1788 жылғы Хогланд шайқасы

Кіріспе

1788 жылғы шайқас

Хогланд шайқасы – 1788 жылдың 17 шілдесінде (ескі стиль бойынша 6 шілдеде) орыс-швед соғысы (1788–1790) кезінде болған теңіз шайқасы.

Шығу тегі

1788 жылы Ресеймен соғыс басталғанда Швеция Ресей астанасы Санкт-Петербургке шабуыл жасауды жоспарлады. Бір швед әскері Финляндия арқылы ілгерілеуге тиіс болды; екінші әскер, швед жағалау флотилиясымен бірге, Финляндия жағалауымен Финляндия шығанағына дейін ілгерілеуге тиіс болды; үшінші әскер швед әскери-теңіз флотымен бірге Санкт-Петербургке шабуылдау үшін Ораниенбаумға қону үшін теңізге шықты. Сәттілікке жету үшін Ревалдағы (қазіргі Таллин) және Кронштадттағы порттарда ресейлік Балтық флотын жою немесе блокадалау қажет болды. Швед флотының бір бөлігі, 12 желілік кеме және 5 фрегат, принц Карл, Сёдерманланд герцогының басшылығымен 1788 жылдың 9 маусымында Карлскронадан теңізге шықты. Герцог Карл флотың жалпы басшылығын жүргізген кезде, оған адмирал Антон Йохан Врангель (кіші) көмектесті және тәжірибелі теңіз офицері подполковник Отто Хенрик Норденшёльд оның туын көтеруші капитан болды. Соғыс басталмас бұрын, флот Данияға бағыт алған 3 желілік кемеден және 4 фрегаттан тұратын кішкентай ресейлік эскадрильяны тоқтатып, олардың туымен амандасуларын талап етті, бұл 1743 жылғы шарттарға тікелей қайшы келді. 7 шілдеде соғыс жағдайының күшіне енгені туралы хабарланғаннан кейін швед флоты Хельсингфорсқа барып, күшін күтуге кірісті. Мақсатына жеткенге дейін шведтер соғыстың басталғанын білмей қалған екі ресейлік фрегатты тоқтатып, тұтқынға алды. Хельсингфорста флотқа үш желілік кеме, сондай-ақ швед архипелаг флотының бір фрегаты және 2 жеңіл фрегаты қосылды. 14 шілдеде швед флоты 20 кемеден тұратын колоннамен, оның ішінде 15 желілік кеме және 5 фрегат, сондай-ақ 6 жеңіл фрегатпен бірге Финляндия шығанағына тереңірек енді. Ресейліктер шведтердің Балтық теңізіндегі қимылдарынан хабардар болды, бірақ жағдай соғысқа дейін жете қоймас деген үмітте болды. 1788 жылдың 4 шілдесінде адмирал Сэмюэл Грейг өзінің 12 желілік кемесінен, 5 фрегатынан және 3 катерден тұратын флотын Кронштадттан шығарды. Оның кемелеріне 7 шілдеде швед флотына қарсы тұрып, жеңуге бұйрық берілді және 9 шілдеде күш алғаннан кейін флот Финляндия шығанағының батысына қарай жолға шықты. Күшін алғаннан кейін ресейлік флот 17 желілік кемеден, 7 фрегаттан және 7 кішкентай кемеден тұрды. Теңізшілердің көпшілігі жақында ғана жұмысқа алынғандықтан және теңіз ісінде тәжірибесі болмағандықтан, Грейг өзінің бағыныштыларын дағдыларын жақсарту үшін жаттықтыруға тырысты. Тынық жел ресейлік флотты Большой Тютерс аралының жанында қалқып жүрді, ал адмирал Грейг осы тыныштықты өзінің асығыс жиналған флотын жаттықтыру үшін пайдаланды.

