнды тастар комедиялық минералды әлемді көрсетеді. Трагикалық минералды әлем шөл, қираған жерлер немесе «қасіретті геометриялық бейнелермен» (Frye 1456) сипатталады. Соңында, су әлемі комедиядағы өзендермен бейнеленеді. Ал трагикалық әлемде теңіздер, әсіресе су тасқыны су сферасын білдіреді. Фрай өзінің «Әдебиет архетиптері» схемасының қарапайым екенін мойындайды, бірақ бейтарап архетиптердің бар екенін атап, ерекшеліктерге орын береді. Ол мысал ретінде Кирке немесе Просперо сияқты аралдарды келтіреді, оларды трагикалық немесе комедиялық деп жіктеуге болмайды.

Басқа салымшылар

Мод Бодкин 1934 жылы "Поэзиядағы архетиптік үлгілер" атты еңбегін жазды, Юнгтың идеяларын поэзияға қолданып, ежелгі теңізші, қайта туу, аспан мен тозақ, шайтанның бейнесі, батыр және Құдай сияқты архетиптерді зерттеді. 1949 жылы жазған "Мың қырлы батыр" кітабында Джозеф Кэмпбелл "мономиф" идеясын алға қойды (бұл термин Джеймс Джойстен алынған болса да), ол түрлі мәдениеттер мен жанрлардағы батырлық әңгімелердегі әмбебап үлгі. Оның батырдың сегіз қадамдық жолын (және оның әдеттегі өзгерістерін) терең зерттеуі 1950-ші жылдардың абстрактілі экспрессионистеріне зор әсер етті және бүгінгі күнге дейін шығармашылық суретшілерге шабыт сыйлайды.

Сындар

Фрайдың архетиптік сын тұжырымы шығармаларды жанрлары бойынша қатаң жіктейді, бұл мәтінде архетипті қалай түсіндіру керектігін анықтайды. Осы пікірге сәйкес, Фрайдың архетиптік сын-пікірінің заманауи әдебиет және жалпы постмодернизммен байланысты туындайтын мәселесі – жанрлар мен санаттардың енді нақтырақ бөлінуі қиын, ал жанрлар туралы түсінік бұлыңғырланып, Фрайдың жүйесін күрделендіреді. Мысалы, Беккеттің "Годо күтуде" пьесасы трагикомедия болып саналады, ол трагедия мен сатира элементтерін қамтиды, сондықтан пьесадағы мәтіндік элементтерді түсіндіру қиын, себебі Фрай жанрлармен байланыстырған екі қарама-қарсы принциптер мен конвенциялар бір-бірімен қақтығысады. Бірақ, шындығында, трагикомедия сияқты жанрлық қоспалар туралы пікірталастар Ренессанс дәуіріне дейін жетеді, ал Фрай жанрларды әрқашан ағылшын тіліндегі "fluid" сөзімен жақын мағынадағы сұйық деп қарастырды. Фрай әдеби формалардың үлкен шеңбердің бөлігі екенін және басқа жанрлық формаларға өтуге қабілетті екенін ойлады. (Ол "Сынның анатомиясы" еңбегіне өз шеңберінің схемасын қосуды жоспарлаған, бірақ кейін ойын өзгертті.) Миф және архетип әдебиеттің пайда болу тарихын зерттейді.

Әдебиеттегі мысалдар

Femme fatale: апатты және құрылысқа келтіретін оқиғаларды тудыратын әйел кейіпкерінің типі. Мысалы, Төтенше кітаптан Хауа және грек мифологиясынан Пандора. Саяхат: Басты кейіпкер өзінің мақсатына жету үшін бірқатар кедергілерді жеңіп өтуі керек болатын повестің архетипі. Батыс мәдениетіндегі саяхат архетипінің ең көрнекті мысалы – Гомердің "Одиссеясы". Архетиптік символдар архетиптік повестің немесе кейіпкерлердің типінен гөрі көбірек өзгеріске ұшырайды. Ең жақсы архетиптік үлгі – мәдениеттің мифологиясында терең тамырланған кез келген символ, мысалы, Төтенше кітаптағы тиым салынған жеміс немесе тіпті Аққарғаның улы алмасы. Бұл архетиптік сыншыларды қызықтыратын символдардың мысалдары. Архетиптік сыншылар архетиптердің әмбебап қоғамдар арасындағы ортақ рөлдерді ашатынын айтады. Бұл архетип көптеген стереотиптермен сипатталатын ортақ ой-қиял құруы мүмкін, олар дәстүрлі, биологиялық, діни және мифтік аядан ажыратылмайды.