On the outbreak of war with Russia in 1788, Sweden planned to attack the Russian capital St. Petersburg. One Swedish army was to advance through Finland; a second army, accompanied by the Swedish coastal flotilla, was to advance along the Finnish coast into the Gulf of Finland; while a third army sailed with the Swedish battlefleet in order to land at Oranienbaum to advance on St. Petersburg. To succeed, the Russian Baltic Fleet had to be eliminated or blockaded in its ports at Reval (now Tallinn) and Kronstadt. A part of the Swedish battlefleet, 12 ships of the line and 5 frigates under the command of Prince Charles, Duke of Södermanland had set sail from Karlskrona on 9 June 1788. While Duke Charles had overall command of the fleet, he was assisted by Admiral Anton Johan Wrangel (the younger) and had the experienced naval officer Lieutenant Colonel Otto Henrik Nordenskjöld as his flag captain. Already before the war had started, the fleet had intercepted a small Russian squadron of 3 ships of the line and 4 frigates headed for Denmark and demanded of these to salute his flag, which was in direct contradiction of the treaties of 1743. After being notified that a state of war was in effect on 7 July, the Swedish fleet headed for Helsingfors to wait for reinforcements. Before reaching their destination, the Swedes intercepted and promptly captured two Russian frigates, which were unaware of the war and got caught by surprise. At Helsingfors, three ships of the line joined the fleet, together with one frigate and 2 light frigates of the Swedish archipelago fleet. On 14 July, the Swedish fleet with a column of 20 ships, of which 15 were ships of the line and five were frigates, together with 6 lighter frigates, sailed deeper into the Gulf of Finland. The Russians were well aware of the Swedish movements in the Baltic Sea but still had hopes that the situation would not escalate into a war. Already on 4 July 1788, Admiral Samuel Greig moved his fleet of 12 ships of the line, 5 frigates and 3 cutters out of Kronstadt. His ships were ordered on 7 July to engage and defeat the Swedish fleet and after receiving reinforcements on 9 July the fleet set off towards the western Gulf of Finland. After being reinforced, the Russian fleet consisted of 17 ships of the line, 7 frigates and 7 smaller ships. As most of the sailors had been recruited shortly beforehand and had no experience in maritime matters, Greig made efforts to exercise his subordinates to improve their skill levels. Calm winds left the Russian fleet adrift near the island of Bolshoi Tyuters, and Admiral Grieg used this lull for training his hastily assembled fleet.

Шайқас

Тыныш желдер флоттардың жылдамдығын баяулатты және 17 шілде күні таңертең ғана қарсыластар бір-бірін көре алды. Швед флоты тізімге тұрып, солтүстік-шығыс бағытымен алыстан жақындауға тырысты. Кемелерді шайқасқа дайындағаннан кейін шведтер қауіпті жағалау суларынан аулақ болу үшін бағытын өзгертіп, оңтүстікке бет алды. Ресей флоты да солай жауап берді, бірақ бұрылыс олардың жоспарланған ұрыс тізімін кері бұрды және авангардта тәртіпсіздік тудырып, төрт кемені қалғандарынан артта қалдырды. Алғашқы оқтарды 17 шілде күні сағат 17:00-де шведтік «Hedvig Elisabeth Charlotta» кемесі атты. Екі жақтың кемелері шайқасқа қосылғанда, желдің тыныштығы одан да арта түсті. Желдің басылуынан кемелер желкендерімен өз орнын сақтау мүмкін болмады, теңіздегі ағыстар екі жақты да кемелерін жылжыту және басқару үшін қайықтарды пайдалануға мәжбүр етті. Шведтер өздерінің отын ресейлік кемелердің мачталары мен тұтқаларына бағыттап, оларды одан әрі қиындыққа салды. Швед флагманы «Gustaf III» ресейлік флагман «Rotislav»-тың және тағы екі ресейлік кеменің назарын өзіне аударды, олар швед флагманына отын шоғырландырды. «Gustaf III»-тің тұтқасына зақым келгендіктен, ол ағыстарға бейімделді, кеме бұрыла бастап, ресейліктерге өзінің осал артқы жағын көрсетуге айналды. Ресейліктер бұл мүмкіндікті пайдаланып, екі кемесін швед флагманына ату үшін қолайлы жағдайға жеткізуге тырысты. Осы уақытта 74 зеңбірекке ие ресейлік «Vladislav» кемесі қызу шайқастан кейін шведтік «Prins Gustaf Adolf» және «Sofia Magdalena» кемелеріне қарсы соқтығысты. «Vladislav» кемесі шведтік қайықтарына түсіп, кемелерін де, қайықтарын да жоғалтты. Кешкі сағат 20:00-де қарсыласын, ресейлік «Svetaja Jelena» кемесін ұрыс тізімінен кетуге мәжбүрлеген вице-адмирал Густав Вахтмейстердің басшылығындағы шведтік «Prins Gustaf» кемесін ресейлік «Vseslav» кемесі шабуылға алды. Тыныш желдер оқ түтінінің қою бұлттарын таратуға мүмкіндік бермеді, ол «Prins Gustaf»-ты басқа швед кемелерінен жасырды, осы кезде швед кемесі бірнеше ресейлік кемесіне жалғыз қарсы тұрды. «Prins Gustaf» төрт ресейлік кеменің соққысына ұшырап, өз туын түсіруге мәжбүр болды. Швеция тізіміндегі бұрылыстан кейінгі тәртіпсіздік және флагманды ұрыс тізімінен алыстатуға жасалған әрекеттер ресейліктерді жеңіске жеткендеріне сендірді. 17 шілдедегі сағат 22:00-де «Prins Gustaf»-тың капитуляциясымен атыс-жұғыры аяқталды. Шведтік капитан Норденшельд таңертеңгісін шайқасты қайта бастамақшы еді, бірақ кемелердің ауыр зақымдануы және оқ-дәрінің жетіспеуі бұған кедергі келтірді, оның орнына 18 шілдедегі сағат 03:00-де швед флотына Свеаборгқа жүзуге бұйрық берілді. Швед флоты ресейлік флотыдан айырмашылығы, шайқастан қашып кетуге мүмкіндік алды. Тоғыз кеме тек жеңіл зақымдалды, ал флоттағы кемелердің үштен бірі қатты зақымдалды, бірақ көбінесе корпус, тұтқалар мен мачталарға зақым келді. Адмирал Грейгтің басшылығымен ресейлік флот шведтерді қуып жете алмады және шайқас болған жерге зәкір қоюға мәжбүр болды. Бірнеше кеме суға батып, тек сорғылардың көмегімен ғана жүзіп тұрды. Сегіз ресейлік кеме қатты зақымдалды, ал төртін алып кету қажет болды. Ресей флоты 19 шілдеде күрделі жөндеуден кейін Кронштадтқа қарай баяу жолға шықты. Қайтып оралғанда Сескар аралының жанындағы ауа райы нашарлап, кемелерге қосымша зақым келтірді.

Calm winds slowed down the progress of the fleets and it was not until the morning of 17 July that the opposing fleets were able to see each other. The Swedish fleet formed into line and tried to close in the distance using north easterly heading. After preparing the ships for battle, the Swedish battle line reversed their direction and headed south in order to avoid the perilous coastal waters. The Russian fleet responded in kind but the turn had reversed their intended battle line and caused some disorder in the vanguard which forced four ships to leave the others behind. The first shots were fired by the Swedish lead ship Hedvig Elisabeth Charlotta at 17:00 on 17 July. As ships from both sides joined the battle, the already very mild winds kept getting calmer. As the winds diminished it became impossible for ships to maintain their positions by sails alone; currents in the sea forced both sides to use longboats to move and steer their ships. The Swedes also concentrated their fire on the masts and rigging of the Russian ships in order to further impede them. The Swedish flagship Gustaf III had drawn the attention of the Russian flagship Rotislav as well as that of two other Russian ships which concentrated their fire on the Swedish flagship. Damage to the rigging of the Gustaf III made it vulnerable to the currents and the ship started turning, nearly exposing its vulnerable rear to the Russians. The Russians tried to take advantage of this by towing two of their ships into positions where they could fire on the Swedish flagship. Meanwhile, the Russian 74 gun ship of line Vladislav had struck its colors to the Swedish ships Prins Gustaf Adolf and Sofia Magdalena after fierce close range action. The Vladislav had drifted into the Swedish line after losing both its rigging and its longboats. By 20:00 in the evening the Swedish ship of the line Prins Gustaf, commanded by Vice Admiral Gustav Wachtmeister, which had finally forced its opponent, the Russian ship of the line Svetaja Jelena to depart from the battle line was engaged by another Russian ship of the line Vseslav. Calm winds hadn't dissipated the thick clouds of gunpowder smoke which hid the Prins Gustaf from the other Swedish ships which by this time turned around leaving the Swedish ship to face several Russian ships alone. Prins Gustaf was pounded by four Russian ships of the line and was forced to strike its colors. Disorder in the Swedish line following the turn and the visible attempts to tow the flagship away from the battle line made the Russians believe that they had won the battle. Gunfire finally ended with the surrender of Prins Gustaf by 2200 on 17 July 1788. Swedish flag captain Nordenskiöld intended to resume the engagement in the first light but the reports of severe damage to the ships as well as lack of ammunition prevented this and instead at 0300 on 18 July the Swedish fleet was ordered to sail to Sveaborg. Swedish fleet had come better off from the engagement as unlike the Russian fleet it had been able to sail away from the battle. Nine of the ships of the line had suffered only light damage which full third of the ships in fleet had suffered heavy but mostly repairable damage to the hull, riggings and masts. The Russian fleet under Admiral Greig had been unable to chase the Swedish and was forced to lay anchor at the site of the engagement. Several ships had been hulled and stayed only afloat by pumps. Eight of the Russian ships of the line had been severely damaged and four of those could no longer be sailed but had to be towed away. Russian fleet started slowly back towards Kronstadt on 19 July after critical repairs. On return voyage fleet encountered heavy weather near island of Seskar causing more damage to some of the ships.

Салдары

Теңіз шайқасында екі тарап та бір-бір кемеден жаулап алды. Шведтер артиллериялық қақтығыста сәл артық танысты, төрт ресейлік кемені суға батырып жіберді, бірақ осы жетістігін тиімді пайдалана алмады, ал швед кемелерінің барлығы шайқас аяқталған соң теңізге шыға алды. Ресейліктер көп шығынға ұшырады, 319 580 сарбаз қаза тапты, ал шведтерден 200-300 адам қаза болды, бірақ шайқас ресейліктер үшін стратегиялық жеңіс болды, себебі Грейг шведтердің жағаға түсуіне тосқауыл қойды. Шведтердің артықшылығы болғанымен, шайқас аяқталуының бір себебі – шведтерде оқ-дәрі, әсіресе ірі калибрлі оқ-дәрілер тез таусылып, олар кетуге мәжбүр болды. Швед әскери-теңіз күштері жөндеу және жабдықтау үшін Свеаборгқа қайтарылды. Бірақ, шведтік алдыңғы базаға келген соң, дайындалған материалдар жағалау немесе архипелаг флотына ғана арналғаны байқалды. Осының салдарынан швед флоты Свеаборгқа келді, бірақ кемелерін қайта қарулануға немесе жөндеуге мүмкіндік болмағандықтан онда қалып қойды. Ахуал Джеймс Тревенен басқаратын ресейлік шағын эскадрилья Хангоны блокадалап, жағалау теңіз жолын кесіп, Швециядан материалдық көмек жеткізуде қиындықтар тудырғанда одан да ушықты. Адмирал Грейг ресейлік флотты жөндеуді жеделдетіп, Сескар аралында алдыңғы база құрды. 5 тамызда ресейлік флот Свеаборгке бет алды. 6 тамыздың таңында Свеаборг маңында ресейлік флоттың жағдайын тексеруге жіберілген швед эскадрильясымен кездесті. Швед кемелері тәртіпсіз түрде қамалдың қауіпсіздігіне қашты, бірақ “Prins Gustaf Adolf” кемесі толық жылдамдықпен және желкендерімен бұрыннан белгісіз рифке шағылысты. Кеме тасқа соғылып, суға толу започна. Су кемедегі оқ-дәрі қоймаларын да тез сулады, нәтижесінде кеме туын түсіруге мәжбүр болды. Ресейліктер экипажды тұтқынға алды, бірақ кемені қайтадан суға көтеруге мүмкіндік болмады, сондықтан оны өртеп жіберді. Шведтер “Владиславтан” тұтқындаған адамдарда қайталама қызба сезілді, ол енді Свеаборгтағы швед экипаждары арасында кеңінен тарады, флотты жүзуге немесе шайқасуға дайын ету мүмкіндігін одан әрі қиындатты. Адмирал Грейгтің басшылығымен ресейлік флот Балтық теңізін толық бақылауға алды және жаңа кемелердің көмегімен 18 желілік кемені орналастыруға мүмкіндік алды. Ревальды бақылауға алу ресейліктерге блокаданы сақтауды жеңілдетті.

Unusually for a naval battle, both sides captured one ship, each. The Swedes fared slightly better in the artillery duel, leaving four Russian ships dead in the water, but failed to capitalize on their success, while all Swedish ships were able to set sail after the battle. The Russians suffered the worst casualties, losing 319 580 men killed compared to between 200 and 300 Swedes, but the battle was a strategic victory for the Russians because Greig had done enough to prevent the Swedish landing. One reason why the fight had ended even though Swedish battlefleet had the advantage was that the Swedish fleet was rapidly running out of ammunition, especially for its heavier cannons, and had to depart. The Swedish battlefleet retired to Sveaborg for repairs and resupply. However, upon arriving, the prepared stocks at the Swedish forward base were noticed to have been prepared solely with the coastal or archipelago fleet in mind. The result of this was that the Swedish battlefleet had sailed to Sveaborg only to be stranded there, as the ships could not be re armed or repaired. The situation was aggravated when a small Russian squadron under James Trevenen blockaded Hangö, cutting the coastal sea route and causing considerable problems for Swedish material deliveries from Sweden. Admiral Greig hurried the repairs of the Russian fleet and constructed a forward base on the island of Seskar to accomplish this. Already by 5 August, the Russian fleet set sail towards Sveaborg. It encountered a Swedish squadron which had been tasked with investigating the status of the Russian fleet outside of Sveaborg in the early hours of 6 August. The Swedish ships fled disorderly to the safety of the fortress, but the ship of the line Prins Gustaf Adolf ran into a previously unknown reef at full speed and with full sails. The Ship then grounded on the rock and started flooding heavily. Water quickly also flooded the ship's gunpowder magazines, forcing it to strike its colours. The Russians took the crew as prisoners but were unable to re float the ship and instead torched it. Prisoners the Swedes had captured from the Vladislav had carried relapsing fever, which now spread widely amongst the Swedish crews at Sveaborg, further impeding any chances of getting the fleet either ready to sail or ready to fight. The Russian fleet under Admiral Greig had total control over the Baltic Sea and with new ships could deploy a total of 18 ships of the line. Control of Reval made it easy for the Russians to maintain their blockade.